SV-02 : ઉત્તમ સ્વાસ્થ્ય માટેનાં ચાર સૂત્ર (૨) ખાવાની પદ્ધતિ : । ઔષધિ વિના કાયાકલ્પ

SV-02 : ઉત્તમ સ્વાસ્થ્ય માટેનાં ચાર સૂત્ર (૨) ખાવાની પદ્ધતિ : । ઔષધિ વિના કાયાકલ્પ

ખાવાની પદ્ધતિ : ખાદ્ય પદાર્થોની ઉત્તમતાનું જેટલું મહત્ત્વ છે તેના કરતાં પણ અધિક મહત્ત્વ ખાવાની પદ્ધતિનું છે. સારી રીતે એટલે કે સારી પદ્ધતિથી ખાવાથી સાધારણ ચીજવસ્તુઓ પણ ઘણી ઉપયોગી સાબિત થાય છે પરન્તુ જો ખોટી પદ્ધતિથી ઉત્તમ વસ્તુઓ ખાવામાં આવે તો તેનું મહત્વ નષ્ટ થઇ જાય છે. ખાવાની પદ્ધતિમાં ત્રણ પ્રશ્નો પર ધ્યાન રાખવાની જરૂર છે (૧) છે ક્યારે ખાવું જોઇએ ? (૨) કેટલું ખાવું જોઇએ? (૩) કેવી રીતે ખાવું જોઇએ ? આ વાતો ઉપર જો ધ્યાન રાખવામાં આવે તો સાધારણ ભોજનને પણ લાભદાયક બનાવી શકાય છે.

શું ખાવું જોઇએ ? આ પ્રશ્નનો ઉત્તર પાછલાં પાનાંઓમાં આપી દેવામાં આવ્યો છે કે તેના અસલીરૂપમાં જીભને પ્રિય રસવાળું અને જેમાં આપણી અકકલ ઓછી વાપરવામાં આવી છે તેવું ભોજન ખાવુ જોઇએ. કયારે ખાવું જોઇએ ? આ પ્રશ્નનો ઉત્તર એ છે કે (૧) નકકી કરેલા સમયે (૨) ખૂબ ભૂખ લાગે ત્યારે ખાવું જોઇએ. બંને વાતો જયારે ભેગી થાય ત્યારે ખાવું જોઇએ. સાધારણ રીતે તંદુરસ્ત મનુષ્ય દિવસમાં બે વાર ભોજન કરવું પૂરતું છે. આનો સમય સવારે લગભગ ૧૧ વાગે અને સાંજે લગભગ ૬ વાગ્યાનો ગણી શકાય. સુવિધા મુજબ તેમાં થોડી વધઘટ કરી શકાય છે. નકકી કરેલ સમયે ભોજન કરવાની ટેવી ઘણી સારી છે. જે જમવું હોય તે નકકી કરેલા સમયે જમી લેવું જોઇએ. ત્યારબાદ જમવાનો બીજો સમય ન થાય ત્યાં સુધી કંઇ જ ન ખાવું આખો દિવસ મોઢું ચાલુ રાખવાની ટેવ ઘણી જ ખરાબ છે. તેનાથી પાચનકાર્ય સારી રીતે થતું નથી. એક વાસણમાં ચોખા રાંધવા માટે રાખવામાં આવે અને થોડી થોડી વારે તેમાં થોડા નવા ચોખા ઉમેરવામાં આવે તો તેનું પરિણામ એ આવશે કે તેમાં કેટલાક ચોખા જરૂરત કરતાં વધારે રંધાશે. ઘણા અધકચરા રંધાશે અને કેટલાક ચોખા કાચા રહી જશે. આવી કઢંગી રીતે રાંધવામાં આવતું અનાજ સારી રીતે રંધાઇ શકાશે નહિ. આ જ વાત પેટના વિષયમાં પણ લાગુ પડે છે. એક વાર નિશ્ચિત સમયે ભોજન કરી લેવામાં આવે તો તે પોતાના સમયમાં સારી રીતે પચી જાય છે. ખાવાના સમયની વચ્ચે વચ્ચે ખાવું એ એક રીતે પાચનક્રિયાની વ્યવસ્થાને બગાડનારૂં સાબિત થાય છે.

જ્યારે ખૂબ કકડીને ભૂખ લાગે, પેટ ખાલી ખાલી લાગે ત્યારે જ ખાવું જોઇએ. જો નકકી કરેલા સમયે ભૂખ ન લાગે તો તે સમયે ખાવું જોઇએ નહિ. ખાવાનો બીજો સમય ન થાય ત્યાં સુધી કશું જ ખાવું જોઇએ નહિ. ધારો કે સવારે ૧૦ વાગે ભૂખ ના લાગી તો સાંજે ૬-૦૦ વાગ્યા સુધી કશું ય ખાવું જોઇએ નહિ. આ પહિત ઘણી ખોટી છે કે ૧૦ વાગે ભૂખ ના લાગી અને ફરીથી બે વાગે ભૂખ લાગી તો બે વાગે જમી લીધું. આનાથી ક્રમ બગડી જાય છે. ખરાબ ટેવ પડે છે. નિશ્ચિત કરેલ સમયે ભૂખ ન લાગવાનો અર્થ છે પેટમાં કોઇ ખરાબી પેદા થઇ છે, તે ખરાબીને ઠીક કરવા માટે (ખોરાક પચાવવા માટે) એક વખતનો ઉપવાસ જરૂરી છે નિશ્ચિત સમય અને કકડીને લાગેલી ભૂખ-આ બન્નેના મિલનનો સમય જ ભોજનનો સાચો સમય છે.

સવારે જ પેટ ભરીને ભોજન કરી લેવું જોઇએ. રાત્રે સૂઇ રહેવાના કારણે ભોજન પચવામાં કસર રહી જવા પામે છે. તે કસર પૂરી કરવા માટે પેટને થોડો સમય મળવો જોઇએ. જો સવારે ભોજન કરવામાં આવે તો એક કામ પૂરૂ કરતા પહેલાં બીજા કામ સોંપતાં, નોકરની જે દશા થાય છે તેવી દશા આપણા પેટની થાય છે. સવારે જો થોડી ભૂખ જેવું લાગે અને ખાધા વિના પરિશ્રમ કરવામાં મુશ્કેલી લાગે તો દૂધ, છાશ, ફળોનો રસ, લીંબુ તથા મધવાળું પાણી એવી કોઇ પાતળી ચીજ લઇ શકાય છે. ત્રીજા પહોરે અથવા કોઇ બીજા સમયે આવી જરૂરત પડે તો ઉપર મજબની પાતળી પાતળી તુરત જ પચી જાય તેવી ચીજો લેવી જોઇએ.

કેવી રીતે ખાવું જોઇએ ? આ પ્રશ્નનો ઉત્તર એ છે કે શાન્તચિત્ત, પ્રસન્ન મન અને પવિત્રતા સાથે ખાવું જોઇએ. જે સમયે શોક, ક્રોધ, ઉત્તેજના, આક્રોશ, વિરોધ વગેરે ઉત્પન્ન થયેલાં હોય તેવા સમયે ભોજન કરવું યા કરાવવું હિતાવહ નથી. મનોવિકારોના આવેશના સમયે પાચક રસોના શ્રાવ કરનારી ગ્રંથિઓ સૂકાઇ જાય છે અને તેમાંથી તે રસ ઘણો જ ઓછો નીકળે છે કે જે ખોરાક પચાવવા માટે જરૂરી છે. જે રસ નીકળે છે તે ક્રોધ વગેરેના કારણે ઝેરીલો બની જાય છે અને તેનાથી પાચન ઠીક થતું નથી તેમજ શુ રક્ત પણ બનતું નથી. આવેશમાં ભૂખ લાગતી નથી. તેનાથી એ સ્પષ્ટ થાય છે કે શરીર તે સમયે ભોજન લેવાની સ્થિતિમાં નથી. શાંત ચિત્તે અને પ્રસન્ન મનથી ખૂબ ચાવી ચાવીને કોળિયાને પેટમાં જવા દેવો જોઇએ. અહીંયાં ઉતાવળ સારી નહિ. દાંતનું કામ ભોજનને ચાવવાનું છે અને આંતરડાનું કામ ભોજનને પચાવવાનું છે. જો દાંત સારી રીતે ન ચાલે અને અધકચરો ચાવેલો કોળીયો ગળી જવામાં આવે તો દાંતોનું કામ આંતરડાને કરવું પડે છે. પીસવાની અને પચાવવાની બેન્દ્રે ક્રિયાઓ કરવામાં પેટને ઘણી મહેનત કરવી પડે છે અને તેથી તે બિચારૂં થાકી જવાથી પોતાનું કામ પણ સારી રીતે કરી શકતું નથી. મોઢામાં નાની નાની ગ્રન્થિઓ છે કોળિયો મોઢામાં ચાવતી વેળાએ તે ગ્રંથિઓમાંથી એક પ્રકારનો રસ નીકળે છે જેના દ્વારા પાચનક્રિયામાં ઘણી સહાયતા મળે છે. જો આ રસ ભોજનમાં ન ભળે તો પાચનકાર્ય ઘણુ મુશ્કેલ બની જાય છે. આ દૃષ્ટિથી પણ ચાવવું જરૂરી છે. આયુર્વેદનો એવો મત છે કે દરેક કોળિયાને બત્રીસ વાર ચાવીને પછી ગળવો જોઇએ. આવી રીતે ચાવવાની સંખ્યા નકકી કરવી અને દરેક કોળિયે તેની ગણતરી કરવી ઘણું કઠણ છે પરન્તુ એટલું ધ્યાન તો અવશ્ય રાખવું જ જોઇએ છે કે કોળિયો ખૂબ સારી રીતે ચવાય, પાતળો થઇ જાય, અને તે કોળીયો ગળતાં જરા પણ મુશ્કેલી ન પડે. ફાડા, હલવો, ખીર વગેરે પાતળી ચીજોને પણ આવી જ રીતે ચાવવી જોઇએ, ચાવ્યા વિના પી જવી જોઇએ નહિ. પાણી અથવા દૂધ પણ એકદમ ન પીવું જોઇએ. પરન્તુ ધીમે ધીમે એક એક ઘૂંટથી મોઢામાં જરા રોકીને પીવું જોઇએ.

અન્નને અમૃત સમજી, ભગવાનની પ્રસાદી સમજીને ઘણી જ પ્રસન્નતાથી તેમજ આદરપૂર્વક ખાવું જોઇએ. સ્વાદમાં થોડી ઘણી કમી રહી જવાના કારણે મોં મચકોડવું, દોષ ખોળવા, અસંતુષ્ટ બનીને ખાવું, ખરાબ સમજીને ખાવું, ઘણી જ ખરાબ વાત છે. દુર્ભાવ-દ્વેષ દોષારોપણ અને અપમાન સાથે ખાવામાં આવતું અન્ન પેટમાં વિકાર ઉત્પન્ન કરે છે. લાભ કરવાને બદલે નુકસાન કરે છે. જો સૂકાં શાકભાજી યા રાબ પણ માથે ચઢાવીને અન્નદેવતાના અમૃત જેવા ગુણોની ભાવના કરતાં કરતાં સંતોષ અને પ્રસન્નતાપૂર્વક ખાવામાં આવે તો તેનાથી ચોકકસપણે પાચન પણ સારૂં થશે અને શુદ્ધ રસ રકત પણ બનશે.

કેટલું ખાવું જોઈએ ? આ પ્રશ્નનો ઉત્તર એ છે કે ભૂખ લાગી હોય તેના કરતાં ઓછું ખાવું જોઇએ. દરેક શરીરની આવશ્યકતા અને પાચનશક્તિની મર્યાદા અલગ અલગ હોય છે. બધા માટે એક જ જાતનું પરિણામ નકકી ના કરી શકાય. તેનો નિર્ણય તો ખાનારનું પેટ જ કરી શકે. પેટ બતાવી દે છે કે શરીરની આવશ્યકતા અને પચાવવાની શક્તિ કેટલી છે. જેટલું તે માગે તેટલું જ આપવું જોઇએ. પેટને અડધું ભોજનથી ભરવું જોઇએ. એક ચતુર્થાંશ ભાગ હવા માટે ખાલી રાખવો જોઇએ. એવો શાસકારોનો મત છે. અડધું યા તો ચોકકસ રાખવો જોઇએ એવો શાસકારોનો મત છે. અડધુ યા એક ચતુર્થાંશ માપીને રાખવું તો કઠણ છે પરન્તુ એટલું ધ્યાન તો એક ચતુર્થાંશ માપીને રાખવું તો કણ છે. પરંતુ એટલું ધ્યાન તો ચોકકસ રાખવું જોઇએ કે ભૂખ લાગી હોય તેના કરતાં ઓછું ખાવુ અને પેટમાં થોડી જગ્યા ખાલી રાખવી. એટલો બધો આહાર ન લેવો જોઇએ કે જમ્યા પછી હરવા ફરવામાં અગર કામ કરવામાં મુશ્કેલી પડે. ભોજન કરવાથી સ્ફર્તિ મળવી જોઇએ. કામ કરવાનું મન થવું જોઇએ. પણ જો આળસ આવે. પેટ ભારેભારે લાગે તે તેનું કારણ વધુ પડતું ભોજન જ માની લેવું જોઇએ. જો ભોજન થોડું ઓછું કરવામાં આવે તો કોઇ વાંધો નહિ તેનાથી લાભ જ છે. કારણ કે પેટ સહેલાઇથી તે કામ પૂરૂં કરી લે છે અને લોહી પણ પૂરતું બને છે. પરન્તુ જો વધારે પડતુ ભોજન હોય તો તે ભારને રાખવામાં પેટને ધણી જ મહેનત કરવી પડે છે. એટલું પચાવવા માટે જરૂરી પિત્ત નથી હોતું તેથી કાચી હાલતમાં જ મળ બનીને નીકળી જાય છે. ભોજનની માત્રાની બાબતમાં એક વાત ખાસ યાદ રાખવી જોઇએ કે ભૂખ લાગી હોય અને પેટ માંગણી કરે, તેના કરતાં કંઇક અંશે ઓછું ખાવું જોઇએ. કોઇ પણ સંજોગોમાં વધારે ખાવું, જોઈએ નહિ.

રાત્રિનું ભોજન સુવાના સમયથી ઓછામાં ઓછા ત્રણ કલાક પહેલાં કરી લેવું જોઇએ. ખાધા પછી તુરત જ સૂઇ જવાથી અન્ન પેટમાં પચ્યા વિના પડી રહે છે. તેનાર્થી ઉધમાં ખલેલ પડે છે અને યોગ્ય સમયે પચવાથી જે લાભ મળવો જોઇએ તે મળતો નથી.

શું ખાવું જોઇએ ? કયારે ખાવું જોઇએ ? કેવી રીતે ખાવું જોઇએ ? કેટલું ખાવુ જોઇએ ? આ ચાર વાતો પર ઉચિત ધ્યાન આપવાથી અને નિયમ અનુસાર આચરણ કરવાથી પેટની બધીજ ફરિયાદો દૂર થઇ જાય છે. કબજીયાત રહેતી નથી. પાચન અંગ સારૂં બની જાય છે. પરિણામે પેટમાં ફેલાયેલી નિર્બળતા અને અસ્વસ્થતા જડમૂળમાંથી નાશ પામે છે. આ રીતે જીવનમાં એક ભારે સંકટથી છૂટકારો મળે છે.

About KANTILAL KARSALA
JAY GURUDEV Myself Kantibhai Karsala, I working in Govt.Office Sr.Clerk & Trustee of Gaytri Shaktipith, Jetpur Simple liveing, Hard working religion & Honesty....

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: