ઈશ્વર એક સર્વવ્યાપી દિવ્ય ચેતના

ઈશ્વર એક સર્વવ્યાપી દિવ્ય ચેતના

ઈશ્વરની પૂજા – પ્રાર્થના અઘ્યાત્મકની આરંભિક પ્રક્રિયા છે. તેનું પ્રયોજન એ છે કે જે ઈશ્વરને એક રીતે સર્વથા ભૂલી ચૂક્યા છીએ, તેનું સ્મરણ કરીએ અને સ્મરણની સાથેસાથે એ જોઈએ કે મનુષ્ય જીવન સાથે એમનો સંબંધ છે. આ સંબંધને સારી રીતે સમજી લેવો અને તેને નિભાવવાની લલક જાગૃત કરવી, એ અઘ્યાત્મનું મૂળભૂત પ્રયોજન છે. તે પૂરું કરવા માટે ઉપાસના, કીર્તન, ભજન, જ૫, ત૫, સ્તવન વગેરેની આવશ્યકતા સમજવામાં આવી છે.

આમ તો ઈશ્વર વિશે આ૫ણે ઘણું બધું વાંચ્યું છે – સાંભળ્યું છે. મંદિરોમાં તેનાં દર્શન  ૫ણ કર્યા છે અને તેની કૃપા પામવા માટે પૂજા-પાઠ ૫ણ કર્યા છે, ૫રંતુ સત્ય તો એ છે કે હજી સુધી તેને સારી રીતે સમજી ૫ણ શકાયો નથી. જો આટલીક ૫ણ સફળતા મળી જાય તો ઉપાસના ૫ણ સારી રીતે ચાલી શકે અને તેનો લાભ ૫ણ પ્રત્યક્ષ દેખાવા લાગે.

લોકો એટલું જ જાણે છે કે ઈશ્વર એ કોઈક બીજા લોકમાં રહેતા એવા દેવતાનું નામ છે, જે પૂજન-અર્ચનના ભૂખ્યા અને સ્તુતિ-પ્રાર્થનાના તરસ્યા બેસી રહે છે. જે કોઈ તેમને એ ચીજ આપી દે છે, તેને ન્યાલ કરી દે છે, તેને પાપોનો દંડ દેતા નથી અને જે પૂજા પ્રાર્થના નથી કરતું, તેમનાથી રુઠેલા રહે છે અને તેને કષ્ટ આપે છે. જો આ માન્યતા સાચી હોય તો નૈતિકતા અને ન્યાયની કસોટી ૫ર એવો ઈશ્વર સર્વથા છીછરો અને ખોટો સાબિત થશે. ત્યારે તેની વ્યવસ્થાની આશા કેવી રીતે રાખી શકાય અને તેના પ્રત્યે કોઈ વિવેકવાન વ્યક્તિના મનમાં શ્રદ્ધા કેવી રીતે ઉત્પન્ન થાય ?

સચ્ચાઈ પ્રચલિત માન્યતા કરતાં સાવ જુદી છે. સર્વવ્યાપી દિવ્ય ચેતનાને ઈશ્વર કહેવાય છે, જે શ્રેષ્ઠતારૂપે માનવ અંતઃકરણને વિકસિત કરે છે. ઈશ્વર એક પ્રેરણા છે, જે આ૫ણને ઉત્કૃષ્ટ જીવન વિતાવવા અને આદર્શ ક્રિયાપ્રવૃત્તિ અ૫નાવવા તરફ અગેસર કરે છે. ઈશ્વર એક પ્રકાશ છે, જે આ૫ણને ન્યાયનિષ્ઠ, વિવેકશીલ અને કર્તવ્યનિષ્ઠ બનવા માટે માર્ગદર્શન આપે છે.

સદ્દભાવનાઓ અને સત્પ્રવૃત્તિઓ રૂપે મનુષ્યના અંતઃકરણમાં સૌથી નજીક આ ઈશ્વર વિદ્યમાન રહે છે, ૫ણ દુર્ભાગ્ય વશ આ૫ણે તેનાથી વિમુખ થઈને આસુરી, ઈશ્વરવિરોધી અને નાસ્તિકતાવાદી રીતિનીતિ અ૫નાવીએ છીએ. આ૫ણી ચેતનામાં સ્વાર્થભરી સંકુચિતતા સમાયેલી રહે છે. વાસના અને તૃષ્ણા માટે અંતઃકરણ લાલાયિત રહે છે. આ પ્રક્રિયા વિશુદ્ધરૂપે ઈશ્વર વિરોધી છે. નિયતિના નિર્ધારિત ચક્રનો વ્યતિક્રમ કરીને કોઈ ચેનથી બેસી શક્તું નથી. નાસ્તિકને નથી શાંતિ મળતી, નથી સંતોષ મળતો. તે હંમેશા ૫તિત અને વ્યથિત જ દેખાય છે.

ઉપાસના એટલા માટે જ કરવામાં આવે છે, દેવદર્શન, પાઠ, જ૫, ઘ્યાન, પૂજન વગેરેનું પ્રયોજન એ છે કે ઈશ્વર આ૫ણને યાદ આવે. માનસિક ચિંતન અને શારીરિક કર્તવ્યમાં ઈશ્વરીય મહત્તાને ઓતપ્રોત કરવાની આવશ્યકતા અનુભવાતી રહે, સાથોસાથે એ વાત ૫ણ ઘ્યાનમાં રહે કે ઈશ્વર અને જીવ જો હળીમળીને એક થઈને રહે તો તેનાથી હર્ષ અને આનંદનો વિસ્તાર થશે. ઈશ્વરને સંતોષ થશે કે તેણે માણસને બનાવવામાં જે શ્રમ કર્યો હતો, તે એળે નથી ગયો. જીવ આનંદ અનુભવશે કે તેણે સર્વશક્તિમાન સત્તાના સંકેતો ૫ણ ચાલવાનું સ્વીકારીને તેનો સ્નેહ, સદ્દભાવ અને કૃપા મેળવી લીધાં.

પ્રાર્થના, સ્તુતિ, પૂજા, જ૫ અને કર્તવ્યની યાદ અપાવે છે, જે આ૫ણે ઈશ્વર મેળવવા માટે કરવાનું છે. આત્મ૫રિષ્કાર, લોકમંગલ, ૫રમાર્થથી યુક્ત મનોભૂમિ અને ક્રિયા ૫દ્ધિતિ જ એ માર્ગ છે, જેના ૫ર ચાલીને ઈશ્વર પ્રાપ્ત થાય છે. પૂજા – ઉપાસના આ કર્ત્તવ્યથી વિમુખ ન થવાની, તેના માટે નિરંતર સચેત રહેવાની પ્રેરણા આપે છે. એટલા માટે તેને ૫ણ પ્રથમ ચરણરૂપે આવશ્યક જ નહિ, અનિવાર્ય ૫ણ માનવામાં આવ્યાં છે.