૧૬. માલવીયાજી દ્વારા નિર્ણય

માલવીયાજી દ્વારા નિર્ણય

સ્ત્રીઓને વેદમંત્રોનો અધિકાર છે કે નહીં એ પ્રશ્ન ઉપર કાશીના પંડિતોમાં મોટો વિવાદ થયો હતો. હિન્દુ વિશ્વવિદ્યાલયમાં કુમારી કલ્યાણી નામની વિદ્યાર્થીની વેદના વર્ગમાં પ્રવેશ મેળવવા ઇચ્છતી હતી, પરંતુ પ્રચલિત માન્યતાનુસાર વિશ્વવિદ્યાલયે એને દાખલ કરવાનો ઇન્કાર કર્યો. અધિકારીઓનું કહેવું હતું કે શાસ્ત્રોમાં સ્ત્રીઓને વેદનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો નથી.

આ વિષય પર પત્ર-પત્રિકાઓમાં ઘણા દિવસ વાદવિવાદ ચાલ્યો. વેદાધિકારના સમર્થનમાં “સાર્વદેશિક પત્રે ઘણા લેખો છાપ્યા અને વિરોધમાં કાશીને “સિદ્ધાંત’ પત્રમાં પણ ઘણા લેખો પ્રસિદ્ધ થયા. આર્ય સમાજ તરફથી ડેયૂટેશન વિશ્વવિદ્યાલયના અધિકારીઓને મળ્યું. દેશભરમાં આ વિષયની પુષ્કળ ચર્ચા થઈ.

અંતે વિશ્વવિદ્યાલયે મહામના મદનમોહન માલવીયાના પ્રમુખપણા નીચે આ પ્રશ્નનો વિચાર કરવા માટે એક કમિટી નીમી. તેમાં અનેક ધાર્મિક વિદ્વાનોને સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા. એ કમિટીએ આ બાબતમાં શાસ્ત્રોનું ગંભીર વિવેચન કરીને એવો નિષ્કર્ષ કાઢ્યો કે સ્ત્રીઓને પણ પુરુષોની જેમ વેદાધિકાર છે. આ નિર્ણયની ઘોષણા તા. ૨૨મી ઑગસ્ટ, ૧૯પ૬ને દિને સનાતન ધર્મના પ્રાણસ્વરૂપ ગણાતા મહામના માલવીયાજીએ કરી. તદઅનુસાર કુમારી કલ્યાણીદેવીને હિન્દુ વિશ્વવિદ્યાલયના વેદ વર્ગમાં દાખલ કરવામાં આવી અને શાસ્ત્રીય આધારે નિર્ણય કરવામાં આવ્યો કે વિશ્વવિદ્યાલયમાં સ્ત્રીઓના વેદાધ્યયન પર કોઈ પ્રતિબંધ રહેશે નહીં. સ્ત્રીઓ પણ પુરુષોની જેમ વેદનો અભ્યાસ કરી શકશે.

મહામના માલવીયાજી તથા એમના સહયોગી અન્ય વિદ્વાનો પણ કોઈ સનાતન ધર્મ વિરોધી હોવાનો સંદેહ કરી શકે એમ નથી. સનાતન ધર્મમાં એમની આસ્થા પ્રસિદ્ધ છે. આવા લોકોએ આ પ્રશ્નનો ઉકેલ કરી દીધો હોવા છતાં જે લોકો વેદાધિકાર નથી એમ કહેતા હોય તેમની બુદ્ધિને કેવા પ્રકારની કહેવી, તેની સમજ પડતી નથી.

૫. મદનમોહન માલવીયા સનાતન ધર્મના પ્રાણ હતા. એમનું શાસ્ત્રજ્ઞાન, એમની વિદ્વત્તા, દૂરદર્શિતા અને ધાર્મિક દઢતા અસંદિગ્ધ હતાં. આવા મહાપંડિતે અનેક પ્રામાણિક વિદ્વાનો સાથે ચર્ચાવિચારણા કરીને સ્ત્રીઓના અધિકારનો સ્વીકાર કર્યો છે, તે નિર્ણય પછી પણ જે લોકો તે બાબતમાં પ્રશ્નો ઊભા કરે છે, તેમના હઠાગ્રહને દૂર કરવા સ્વયં બ્રહ્માજી પણ અસમર્થ છે.

ખેદની વાત એ છે કે લોકો સમયની ગતિને પણ ઓળખતા નથી. હિંદુ સમાજની ઘટતી સંખ્યા અને શક્તિનો પણ ખ્યાલ કરતા નથી ને માત્ર પાંચ-પચીસ કલ્પિત અને ક્ષેપક શ્લોકોને આધારે દેશ અને સમાજનું અહિત કરવા તૈયાર થઈ જાય છે. પ્રાચીનકાળની અને આજની વિદ્વાન સ્ત્રીઓનાં નામ આજે પણ જગતમાં પ્રસિદ્ધ છે. વેદોમાં સંખ્યાબંધ સ્ત્રી ઋષિઓના ઉલ્લેખ મંત્રદષ્ટા તરીકે મળે છે. છતાં એવા માણસો એ તરફ ન જોતાં મધ્યકાળમાં મહાન ઋષિઓના નામે લખેલા કેટલાક સ્વાર્થી લોકોના લખેલાં પુસ્તકોને આધારે સમાજ સુધારના પવિત્ર કાર્યમાં દખલ કર્યા કરે છે. આવા માણસો તરફ ધ્યાન ન આપતાં વર્તમાન યુગના ઋષિ માલવીયાજીની સંમતિનું અનુસરણ કરવું એ જ સમાજસેવકોનું કર્તવ્ય છે.

૧૪. સ્ત્રીઓને શું વેદનો અધિકાર નથી ?

સ્ત્રીઓને શું વેદનો અધિકાર નથી ?   

ગાયત્રી મંત્રનો સ્ત્રીઓને અધિકાર છે કે નથી ? એ કોઈ સ્વતંત્ર પ્રશ્ન નથી. એવો જુદો વિધિનિષેધ છે જ નહિ કે સ્ત્રીઓએ ગાયત્રીનો જપ કરવો કે નહીં. એ પ્રશ્ન એ માટે ઉઠાવવામાં આવ્યો છે કે કહેવાય છે કે સ્ત્રીઓને વેદનો અધિકાર નથી, કેમ કે ગાયત્રી પણ વેદમંત્ર છે, તેથી બીજા મંત્રોની માફક એનું ઉચ્ચારણ કરવાનો અધિકાર પણ સ્ત્રીઓને હોવો જોઈએ.

સ્ત્રીઓને વેદાધિકારી ન થવાનો પ્રતિબંધ વેદોમાં નથી. એવા કેટલાય મંત્રો છે, જેનું સ્ત્રીઓ દ્વારા જ ઉચ્ચારણ થાય છે. એ મંત્રોમાં સ્ત્રીલિંગની ક્રિયાઓ છે, જેથી સ્પષ્ટ થાય છે કે, સ્ત્રીઓ મારફત જ એ પ્રયોગો થવા જોઈએ જુઓ :

ઉદસૌ સૂર્યો અગાદ્ ઉદયં મામકો ભગઃ અહં | તદ્વિદ્ બલા પધિમમ્ય સાક્ષિ વિષા સહિ ||

અહં કેતુરહં મૂર્ધાહમુગ્રા વિવાચની | મમેદનુકૃતં પાતઃ સેહ નાયા ઉપાચરેચ ||

મમ પુત્રા શત્રરુણેડયે મે દુહિતા વિરાટ | ઉતાહમસ્મિ સં જયા પત્યૌ મે શ્લોક ઉત્તમઃ | ઋગ્વેદ ૧૦/૧૫૯/૨/૩

અર્થ સૂર્યોદયની સાથે સાથે મારું સૌભાગ્ય વધે, હું પતિદેવને પ્રાપ્ત કરું, વિરોધીઓને પરાજિત કરનારી અને સહનશીલ બનું. હું તેજસ્વિની અને પ્રભાવશાળી વક્તા બનું. પતિદેવ મારી ઇચ્છા, જ્ઞાન અને કર્મને અનુકૂળ કાર્યો કરે. મારા પુત્ર અંદરના અને બહારના શત્રુઓનો નાશ કરે. મારી પુત્રીઓ પોતાના સદ્ગણોને લીધે પ્રકાશવાન થાય. હું મારાં કાર્યોથી પતિદેવના યશને ઉજ્વળ બનાવું.

ત્ર્યંબકં યજામહે સુગન્ધિ પતિવૈદનમ્ | ઉર્વારુકમિવ બન્ધનાદિતી મુક્ષીય મામતઃ |   યજુ. ૨/૬૦

અર્થાત અમે કુમારિકાઓ ઉત્તમ પતિ પ્રાપ્ત કરાવનારા પરમાત્માનું સ્મરણ કરીને યજ્ઞ કરીએ જે અમને આ પિતૃકુલથી તો અલગ પાડે, પરંતુ પતિકુલથી કદી વિયોગ ન કરાવે.

આશા સાન્તં સોમનસં પ્રજાં  સૌભાગ્યં રયિમ્ | એગ્નિરનુવ્રતા ભૂત્વા સન્નહ્યે સુકૃતાયકમ્ ||   -અથર્વ. ૧૪/૨/પર

વધુ કહે છે, હું યજ્ઞાદિ શુભ અનુષ્ઠાનો કરવા માટે શુભ વસ્ત્રો પહેરું છું. સદા સૌભાગ્ય, આનંદ, ધન તથા સંતાનની કામના કરતી સદા પ્રસન્ન રહીશ.

વેદોડપવિત્તરસિ વેદસે ત્વા વેદો મે વિન્દ વિદેય ધરુતવન્ત કુલાનયિનં રાસ્યસ્પોર્ષ સહસ્ત્રિણમ્ | વેદો વાજંદદાતુ મે વેદો વીર દદ ત મે |   -કારક સંહિતા ૫/૪/ર૩

આપ વેદ છો, બધા શ્રેષ્ઠ ગુણો અને ઐશ્વર્ય આપનારા છો. જ્ઞાન લાભને માટે તમને સારી રીતે પ્રાપ્ત કર્યું. વેદ અને તેજસ્વી કુળને ઉત્તમ બનાવવાવાળું અને ઐશ્વર્ય વધારવાનું જ્ઞાન આપો. વેદ મને શ્રેષ્ઠ વીર સંતાનો આપો.

વિવાહને સમયે વર-વધૂ બંને એકસાથે મંત્રોચ્ચારણ કરે છે.

સમજ્જન્ત વિશ્વેદેવા સમાપો હ્રદયાનિ નૌ સંમાતરિશ્વા સંધાતા સમુદ્રષ્ટી દધાતુ નૌ | ઋગ્વેદ ૧૦/૮૫/૪૭

અર્થાત બધા વિદ્વાન લોકો એ જાણી લો કે અમારા બંનેનાં હૃદયો પાણીની જેમ પરસ્પર પ્રેમપૂર્વક મળી રહ્યાં છે વિશ્વનિયતા પરમાત્મા તથા વિદુષી દેવીઓ અમારા બંનેના પ્રેમને સ્થિર બનાવવામાં મદદ કરે.

સ્ત્રીઓએ વેદમંત્રોનું ઉચ્ચારણ કર્યાનાં અસંખ્ય ઉદાહરણો મોજૂદ છે. શતપથ બ્રાહ્મણ ૧૪/૧૪/૧૬માં પત્ની દ્વારા યજુર્વેદના ૩૩/ર૭ મંત્ર “તષ્ટ્ર મંતસ્વા સયેમ’ આ મંત્રનું પત્ની દ્વારા ઉચ્ચારણ કરાવવાનું વિધાન છે. શતપથના ૧/૯/૨/૨૧ તથા ૧/૯/૨,૨૨, ૨૩માં સ્ત્રીઓ દ્વારા યજુર્વેદના ૨૩/૨૩/૨૫, ૨૭, ૨૯ મંત્રો બોલવાનો આદેશ છે.

તૈત્તિરીય સંહિતાના ૧/૧/૧૦ “સુપ્રજસસ્વતી વયમ્ આદિ મંત્રો સ્ત્રીને મુખે બોલાવવાનો આદેશ છે.

આશ્વલાયન ગૃહસૂત્ર ૧/૧/૯ ના “પાણિ ગૃહ્યાદિગહ્યા’માં પણ આ પ્રકારે યજમાનની ગેરહાજરીમાં તેની પત્ની, પુત્ર અથવા કન્યાને યજ્ઞ કરવાનો આદેશ છે.

કાઠક ગૃહસુત્ર ૩/૧/૩૦ તેમજ ર૭/૩માં સ્ત્રીઓને માટે વેદાધ્યયન મંત્રોચ્ચારણ તેમજ વૈદિક કર્મકાંડ કરવાનું પ્રતિપાદન છે. લોગાક્ષિ ગૃહસૂત્રની ૨૫મી કંડિકામાં પણ એવા જ પ્રમાણ છે.

પારસ્કર ગૃહસૂત્ર ૧/૫/૧, ર મુજબ વિવાહ વખતે કન્યા લાજાહોમના મંત્રો પોતે બોલે છે, સૂર્યદર્શનના સમયે પણ તે યજુર્વેદના ૩૬/૨૪ મંત્ર “તચ્ચક્ષુર્દેવ હિતં……’ નું પોતે જ ઉચ્ચારણ કરે છે. વિવાહ વખતે “સમજ્જન’ કરતી વખતે વરવધૂ બંને સાથે-સાથે “અયૈનો સમજ્જયતિ….” એ ઋગ્વેદ ૧૦/૮૫/૪૮નો મંત્ર બોલે છે.

તાડય બ્રાહ્મણ ૫/૬/૮ યજ્ઞમાં સ્ત્રીઓને વીણા લઈને સામવેદનું ગાન કરવાનો આદેશ છે તથા ૫/૬/૧પમાં સ્ત્રીઓને કળશ ઉપાડીને વેદગાન કરતાં કરતાં પરિક્રમા કરવાનું વિધાન છે.

ઐતરેય પ/૨/૨૦ માં કુમારી ગંધર્વ ગૃહતા ઉપાખ્યાન છે, જેમાં કન્યાના યજ્ઞ અને વેદાધિકારનું સ્પષ્ટીકરણ કરવામાં આવ્યું છે.

કાત્યાયન શ્રૌત સૂત્ર ૧ / ૧ / ૭ તથા ૪ / ૧ / ૨ ૨ તથા ૧૦/૧૩ તથા ૬/૬/૩ તથા ૨૬/૪/૧૩ તથા ૩/૧/૨૮ તથા ૨૬/૭/૧ તથા ૨૦/૬/૧૨, ૧૩ આદિમાં એવો સ્પષ્ટ આદેશ છે કે અમુક વેદમંત્રોનું ઉચ્ચારણ સ્ત્રીએ કરવું.

લાટયાયન શ્રૌતસૂત્રતા પત્ની માટે સસ્વર સામવેદના મંત્રોમાં ગાયનનું વિધાન છે.

શાંખાયન શ્રૌતસૂત્રના ૧/૧૨/૧૩ માં તથા આશ્વલાયન શ્રૌતસૂત્ર ૧/૧૧/૧માં આજ પ્રકારના વેદમંત્રોચ્ચારણના આદેશ છે. મંત્ર બ્રાહ્મણના ૧/૨/૩માં કન્યા દ્વારા વેદમંત્રના ઉચ્ચારણની આજ્ઞા છે.

નીચેના મંત્રોમાં વધૂને વેદ પરાયણ થવાને માટે કેટલો સુંદર આદેશ આપવામાં આવ્યો છે.

બ્રહ્મ પર યુજ્યતાં બ્રહ્મ પૂર્વ બ્રહ્માન્તતો મધ્યતો બ્રહ્મ સર્વતઃ અનાવ્યાધાં દેવ પુરાં પ્રપદ્યં

શિવા સ્વોના પતિલોકે વિરાજ |    અથર્વ ૧૪/૧૪/૪

હે વધુ ! તારી આગળ, પાછળ, મધ્યમાં તથા અંતે સર્વત્ર વેદવિષયક જ્ઞાન રહે. વેદજ્ઞાનને પ્રાપ્ત કરીને તે મુજબ તું તારું જીવન બનાવ. મંગલમયી સુખદાયિની અને સ્વસ્થ થઈને પતિના ઘરમાં વિરાજ અને પોતના સદ્ગુણોથી પ્રકાશવાન થા.

કુલાયિની ધરુણવતી પુરન્ધિ સ્યોમે સીદ સદને પૃથિવ્યાઃ અભિત્વા રુદ્રા વસવો ગૃણન્તુ ઈમા બ્રહ્મ પીપિહિ સૌમગાય અશ્વિતાધ્વર્ય સાદયત ભિહિત્વા .  યજુ ૧૪ ર

હે સ્ત્રી ! તું કુલવતી, ઘી આદિ પૌષ્ટિક પદાર્થોના ઉચિત ઉપયોગ કરનારી, તેજસ્વિની, બુદ્ધિમતી. સત્કર્મ કરનારી થઈને સુખપૂર્વક રહે. તું એવી ગુણવતી અને વિદુષી થા કે રૂદ્ર અને વસુ પણ તારી પ્રશંસા કરે. સૌભાગ્યની પ્રાપ્તિ માટે આ વેદમંત્રોના અમૃતનું વારંવાર ઉત્તમ પ્રકારે પાન કર. વિદ્વાનો તને શિક્ષણ આપીને આ પ્રકારની ઉચ્ચ સ્થિતિ પર પ્રતિષ્ઠા કરે.

એ બધા જાણે છે કે, વેદમંત્રો વગર યજ્ઞ થતો નથી અને યજ્ઞમાં પતિપત્ની ઉભયને સમ્મિલિત રહેવું આવશ્યક છે. શ્રી રામચન્દ્ર સીતાની ગેરહાજરીમાં સોનાની પ્રતિમા રાખીને યજ્ઞ કર્યો હતો. બ્રહ્માજીને પણ સાવિત્રીની ગેરહાજરીમાં બીજી પત્નીની વરણી કરવી પડી હતી, કેમ કે યજ્ઞની પૂર્તિને માટે પત્નીની હાજરી હોવી જોઈએ. જો સ્ત્રી યજ્ઞ કરતી હોય તો એને વેદાધિકાર નથી એવી વાત જ કેમ થઈ શકે ? જુઓ

યજ્ઞો વા એષ યોડપષ્નીક : | -તૈત્તિરીય સં. ર/૨/૨/૬

અર્થાત્ પત્ની વગર યજ્ઞ થઈ શકતો નથી.

અથો અર્થો વા એષઆત્મનઃ યત્પત્ની |  તૈત્તિરીય સં. ૩/૩/૩/૫

અર્થાત પત્ની પતિની અર્ધાગિની છે. તેથી એના વિનાનો યજ્ઞ અપૂર્ણ છે.

યા દામ્યતિ સમનસા સુનત આત ધાવતઃ દેવાસો નિત્યયાડશિરા || -ઋગ્વેદ ૮/૩૧/૫૧

હે વિદ્વાનો ! જે પતિપત્ની એકચિત્ત થઈને યજ્ઞ કરે છે અને ઈશ્વરની ઉપાસના કરે છે તે સદા સુખી રહે છે.

વિત્વા તતસ્ત્રૈ  મિયુના અવસ્યવઃ યદ્દદ ગવ્યન્તા દ્વાજના સમૂહસિ | -ઋગ્વેદ ૨/૧૯/૬

હે પરમાત્મન્ ! તારે નિમિત્તે જ યજમાનો પત્ની સાથે યજ્ઞ કરે છે એ લોકોને તું સ્વર્ગ પ્રાપ્તિ કરાવે છે, તેથી તેઓ સાથે મળીને યજ્ઞ કરે છે.

અગ્નિહોત્રસ્ય શુશ્રરુષા સંધ્યોપાસમેવ ચ | કાર્ય પભ્યા પ્રતિદિન બલિકર્મ ચ નૈત્યિકમ્ || સ્મૃતિ રત્ન.

પત્ની પ્રતિદિન અગ્નિહોત્ર, સંધ્યા ઉપાસના, બલિવૈશ્વદેવ આદિ નિત્ય કર્મ કરે.

જો  પુરુષ ન હોય તો સ્ત્રીને એકલીને પણ યજ્ઞ કરવાનો અધિકાર છે. જુઓ

હોમે કર્તારઃ સ્વસ્યાસંભવં પલ્યાદયઃ | -ગદાધરાચાર્ય

 હોમ કરવામાં પહેલું સ્વયં યજમાનનું સ્થાન છે. તે ન હોય તો પત્ની પુત્ર આદિએ તે કરવો.

પત્ની કુમારઃ પુત્રી ના શિષ્યો વાડપિ યથાક્રમમ્ | પૂર્વપૂર્વસ્ય આભાવે વિદ્વાધ્યાદુત્તરોતરઃ ||   -પ્રયોગ રત્નસ્મૃતિ

યજમાનઃ પ્રધાનઃ સ્યાત્ પત્ની પુત્રીશ્ચ કન્કા | ઋત્વિક્ શિષ્યો ગુરુભ્રાતા ભાગિનેય સુતાપતિ: ||  મૃત્યર્થસાર

ઉપરના બે શ્લોકોનો ભાવાર્થ એવો છે કે, જો યજમાન હવનને ટાણે કંઈક કારણસર ગેરહાજર હોય તો એની પત્ની, પુત્ર, કન્યા, શિષ્ય, ગુરુ, ભાણેજ કે જમાઈ આદિએ તે કરી લેવો.

આહરપ્યુત્તમસ્ત્રીણામ્ અધિકારં તું વૈદિકે | યથોર્વશી યમી ચૈવ સચ્ચાદ્યાશ્ચ તથાડપરાઃ || -વ્યોમ સંહિતા

શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓને વેદનું અધ્યયન તથા વૈદિક કર્મકાંડ કરવાનો અધિકાર છે, જેમ ઉર્વશી, યમી શચી આદિ ઋષિકાઓએ પ્રાપ્ત કર્યો હતો.

અગ્નિહોત્રસ્ય શુશ્રરુષા સભ્યોપાસનમેવ ચ | -સ્મૃતિ રત્ન (કુલ્લુ ભટ્ટ)

આ શ્લોકમાં સ્ત્રીઓના યજ્ઞોપવીત અને સંયોપાસનાનું પ્રત્યક્ષ વિધાન છે.

યા સ્ત્રી ભર્યા વિયુક્તાપ સ્ગાચારે સંયુતા શુભા |

સા ચ મન્ત્રાનું પ્રગૃહણાતુ સ ભર્તી તદનુજ્ઞય છે. || ભવિષ્ય પુરાણ ઉ પ. ૪/૧૩/૬ર,૬૩

ઉત્તમ આચરણવાળી વિધવા સ્ત્રીએ વેદમંત્રો ગ્રહણ કરવા અને સધવા સ્ત્રીએ પોતાના પતિની અનુમતિથી મંત્રોને ગ્રહણ કરવા.

યથાધિકારઃ શ્રૌતેષુ તે ષિતા કર્મ સુશ્રરુતઃ |

એવહેવાનુમ્ન્યસ્વ બ્રહ્માણ બ્રહ્મવાદિતામ્ || -યમસ્મૃતિ

જેવી રીતે સ્ત્રીઓને વેદોનાં કર્મોનો અધિકાર છે, તેવો જ બ્રહ્મવિદ્યા પ્રાપ્ત કરવાનો પણ તેમને અધિકાર છે.

કાત્યાયની ચ મૈત્રેયી ગાર્ગી વાચકનવી તથા |

 એવમાહ્ય વિદુબ્રહ્મ તસ્માત્ સ્ત્રી બ્રહ્મવિદ્ ભવેતુ ||  વામીય માધ્યમ્

જેમ કાત્યાયની, મૈત્રેયી, વાચકનવી, ગાર્ગી આદિ સ્ત્રીઓ બ્રહ્મ (વેદ અને ઈશ્વર)ને જાણનારી હતી તેવી જ બધી સ્ત્રીઓએ બનવું જોઈએ.

– વાલ્મીકિ રામાયણમાં કૌશલ્યા, કૈકેયી, સીતા, તારા આદિ નારીઓ દ્વારા વેદમંત્રોનું ઉચ્ચારણ, અગ્નિહોત્ર, સંધ્યોપાસનાનું વર્ણન આવે છે.

સંધ્યાકાલે મનઃશ્યામ ધ્રુ ગમેષ્યતિ જાનકી | નદી ચેમાં શુભ કલાં સધ્ધાર્થ વરવર્ણિનો ||   વા. રા. ૫૪/૧૫/૪૮

સંધ્યાકાળના સમયે સીતા આ ઉત્તમ જળવાળી નદીના તટ પર સંધ્યા કરવા માટે અવશ્ય આવશે.

વૈદેહો શોકસતન્તપ્તા હુતાશનમુપગામ્ |  -વાલ્મીકિ રા. સુંદર ૪૩/૨૩

અર્થાત ત્યારે શોકસંતપ્ત સીતાજીએ હવન કર્યો.

તદા સુમન્ત્રં મંત્રાજ્ઞા કૈકેયી પ્રત્યુવાચ હ |

ત્યારે વેદમંત્રોને જાણવાવાળી કૈકેયીએ સુમંત્રને કહ્યું.

સા ક્ષૌમવસના હૃષ્ટા, નિત્યં વ્રતપરાયણા |

અગ્નિ જુહોતિ સ્મ તદા મન્ત્રવિત્કૃકમંગલા ||  -વા. રામાયણ ૨/૨૦/૧૫

વેદમંત્રોને જાણનારી, વ્રતપરાયણ, પ્રસન્નમુખ, સુવેશી કૌશલ્યા મંગલપૂર્વક અગ્નિહોત્ર કરી રહી હતી.

તતઃ સ્વસ્ત્યયન કૃત્વા યન્ત્રવિદ્દ્દં વિજયૈષિણી ||  -વા. રામાયણ ૪/૧ ૬/૧૨

ત્યારે મંત્રોને જાણનારી તારાએ પોતાના પતિ વાલીના વિજય માટે સ્વસ્તિવાચનના મંત્રોનો પાઠ કરીને અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કર્યો.

ગાયત્રી મંત્રના અધિકારના સંબંધમાં તો ઋષિઓએ બીજા પણ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ઉલ્લેખ કર્યો છે. નીચેનાં બે સ્મૃતિ પ્રમાણો જુઓ. આમાં સ્ત્રીઓને માટે ગાયત્રીની ઉપાસનાનું વિધાન કરવામાં આવ્યું છે.

પુરા કલ્પેષુ નારીણાં મૌગ્જીવન્ધનમિષ્યત |  અધ્યાપન ચ વેદાનાં સાવિત્રીવાચનં તથા ||   -યમસ્મૃતિ

પ્રાચીન સમયમાં સ્ત્રીઓને મૌજીબંધન, વેદોનો અભ્યાસ તથા ગાયત્રીનો ઉપદેશ ઈષ્ટ હતો.

મનસા ભર્ત રભિચારે ચિરાત્રં પાવક ક્ષોરોદનં ભુંજનાડધશયીત ઉર્ધ્વ ત્રિરાત્રાદપ્સુ નિમગ્નાયાઃ સાવિત્ર્યિષ્ટ શતેન સિરોભિઃ જુહુયાત્ પૂતા ભવતીતિ વિજ્ઞાયતે |   -વારિષ્ઠ સ્મૃતિ ૨૯/૭

જો સ્ત્રીના મનમાં પતિ પ્રત્યે દુર્ભાવ આવે તો એ પાપનું પ્રાયશ્ચિત્ત કરવા સાથે ૧૦૮ મંત્ર ગાયત્રીના જપ કરવાથી તે પવિત્ર થઈ જાય છે.

આટલાં આટલાં પ્રમાણો છતાં પણ એવું કહેવાય કે સ્ત્રીઓને ગાયત્રીનો અધિકાર નથી તો તેને દુરાગ્રહ અથવા કુસંસ્કાર જ માનવો જોઈએ.

૫. ગાયત્રી અને બ્રહ્મની એકતા, ગાયત્રી મહાવિજ્ઞાન – ભાગ – ૧

ગાયત્રી અને બ્રહ્મની એકતા

ગાયત્રી કોઈ સ્વતંત્ર દેવી-દેવતા નથી. એ તો પરબ્રહ્મ પરમાત્માનો ક્રિયાભાગ છે. બ્રહ્મ નિર્વિકાર છે, અચિંત્ય છે, બુદ્ધિથી પર છે. પરંતુ એની ક્રિયાશીલ ચેતના શક્તિરૂપ હોવાથી ઉપાસનીય છે અને એ ઉપાસનાનું ધારેલુ ફળ પણ પ્રાપ્ત થાય છે. ઈશ્વરભક્તિ, ઈશ્વર-ઉપાસના, બ્રહ્મસાધના, આત્મસાક્ષાત્કાર, બ્રહ્મદર્શન, પ્રભુપરાયણતા આદિ પુરુષવાચી શબ્દોનું જે તાત્પર્ય અને ઉદ્દેશ છે, તે “ગાયત્રી-સાધના, ગાયત્રી-ઉપાસના’ એ સ્ત્રીવાચી શબ્દોનું મંતવ્ય છે.

ગાયત્રી ઉપાસના વિસ્તુતઃ ઈશ્વર-ઉપાસનાનો એક અતિ ઉત્તમ સરળ અને શીધ્ર સફળ થનારો માર્ગ છે. આ માર્ગ પર ચાલનારી વ્યક્તિ એક સુરમ્ય ઉદ્યાનમાં થઈને જીવનના ચરમ લક્ષ ઈશ્વરપ્રાપ્તિ સુધી પહોંચે છે. બ્રહ્મ અને ગાયત્રીમાં ફક્ત શબ્દોનું જ અંતર છે, તે બંને એક જ છે. એ એકતાનાં કેટલાંક પ્રમાણો નીચે જુઓ –

ગાયત્રી છન્દસામહમ્ |૧|| -શ્રી ભગવદ્ગીતા અ. ૧૦/૩૫

છંદોમાં ગાયત્રી છંદ હું છું. ભૂર્ભુવઃ સ્વરિત ચવે ચતુર્વિશાક્ષરાસ્તથા | ગાયત્રી ચતુરોવેદા ઓંકારઃ સર્વમેવ તુ || વૃ. યો. યાજ્ઞ, અ, ૧૦/૪/૧૬

ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ એ ત્રણ મહાવ્યાહૃતિઓ, ચોવીસ અક્ષરોવાળી ગાયત્રી તથા ચાર વેદો નિઃસંદેશ ઓમકાર (બ્રહ્મ) સ્વરૂપ છે.

દેવસ્ય સવિતુર્યસ્ય ધિયોયોનઃ પ્રચોદયાત્ | ભર્ગો વરેણ્ય તદ્દ્બ્રહ્મ ધીમહીત્યથ ઉચ્યતે || -વિશ્વામિત્ર

એ તેજસ્વી બ્રહ્મનું અમે ધ્યાન કરીએ છીએ કે અમારી બુદ્ધિને સન્માર્ગમાં પ્રેરિત કરે છે.

યથોવદામિ ગાયત્રી તત્ત્વ રૂપાં ત્રયીમયીમ્ | યથા પ્રકાશ્યતે બ્રહ્મ સચ્ચિદાનન્દલક્ષણમ્ | -ગાયત્રી તત્ત્વ. શ્લો. ૧

ત્રિવેદમયી, તત્ત્વસ્વરૂપિણી ગાયત્રીને હું કહું છું, જેનાથી સચ્ચિદાનંદ લક્ષણવાળું બ્રહ્મ પ્રકાશિત થાય છે અર્થાત્ જ્ઞાન થાય છે.

ગાયત્રી ઈદ સર્વમ | -નૃસિંહપૂર્વતાપનીયો ૫૦ ૪/૪

આ બધું જે કાંઈ છે, તે ગાયત્રી સ્વરૂપ છે. ગાયત્રી પરમાત્મા | -ગાયત્રી તત્વે. ગ્લો -૮

ગાયત્રી જ પરમાત્મા છે. બ્રહ્મ ગાયત્રીતિ-બ્રહ્મ વૈ ગાયત્રી ! -શતપથ બ્રાહ્મણ ૮/૫/૩-૭-ઐતરેય બ્રા. આ. ૨૭, ખંડ-૫

બ્રહ્મ ગાયત્રી છે, ગાયત્રી જ બ્રહ્મ છે. સપ્રભં સત્યમાનન્દં હ્રદયે મણ્ડલેઅપિ ચ | ધ્યાયંજપેદાયિત્વ નિષ્કામો મુચ્યતેડચિરાત્ |

-વિશ્વામિત્ર

પ્રકાશ સહિત સત્યાનંદ સ્વરૂપ બ્રહ્મને હૃદયમાં અને સૂર્યમંડળમાં ધ્યાન કરીને કામના રહિત થઈને મનુષ્ય ગાયત્રી મંત્રને જો જપે તો વિના વિલંબે સંસારના આવાગમનમાંથી છૂટી જાય છે. ઓંકારસ્તત્પરં બ્રહ્મ સાવિત્રસ્યાત્તદક્ષરમ્ |

-કૂર્મપુરાણ ઉ. વિમા. અ. ૧૪/૫૫ ઓંકારસ્તત્પરં પરબ્રહ્મ સ્વરૂપ છે, ગાયત્રી પણ અવિનાશી બ્રહ્મ છે.

ગાયત્રીતુપરં તત્ત્વં ગાયત્રી પરમાગતિઃ | -બુ. પારાશર સંહિતા અ. ૫/૫

ગાયત્રી પરમ તત્ત્વ છે, ગાયત્રી પરમ ગતિ છે.

સર્વાત્મા હિ સા દેવી સર્વભૂતેષુ સંસ્થિતા | ગાયત્રી મોક્ષહેતુવૈં મોક્ષત્થાનમલક્ષણમ્ ||૨|| -ઋષિશૃંગ

આ ગાયત્રી દેવી સમસ્ત પ્રાણીઓમાં આત્મારૂપે વિદ્યમાન છે, ગાયત્રી મોક્ષનું મૂલ કારણ અને સારૂપ્ય મુક્તિનું સ્થાન છે.

ગાયત્ર્યવ પરોવિષ્ણુગાયત્ર્યવ પરઃ શિવઃ | ગાયત્યેવપરી બ્રહ્મા ગાયત્યેવ ત્રયીયતઃ | | -બૃહત્સંધ્યાભાષ્યે

ગાયત્રી જ બીજા વિષ્ણુ છે અને બીજા શંકરજી પણ છે. બ્રહ્માજી પણ ગાયત્રીમાં પરાયણ છે કેમ કે ગાયત્રી ત્રણે દેવોનું સ્વરૂપ છે.

ગાયત્રી પરદેવતેતિ ગદિતા બ્રહ્મૌવ ચિદ્રુપિણી  II૩ II -ગાયત્રી-પુરશ્ચરણ ૫.

ગાયત્રી પરમ દેવતા અને ચિત્તરૂપી બ્રહ્મ છે એમ કહેવાયું છે.

ગાયત્રી વા ઈદં  સર્વભૂતં યદિદં કિંચ | -છાંદો. ઉપ.

આ વિશ્વમાં જે કંઈ પણ છે તે સમસ્ત ગાયત્રીમય છે.

નભિન્ન પ્રતિદ્યતે ગાયત્રી બ્રહ્મણા સહ | સોડહમસ્મીત્યુપાસીત ત્રિધિનાયેન કેનચિત્ | વ્યાસ

ગાયત્રી અને બ્રહ્મમાં ભિન્નતા નથી, તેથી કોઈ પણ પ્રકારે ગાયત્રીની ઉપાસના કરવી.

ગાયત્રી પ્રત્યબ્રહ્યૈકયબોધિકા / -શંકરભાષ્યે

ગાયત્રી પ્રત્યક્ષ અદ્વૈત બ્રહ્મની બોધક છે.

પરબ્રહ્મસ્વરૂપા ચ નિર્વાણ પદ દાયિની  | બ્રહ્મતેજોમયી શક્તિસ્તદૂધિષ્ઠતૃ દેવતા છે || -દેવી ભાગવત સ્કંધ – અ. ૧/૪૨

ગાયત્રી મોક્ષ આપવાવાળી પરમાત્મા સ્વરૂપ અને બ્રહ્મતેજથી યુક્ત શક્તિ અને મંત્રોની અધિષ્ઠાત્રી છે.

ગાયવ્યાખ્યં બ્રહ્મ ગાયત્યાનુગતં ગાયત્રી મુખંનોક્તમ્ | -છાંદોગ્ય, શંકર ભાષ્ય, પ્ર. ૩ નં. ૧ર મ. ૫ //

ગાયત્રી સ્વરૂપ અને ગાયત્રીથી પ્રકાશિત થવાવાળું બ્રહ્મ ગાયત્રી નામથી વર્ણિત છે.

પ્રણવ વ્યાહૃતીભ્યાં ચ ગાયત્યાત્રિતયેન ચ | ઉપાસ્યં પરમં બ્રહ્મ આત્મા યત્ર પ્રતિષ્ઠિતઃ |

-તારાનાથ કુ. ગા, વ્યા, પૃ. ૨૫

પ્રણવ, વ્યાહ્રતિ અને ગાયત્રી એ ત્રણેથી પરમ બ્રહ્મની ઉપાસના કરવી જોઈએ, તે બ્રહ્મમાં આત્મા સ્થિત છે.

તેવા એતે પંચ બ્રહ્મા પુરુષાઃ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય દ્વારપાલસ્ય એતાનેવં પંચ બ્રહ્મ પુરષાન્ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય દ્વારપાલ વેદાસ્ય કુલે વીરો જાયતે પ્રતિપદ્યતે સ્વર્ગલોકમ્ | -છાં. ૩/૧૩/૬

હૃદય ચૈતન્ય જ્યોતિ ગાયત્રીરૂપ બ્રહ્મની પ્રાપ્તિસ્થાનના પ્રાણ, વ્યાન, અપાન, સમાન ઉદાન એ પાંચ દ્વારપાલો છે. તેથી એમને વશ કરવા. જેથી હૃદયમાં રહેલા ગાયત્રી બ્રહ્મસ્વરૂપની પ્રાપ્તિ થાય. ઉપાસના કરનારો સ્વર્ગલોકને પ્રાપ્ત કરે છે અને એના કુળમાં વીર પુત્રો કે શિષ્યો ઉત્પન્ન થાય છે.

ભૂમિતરંતિરક્ષં ઘૌરિત્યષ્ટાવક્ષરામ્યષ્ટાક્ષર હવા એકં ગાયત્ર્યૈ પદમેતદ્દહૈવાસ્યા એયત્સ યાદદેપુત્રિષુતાબુદ્ધિ જયતિયોડસ્યા એતદેવં પદંવેદ |

-બૃહ, ૫/૪૧/૧

ભૂમિ, અંતરિક્ષ ઘૌ  એ ત્રણે ગાયત્રીના પ્રથમ પાદના આઠ અક્ષરો બરાબર છે. તેથી જે ગાયત્રી પ્રથમ પદને જાણી લે છે તે ત્રિલોક વિજયી થાય છે.

સર્વે નૈવ રેમે, તસ્માદેકાકી ન રમતે, સદ્વિતીયમૈંચ્છત્ | સહૈતાવાના સ | યથા સ્ત્રીપુન્માન્સૌ સપરિસ્વકતૌ સ ઇમામેવાષ્માયં દ્વેધા પાતયત્તતઃ પયિશ્ચ પત્ની ચાલવતામ્ | શક્તિ ઉપનિષદૂ

અર્થાત એ બ્રહ્મ રમણ ન કરી શક્યું, કેમ કે તે એટલું હતું. એકલો કોઈ પણ રમણ કરી શકતો નથી. એનું સ્વરૂપ સ્ત્રી પુરુષના જેવું છે. એણે બીજાની ઇચ્છા કરી તથા પોતાના સંયુક્ત સ્વરૂપને બે ભાગમાં વહેંચી/ નાખ્યું ત્યારે તે બંને રૂપો પતિ અને પત્નીભાવને પ્રાપ્ત થયાં.

નિર્ગુણઃ પરમાત્મા તુ ત્વદાયશ્રતયા સ્થિતિઃ | તસ્ય ભટ્ટારિકાસિ ત્વં ભુવનેશ્વરિ ! ભોગદાં // -શક્તિ દર્શન

પરમાત્મા નિર્ગુણ છે અને તારે જ આશ્રયે રહે છે. તું જ તેની સામ્રાગ્રી અને ભોગદા છે.

શક્તિશ્ચ શક્તિમદ્રરુપાદ્ વ્યતિરેકં ન વાંછિત | તાદામ્યમનયોર્નિત્ય વન્હિદ હિક્યોરિવ || -શક્તિ દર્શન

શક્તિ, શક્તિમાનથી કદી જુદી નથી રહેતી. એ બંનેનો નિત્ય સંબંધ છે. જેમ અગ્નિ અને તેની દાહક શક્તિનો નિત્ય પરસ્પર સંબંધ છે તેવી જ રીતે શક્તિ અને શક્તિમાનનો સંબંધ છે.

સદૈકત્વં ન ભેદોસ્તિ સર્વદૈવ મમાસ્ય ચ | યોડસૌ સોહમહં યા સૌ ભેદોસ્તિ મતિવિશ્વમાત્ | | -દેવી ભાગવત

મારી શક્તિનો અને એ શક્તિમાન પુરુષનો સદા સંબંધ છે, કદી જુદાઈ નથી. જે એ છે તે જ હું છું, જે હું છું તે જ તે છે. જે ભેદ છે તે કેવળ બુદ્ધિનો ભ્રમ છે.

જગન્માતા ચ પ્રકૃતિઃ પુરુહશ્ચ જગત્પિતા | ગરીયસી જગતાં માતા શતગુણૈ પિતુઃ || -બ્ર. વૈ. પુ. કુ. જ. અ. પ.

જગતની જન્મદાત્રી પ્રકૃતિ છે અને જગતનું રક્ષણ કરનારો પુરુષ છે. જગતમાં પિતાથી માતા સો ગણી અધિક શ્રેષ્ઠ છે.

આ પ્રમાણો પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે બ્રહ્મ જ ગાયત્રી છે અને ગાયત્રીની ઉપાસના બ્રહ્મપ્રાપ્તિનો સર્વોત્તમ માર્ગ છે.

૪. ગાયત્રી જ કામધેનુ છે , ગાયત્રી મહાવિજ્ઞાન – ભાગ – ૧

ગાયત્રી જ કામધેનુ છે

પુરાણોમાં ઉલ્લેખ છે કે સ્વર્ગમાં દેવતાઓની પાસે કામધેનુ છે અને એ અમૃતના જેવું દૂધ આપે છે, જે પીને દેવતાઓ સદા સંતોષી તથા સુખી રહે છે. એ ગાયમાં એ વિશેષતા છે કે એની પાસે કોઈ પોતાની કઈ કામના સાથે જાય તો તેની ઇચ્છા તરત પૂરી થઈ જાય છે. કલ્પવૃક્ષની જેમ કામધેનુ પણ પોતાની પાસે આવનારની મનોવાંછના પૂર્ણ કરે છે.

એ કામધેનુ ગાયત્રી જ છે. જે દિવ્ય સ્વભાવવાળો મનુષ્ય આ મહાશક્તિની ઉપાસના કરે છે, તે માતાની પાસેથી જાણે આધ્યાત્મિક દુગ્ધધારાનું પાન કરે છે. એને કોઈ પણ પ્રકારની આપદા રહેતી નથી. આત્મા પોતે આનંદ સ્વરૂપ છે. આનંદ મગ્ન રહેવું એ એનો મુખ્ય ગુણ છે દુઃખો હટી જતાં અને મટી જતાં જ એ પોતાના મૂળ સ્વરૂપમાં પહોંચી જાય છે. દેવતાઓ સ્વર્ગમાં સદા આનંદિત રહે છે. જો તેનાં કષ્ટોનાં કારણોનું નિવારણ થઈ જાય તો મનુષ્ય પણ ભૂલોકમાં એ પ્રકારે આનંદિત રહી શકે છે. ગાયત્રી કામધેનું મનુષ્યનાં એવાં સંકટોનું નિવારણ કરી નાખે છે.

ત્રિવિધ દુઃખોનું નિવારણ સમસ્ત દુ:ખોનાં કારણો ત્રણ છે (૧) અજ્ઞાન (૨) અશક્તિ અને (૩) અભાવ. આ ત્રણ કારણોને માનવી જેટલાં પોતાથી દૂર રાખી શકે તેટલો સુખી થાય છે.

અજ્ઞાનને લીધે દષ્ટિકોણ દૂષિત થઈ જાય છે. તે તત્ત્વજ્ઞાનથી અપરિચિત હોવાને લીધે ઊંધો વિચાર કરે છે અને ઊંધાં કામ કરે છે અને દુઃખી થાય છે. સ્વાર્થ, ભોગ, લોભ, અહંકાર, અનુદારતા અને ક્રોધની ભાવના મનુષ્યને કર્તવ્યથી વિમુખ કરે છે અને તે દૂરદર્શિતાને છોડીને ક્ષણિક, શુદ્ર તથા હિન વાતોનો વિચાર કરે છે અને તેવાં જ કામ કરે છે. પરિણામે એના વિચારો અને કાર્યો પાપમય થવા લાગે છે અને પાપોનું નિશ્ચિત પરિણામ તો દુ:ખ જ છે. બીજી બાજુ અજ્ઞાનને લીધે એ તેના સંસારના-વ્યવહારના હેતુને યોગ્ય રીતે સમજતો નથી. તેને પરિણામે તે આશાઓ, તૃષ્ણાઓ અને કલ્પનાઓ કર્યા કરે છે. આવા ઊલટા દૃષ્ટિકોણને લીધે મામૂલી વાતો પણ એને ભારે દુઃખમય દેખાય છે, જેથી તે હંમેશ રોતો કકળતો રહે છે. આત્મીયજનોનાં મૃત્યુ, સાથીઓની ભિન્ન રુચિ, પરિસ્થિતિઓની ચઢતી-પડતી સ્વાભાવિક છે. અજ્ઞાની તો માને છે કે, જે વાત હું ઇચ્છું તે થતી રહે, કંઈ મુશ્કેલી નડવી ન જોઈએ. આવી અસંભવ આશાઓ કરતાં જ્યારે કંઈ વિપરીત ઘટના બને ત્યારે તે બહુ જ નિરાશ અને દુઃખી થઈ જાય છે, ત્રીજું અજ્ઞાનને કારણે અનેક જાતની ભૂલો થાય છે અને સહેલાઈથી મળતા લાભોથી વંચિત રહેવું પડે છે, એ પણ એક દુ:ખનો હેતુ છે. આ પ્રમાણે મનુષ્યની સામે અનેક પ્રકારનાં દુઃખો ઊભાં થાય છે.

અશક્તિનો અર્થ છે નિર્બળતા. શારીરિક, માનસિક, સામાજિક, બૌદ્ધિક, આધ્યાત્મિક નિર્બળતાને લીધે મનુષ્ય પોતાના સ્વાભાવિક, જન્મસિદ્ધ અધિકારોનો ભાર ઉપાડવામાં અસમર્થ નીવડે છે. પરિણામે તેને એમનાથી બાકાત રહેવું પડે છે. તંદુરસ્તી સારી ન હોય, માંદગી ઘર કરી ભોજન, રૂપવતી તરૂણી, મધુર ગીતવાદ્ય, સુંદર દશ્ય તેને માટે નિરર્થક છે. ધનદોલતનું કોઈ સુખ તે ભોગવી શકતો નથી. બૌદ્ધિક નિર્બળતા હોય તો સાહિત્ય, કાવ્ય, દર્શન, મનન, ચિંતનનો રસ પ્રાપ્ત થતો નથી અને આત્મિક નિર્બળતા હોય તો સત્સંગ, પ્રેમ, ભક્તિ, આદિનો આત્માનંદ દુર્લભ બને છે. એટલું જ નહીં પણ નિર્બળોને મિટાવી દેવા માટે પ્રકૃતિનો ‘બળવાનને મદદનો સિદ્ધાંત પણ કામ કરે છે. કમજોરને સતાવવા માટે અને તેને મિટાવી દેવાને માટે અનેક તત્ત્વો તૈયાર થઈ જાય છે. નિર્દોષ, ભલાં અને સીધાસાદાં તત્ત્વો પણ એનાથી પ્રતિકૂળ થાય છે. ઠંડી જે બળવાનના બળની વૃદ્ધિ કરે છે, રસિકોને રસ આપે છે તે કમજોર માનવીને માટે ન્યૂમોનિયા, વાતરોગ વગેરેનું કારણ બને છે. જે તત્ત્વ નિર્બળોને માટે પ્રાણઘાતક છે, તે જ બળવાનોને સહાયક થાય છે. બિચારી બકરીને જંગલી જાનવરોથી માંડીને જગતમાતા ભવાની દુર્ગા સુધ્ધાં ચટ કરી જાય છે. અરે સિંહને માત્ર વન્ય પશુઓ જ નહીં પણ મોટા મોટા સમ્રાટો પણ પોતાના રાજચિહ્નમાં ધારણ કરે છે. અશક્ત હંમેશાં દુ:ખ પામે છે. એમને માટે સારાં તત્ત્વો પણ સુખદાયક સિદ્ધ થતાં નથી.

અભાવજન્ય દુઃખ એટલે-પદાર્થોનો અભાવ, વસ્ત્ર, જલ, મકાન, પશુ, ભૂમિ, સહાયક, મિત્ર, ધન, ઔષધિ, પુસ્તક, શસ્ત્ર, શિક્ષક આદિના અભાવથી અનેક પ્રકારની પીડાઓ તેમજ મુશ્કેલીઓ ભોગવવી પડે છે અને જીવનની મહત્ત્વપૂર્ણ ક્ષણોને માટીની કિંમતે નષ્ટ કરવી પડે છે. યોગ્ય અને સમર્થ વ્યક્તિઓ પણ સાધનોના અભાવથી મુશ્કેલીભર્યું જીવન ગુજારે છે.

ગાયત્રી કામધેનુ છે. જે એની પૂજા, ઉપાસના, આરાધના અને અભિભાવના કરે છે તે પ્રતિક્ષણ માતાના અમૃતોપમ દુગ્ધપાન કરવાનો આનંદ મેળવે છે અને સમસ્ત અજ્ઞાનો, અશક્તિઓ અને અભાવોને લીધે ઉત્પન્ન થતાં કષ્ટોથી છુટકારો પામીને ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

૩. ગાયત્રી-સાધનાથી શક્તિ-કોષોનો ઉદ્દભવ, ગાયત્રી મહાવિજ્ઞાન – ભાગ – ૧

ગાયત્રી સાધનાથી શક્તિ-કોષોનો ઉદ્ભવ

આ પહેલાંના પ્રકરણમાં બતાવવામાં આવ્યું છે કે, ગાયત્રી કોઈ દેવતા, ભૂત, પલિત આદિ નહીં પણ બ્રહ્માની સ્ફુરણાથી ઉત્પન્ન થયેલી આદિ શક્તિ છે. તે જગતના પ્રત્યેક પદાર્થનું મૂળ કારણ છે અને તે દ્વારા જ જડચેતન સૃષ્ટિમાં ગતિ, શક્તિ, પ્રગતિ, પ્રેરણા વગેરે પ્રગટ થાય છે. જેમ ઘરમાં રાખેલ રેડિયો યંત્ર દ્વારા વિશ્વ વ્યાપી ઈશ્વરના તરંગો સાથે સંબંધ સ્થાપીને દેશવિદેશમાં થનાર પ્રત્યેક બ્રોડકાસ્ટને સરળતાપૂર્વક સાંભળી શકાય છે, તે રીતે આત્મશક્તિનો વિશ્વવ્યાપી ગાયત્રી શક્તિ સાથે સંબંધ સ્થાપીને સૂક્ષ્મ પ્રકૃતિની બધી જ હિલચાલો જાણી શકાય છે અને સૂક્ષ્મ શક્તિને ઇચ્છાનુસાર વાપરવાની કલા જાણી લીધા પછી તમામ સાંસારિક, માનસિક અને આધ્યાત્મિક સંપત્તિઓને મેળવી શકાય છે. જે માર્ગથી આ બધું થઈ શકે છે તેનું નામ છે–સાધના.

કેટલીક વ્યક્તિઓ વિચારે છે, “અમારો ઉદેશ ઈશ્વરપ્રાપ્તિ, આત્મદર્શન અને જીવનમુક્તિ છે. અમારે ગાયત્રીની સૂક્ષ્મ પ્રકૃતિના પ્રપંચમાં પડવાની શી જરૂર છે? અમારે તો કેવળ ઈશ્વરની આરાધના કરવી જોઈએ.’ એમ વિચાર કરનારાઓએ જાણી લેવું જોઈએ કે, બ્રહ્મ સર્વથા નિર્વિકાર, નિર્લેપ, નિરંજન, નિરાકાર, ગુણાતીત છે. એ કોઈની સાથે પ્રેમ કે દ્વેષ કરતું નથી. એ કેવળ દ્રષ્ટા તથા કારણરૂપ છે. ત્યાં સુધી પહોંચી શકાતું પણ નથી, કારણ કે જીવ અને બ્રહ્મની વચમાં સૂક્ષ્મ પ્રકૃતિ (એનરજી)નો સઘન પડદો છે. એ આચ્છાદનને પાર કરવાને માટે પ્રકૃતિનાં સાધનોથી જ કાર્ય કરવું પડશે. મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત, અહંકાર, કલ્પના, ધ્યાન, સૂક્ષ્મ શરીર, પચ્ચક્રો, ઈષ્ટદેવની પ્રતિમા, ભક્તિ, ભાવના, ઉપાસના, વ્રત, અનુષ્ઠાન, સાધના એ બધાં તો માયા નિર્મિત જ છે. એ બધાં વિના બ્રહ્મપ્રાપ્તિ થવાનો સંભવ જ કેવી રીતે છે ? જેમ ઉપર આકાશમાં પહોંચવા માટે વિમાનની જરૂર પડે છે, તેમ બ્રહ્મપ્રાપ્તિને માટે પણ પ્રતિમૂલક આરાધનાનો આશ્રય લેવો પડે છે. ગાયત્રીના આવરણમાંથી પસાર થયા પછી જ બ્રહ્મનો સાક્ષાત્કાર થાય છે. સાચું તો એ જ છે કે, સાક્ષાત્કારનો અનુભવ ગાયત્રીના ગર્ભમાં જ થાય છે. એનાથી ઉપર પહોંચ્યા પછી સુક્ષ્મ ઇન્દ્રિયો અને એમની અનુભવ શક્તિ પણ લુપ્ત થઈ જાય છે. તેથી મુક્તિ અને ઈશ્વરપ્રાપ્તિની ઇચ્છાવાળા પણ રાધેશ્યામ, સીતારામ, લક્ષ્મીનારાયણની ઉપાસના કરે છે. નિર્વિકાર બ્રહ્મનું સાયુજ્ય તો ત્યારે જ થાય, જ્યારે બ્રહ્મ ‘બહુમાંથી એક થવાની ઇચ્છા રાખે અને બધા આત્માઓને સમેટી લઈને પોતાનામાં ધારણ કરી લે. એથી અગાઉ બધા આત્માઓનું સવિકાર બ્રહ્મમાં જ સામીપ્ય, સારૂપ્ય, સાયુજ્ય આદિ થઈ શકે છે. આ પ્રકાર ગાયત્રી મિશ્રિત સવિકાર બ્રહ્મ જ આપણું ઉપાસ્ય રહે છે. એની પ્રાપ્તિની જે કોઈ સાધનાઓ હોય, તે બધી જ સૂક્ષ્મ પ્રકૃતિ ગાયત્રી દ્વારા જ સફળ થવાની, તેથી એમ માનવું ઉચિત નથી કે બ્રહ્મપ્રાપ્તિને માટે ગાયત્રીની આવશ્યકતા નથી. એ તો અનિવાર્ય છે. નામની કોઈ ઉપેક્ષા અથવા વિરોધ કરે તે તેની મરજી. બાકી ગાયત્રી તત્ત્વ સિવાય અન્ય માર્ગે જઈ શકાય એ તો તદ્દન અસંભવ જ છે.

કેટલાક લોકો કહે છે કે અમે નિષ્કામ સાધના કરીએ છીએ. અમને કોઈ ફળની કામના નથી. તો પછી સૂક્ષ્મ પ્રકૃતિનો આશ્રય શા માટે લઈએ ? એવા લોકોએ જાણવું જોઈએ કે, નિષ્કામ સાધનાનો અર્થ ભૌતિક લાભની ઈચ્છા ન રાખતાં આત્મિક ઉન્નતિની સાધનાનો છે. પરિણામની ઇચ્છા વિના કે તે અંગે વિચાર્યા વિના કોઈ પણ કામની પ્રવૃત્તિ જ થઈ શકતી નથી અને જો કંઈ તેવી પ્રવૃત્તિ કરવામાં આવે તો એમાં કેવળ સમય અને શક્તિનો દુર્વ્યય જ થાય. તેનાથી કંઈ પરિણામ ન જ આવે. નિષ્કામ કર્મનું તાત્પર્ય સત્ત્વગુણી, આત્મિક કામનાઓ છે. એવી મનોકામનાઓ પણ ગાયત્રીના પ્રથમ પાદના તત્ત્વમાં, સરસ્વતી ભાગમાં આવે છે. તેની નિષ્કામ ભાવની ઉપાસના પણ ગાયત્રીના ક્ષેત્રની બહાર નથી.

મંત્રવિદ્યાના વૈજ્ઞાનિકો જાણે છે કે, જીભમાંથી જે શબ્દો નીકળે છે તેમનાં ઉચ્ચારણ કંઠ, તાળવું, મૂર્ધા, હોઠ, દાંત, જિદ્ઘામૂળ આદિ મુખનાં વિવિધ અંગો દ્વારા થાય છે. ઉચ્ચાર કરતી વખતે મુખના જે ભાગોમાંથી ધ્વનિ નીકળે છે તે અંગોનાં નાડી-તંતુ શરીરના વિવિધ ભાગો સુધી ફેલાય છે. એ ફેલાવાના સમગ્ર ક્ષેત્રમાં કેટલીક ગ્રંથિઓ હોય છે, જેમના પર ઉચ્ચારણનો ભાર પડે છે. જે લોકોની કોઈ સૂક્ષ્મ ગ્રંથિઓ રોગી બને છે અથવા નષ્ટ થઈ જાય છે, તેમના મુખમાંથી કેટલાક ખાસ શબ્દો અશુદ્ધ અથવા અટકતા અટકતા નીકળે છે, જેને તોતડાપણું કહેવામાં આવે છે. શરીરમાં અનેક નાની મોટી દશ્ય-અદશ્ય ગ્રંથિઓ હોય છે. યોગી લોકો જાણે છે કે એ કોષોમાં કેટલીક વિશેષ શક્તિ છુપાયેલી છે. સુષુમ્ણા સાથે સંબંધ ધરાવતાં ષટ્ચક્રો પ્રસિદ્ધ છે. એવી અગણિત ગ્રંથિઓ શરીરમાં છે. વિવિધ શબ્દોના ઉચ્ચારણ એ વિવિધ ગ્રંથિઓ પર પોતાનો પ્રભાવ પાડે છે. એ પ્રભાવથી એ ગ્રંથિઓની શક્તિ-ભંડાર જાગૃત થાય છે. મંત્રોની ગોઠવણી એના આધાર પર જ થાય છે. ગાયત્રી મંત્રમાં ૨૪ અક્ષરો છે. એમનો સંબંધ શરીરમાં રહેલી ૨૪ ગ્રંથિઓ સાથે છે. તેમને જાગૃત કરવાથી તે સદ્બુદ્ધિ-પ્રકાશક શક્તિને સતેજ બનાવે છે. ગાયત્રી મંત્રના ઉચ્ચારણથી સૂક્ષ્મ શરીરની સિતારનાં ૨૪ સ્થાનોમાંથી ઝંકાર ઊઠે છે અને તેમાંથી એક એક સ્વર લહરી ઉત્પન્ન થાય છે, જેનો પ્રભાવ અદશ્ય જગતનાં તત્ત્વો પર પડે છે. એ પ્રભાવ જ ગાયત્રી સાધનાના ફળનો મુખ્ય હેતુ છે.

શબ્દોનો ધ્વનિપ્રવાહ એ તુચ્છ વસ્તુ નથી. શબ્દવિદ્યાના આચાર્યો જાણે છે કે શબ્દમાં કેટલી શક્તિ છે અને એની અજ્ઞાત પ્રક્રિયા દ્વારા શાં શાં કામો થઈ શકે છે ? શબ્દને બ્રહ્મ કહેવામાં આવે છે. બ્રહ્મની સ્ફુરણા કંપન ઉત્પન્ન કરે છે – તે કંપન બ્રહ્મ સાથે અથડાઈને ઓમ ધ્વનિ સાત વાર ધ્વનિત થાય છે. જેમ ભીંત પર ટાંગેલી ઘડિયાળનું લોલક હાલ્યા કરીને ઘડિયાળને ચલાવ્યા કરે છે, તેમ પછી એ પ્રવાહમાં હીં, શ્રી, કલીની ત્રણ મુખ્ય સત, રજસ તમસમયી ધારાઓ વહે છે. જેની શાખા પ્રશાખાઓ થઈ જાય છે ને તે બીજમંત્રના નામે ઓળખાય છે. એ ધ્વનિઓ પોતપોતાના ક્ષેત્રમાં સૃષ્ટિનાં કાર્યોનું સંચાલન કરે છે. આ પ્રકારે સૃષ્ટિ સંચાલનનું કાર્ય શબ્દતત્ત્વ દ્વારા થાય છે. એવા તત્ત્વને તુચ્છ ન માનવું જોઈએ. ગાયત્રીની શબ્દાવલિ એવા ચૂંટેલા શબ્દોની બનાવવામાં આવી છે, જે ક્રમ અને ગૂંથણીની વિશેષતાને કારણે પોતાની રીતે એક અદ્ભુત શક્તિપ્રવાહ ઉત્પન્ન કરે છે.

દીપક રાગ ગાવાથી બુઝાયેલા દીવાઓ સળગી ઊઠે છે, મેઘમલ્હાર ગાવાથી વરસાદ પડવા માંડે છે, વેણુનાદ સાંભળીને સર્પ ડોલવા માંડે છે, મૃગ સાનભાન ભૂલી જાય છે, ગાયો વધારે દૂધ આપે છે. કોયલના બોલ સાંભળીને વિરહભાવ જાગૃત થાય છે. સૈનિકોના “તાલસે કદમ ચાલવાના શબ્દધ્વનિથી લોઢાનો પુલ પણ ભાંગી પડે છે, તેથી પુલને પાર કરતી વખતે સેનાને શિસ્ત મુજબ ન ચાલવાનું કહેવામાં આવે છે. અમેરિકન ડૉકટર હચિન્સને વિવિધ સંગીત ધ્વનિઓથી અનેક અસાધ્ય અને કષ્ટસાધ્ય રોગો સારા કરવામાં સફળતા અને ખ્યાતિ મેળવી છે. ભારતવર્ષમાં તાંત્રિક લોકો થાળીને એક ઘડા પર રાખીને એક વિશેષ તાલથી વગાડે છે. એનાથી સર્પ, વીંછીનું ઝેર પણ ઊતરી જાય છે અને કંઠમાળ, વિષવેલ, ભૂતોન્માદ આદિના રોગીઓ મોટે ભાગે સારા થઈ જાય છે. તેનું કારણ એ છે કે, શબ્દોનાં કંપન સૂક્ષ્મ પ્રકૃતિમાંથી પોતાની જાતના અન્ય પરમાણુઓને લઈને ઈથરનું પરિભ્રમણ કરીને જ્યારે પોતાના ઉદ્દગમ કેન્દ્ર પર થોડી જ ક્ષણોમાં પાછા ફરે છે, ત્યારે એમનામાં એક પ્રકારની વિદ્યુત શક્તિ ભરેલી હોય છે અને પરિસ્થિતિ અનુસાર યોગ્ય ક્ષેત્ર પર એ શક્તિનો એક વિશિષ્ટ પ્રભાવ પડે છે. મંત્રો દ્વારા વિલક્ષણ કાર્યો થાય છે તેનું પણ આ જ કારણ છે. ગાયત્રી મંત્ર દ્વારા પણ આ પ્રકારે શક્તિનો આવિર્ભાવ થાય છે. મંત્રોચ્ચારણમાં મુખનાં જે અંગો ક્રિયાશીલ થાય છે, એ ભાગોનાં નાડીતંતુ કેટલીક ગ્રંથિઓને ધ્રુજાવે છે. એની ફુરણા થવાથી એક વૈદિક છંદનો યૌગિક પ્રવાહ ઈથર તત્ત્વમાં ફેલાય છે અને થોડી જ ક્ષણોમાં પૂરી થનારી વિશ્વ પરિક્રમામાંથી પાછા આવતી વખતે એક સજાતીય સેનાને પાછી લઈ આવે છે, જે વાંછિત ઉદ્દેશની પૂર્તિમાં ભારે સહાયક થાય છે. શબ્દ સંગીતનાં શક્તિમય કંપનોનો પંચભૌતિક પ્રવાહ અને આત્મશક્તિની સૂક્ષ્મ પ્રકૃતિની ભાવના, સાધના, આરાધનાના આધાર પર ઉત્પન્ન કરવામાં આવેલો સંબંધ, એ બંને કારણો ગાયત્રી મંત્રને એવો બળવાન બનાવે છે, જે સાધકોને માટે દૈવી વરદાન સિદ્ધ થાય છે.

ગાયત્રી મંત્રને એનાથી પણ સૂક્ષ્મ બનાવતું કારણ છે – સાધકનો શ્રદ્ધામય વિશ્વાસ. વિશ્વાસની શક્તિથી બધા મનોવિજ્ઞાનવેત્તાઓ પરિચિત છે. અમે અમારાં પુસ્તકો અને લેખોમાં અનેક ઉદાહરણો અનેક વાર આપી ચૂક્યા છીએ, જેનાથી સિદ્ધ થાય છે કે લોકો કેવળ ભયના માર્યા નાહકના મૃત્યુના મુખમાં હડસેલાઈ ગયા છે, જ્યારે વિશ્વાસને લીધે મૃતપ્રાયઃ લોકોને ફરીથી નવજીવન પ્રાપ્ત થયું છે. રામાયણમાં સંત તુલસીદાસજીએ ““ભવાની શંકર વન્દે શ્રદ્ધા વિશ્વાસરૂપિણો’- એમ ગાઈને શ્રદ્ધા અને વિશ્વાસને ભવાની શંકરની ઉપમા આપી છે. ઝાડને ભૂત, દોરીને સર્પ, મૂર્તિને દેવતા બનાવી દેવાની ક્ષમતા વિશ્વાસમાં છે. લોકો પોતાના વિશ્વાસની રક્ષાને માટે ધન, આરામ તથા પ્રાણોને પણ હસતાં હસતાં ગુમાવી દે છે. એકલવ્ય, કબીર આદિનાં એવાં અનેક ઉદાહરણો છે જેનાથી જાણી શકાય છે કે ગુરુ દ્વારા નહીં પણ કેવળ પોતાની શ્રદ્ધાના આધારથી ગુરુ પાસેથી મળતા જ્ઞાન કરતાં પણ અધિક જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી શકાય છે. હિપ્નોટિઝમથી રોગીને પોતાના વચન પર વિશ્વાસ બેસાડીને મનમાન્યું કાર્ય કરી લેવાય છે. તાંત્રિક લોકો મંત્ર સિદ્ધ કરેલી કઠોર સાધના દ્વારા પોતાના મનમાં એ મંત્ર પ્રત્યે અગાધ શ્રદ્ધા જમાવે છે. જેટલા પ્રમાણમાં શ્રદ્ધા વધારે તેટલા પ્રમાણમાં તેનું કામ થાય છે. જે મંત્રથી શ્રદ્ધાળુ તાંત્રિક ચમત્કારી કામો કરી બતાવે છે, તે મંત્રમાં અશ્રદ્ધા રાખનાર ભલે તે સો વાર બોલી જાય તો પણ તેને કંઈ લાભ થતો નથી. ગાયત્રી મંત્રની બાબતમાં પણ મોટે ભાગે આ જ નિયમ કામ કરે છે. જ્યારે સાધક શ્રદ્ધા અને વિશ્વાસપૂર્વક આરાધના કરે છે ત્યારે શબ્દવિજ્ઞાન અને આત્મસંબંધ એ બંને મહત્તાથી પૂર્ણ ગાયત્રીનો પ્રભાવ ઘણો વધી જાય છે અને તે એક અદ્વિતીય શક્તિ તરીકે સિદ્ધ થાય છે.

શરૂઆતના ચિત્રમાં બતાવવામાં આવ્યું છે કે ગાયત્રીના દરેક અક્ષરોનો કયા કયા સ્થાન સાથે સંબંધ છે ? એ સ્થાનો પર યૌગિક ગ્રંથિચક્ર છે એનો પરિચય આ પ્રકારે છે

ગાયત્રી સાધકમાં ઉપરોક્ત ૨૪ શક્તિઓ જાગૃત થાય છે. એ શક્તિઓ એટલી મહત્ત્વપૂર્ણ છે કે, એની જાગૃતિની સાથે જ અનેક પ્રકારની સફળતા, સિદ્ધિઓ અને પરિપૂર્ણતા પ્રાપ્ત થવાનો થાય છે. કેટલાક લોકો માને છે કે એ લાભ અનાયાસ કોઈ દેવી દેવતા આપી રહ્યાં છે, કારણ કે તેઓ અંદર રહેલાં સુક્ષ્મ તત્ત્વોની પ્રગતિ અને પ્રાગટ્યને જોઈ શકતા નથી. તેમજ સમજી શકતા નથી. જો તેમની સમજમાં આવે કે તેમની સાધનાથી શી શી પ્રક્રિયાઓ થઈ રહી છે તો એ સમજતાં વાર નહીં લાગે કે આ બધું કોઈ જગ્યાએથી અનાયાસ મળેલું દાન નથી, પરંતુ આત્મવિદ્યાની સુવ્યવસ્થિત પ્રક્રિયાનું જ એ પરિણામ છે. ગાયત્રી સાધના એ કંઈ અંધવિશ્વાસ નથી પણ સંપૂર્ણ વૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયા છે અને એનાથી નિશ્ચિતરૂપે લાભ થાય છે.

૨. ગાયત્રી સૂક્ષ્મ શક્તિઓનો સ્રોત, ગાયત્રી મહાવિજ્ઞાન – ભાગ – ૧

ગાયત્રી સૂક્ષ્મ શક્તિઓનો સ્રોત

આ અગાઉનાં પ્રકરણમાં બતાવ્યું છે તે મુજબ એક અવ્યય નિર્વિકાર અજર અમર પરમાત્માની એકોડહં બહુસ્યામિહં, એકલો છું તે બહુ થઈ જાઉં,’ એવી એ ઇચ્છા જ શક્તિ બની ગઈ. એ ઇચ્છા, સ્ફુરણા યા શક્તિને જ બ્રહ્મા પત્ની કહેવામાં આવે છે. આમ બ્રહ્મ એકમાંથી બે થઈ ગયું. તેથી એને આપણે લક્ષ્મીનારાયણ, સીતારામ, રાધેશ્યામ, ઉમામહેશ, શક્તિશિવ, માયાબ્રહ્મ, પ્રકૃતિપરમેશ્વર આદિ નામોથી સંબોધવા લાગ્યા.

આ શક્તિ મારફત અનેક પદાર્થો તથા પ્રાણીઓનું નિર્માણ થવાનું હતું. તેથી તેને પણ ત્રણ ભાગોમાં વહેંચી નાખવી પડી જેથી અનેક પ્રકારનાં સંમિશ્રણ તૈયાર થઈ શકે અને વિવિધ ગુણ, કર્મ સ્વભાવવાળા જડચેતન પદાર્થો બની શકે. બ્રહ્મશક્તિના આ ત્રણ ટુકડા-(૧) સત્ (૨) રજસ્ (૩) તમસ્ એવાં નામથી ઓળખાવા લાગ્યા. સત્ નો અર્થ છે-ઈશ્વરનું દિવ્ય તત્ત્વ. તમ્ નો અર્થ છે નિર્જીવ પદાર્થોમાં પરમાણુઓનું અસ્તિત્વ. રજનો અર્થ છે જડ પદાર્થો અને ઈશ્વરીય દિવ્ય તત્ત્વોના સંમિશ્રણમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું આનંદદાયક ચૈતન્ય. આ ત્રણ તત્ત્વો મૂળ સૃષ્ટિનું મૂળ કારણ છે. એ સિવાય સ્થૂળ ઉપાદાનના રૂપમાં માટી, પાણી, હવા, અગ્નિ, આકાશ એ પાંચે સ્થૂળ તત્ત્વો બીજાં પણ ઉત્પન્ન થાય છે. આ તત્ત્વોના પરમાણુઓ તથા એમની શબ્દ, રૂપ, રસ, ગંધ, સ્પર્શ તન્માત્રાઓ દ્વારા દશ્ય સૃષ્ટિનું બધું કાર્ય ચાલે છે. પ્રકૃતિના બે ભાગ છે સૂક્ષ્મ પ્રકૃતિ, જે શક્તિ પ્રવાહના રૂપમાં કામ કરે છે, તે સત્-રજસ અને તમસ્ મયી છે. સ્થૂલ પ્રકૃતિ, જેનાથી દશ્ય પદાર્થોનું નિર્માણ અને ઉપયોગ થાય છે, તે પરમાણુમયી છે. એ માટી, પાણી, હવા વગેરે સ્થૂળ પાંચ તત્ત્વોને આધારે પોતાની પ્રક્રિયા ચાલુ રાખે છે.

ઉપરની હકીકત પરથી વાંચકો સમજી ગયા હશે કે પહેલાં એક બ્રહ્મ હતું. એની સ્ફુરણાથી આદિશક્તિનો આવિર્ભાવ થયો. એ આદિશક્તિનું નામ જ ગાયત્રી છે. જેવી રીતે બ્રહ્મ પોતાના બે ભાગો બનાવી લીધા છે તેવી રીતે આદિશક્તિ ગાયત્રીએ પણ પોતાના ત્રણ ભાગો બનાવી લીધા છે. (૧) સત્ જેને “હીં અથવા સરસ્વતી કહેવામાં આવે છે. (૨) રજસ્ જેને “શ્રી’ અથવા લક્ષ્મી કહેવામાં આવે છે. (૩) તમસ્ જેને “કલીં અથવા કાલી કહેવામાં આવે છે. વસ્તુતઃ સત્ અને તમસ્ બે જ વિભાગો થયા. એ બન્નેના મળવાથી જે ધારા ઉત્પન્ન થઈ, તે રજસ્ કહેવાય છે. જેમ ગંગા, યમુના જ્યાં મળે છે, ત્યાં એમની મિશ્રિત ધારાને સરસ્વતી કહેવામાં આવે છે તેમ સરસ્વતી જેવી કોઈ જુદી નદી નથી. તેમ એ બે નદીઓ મળવાથી રજસ્ ઉત્પન્ન થયું અને એ ત્રિધા પ્રકૃતિ કહેવાઈ.

અદ્વૈતવાદ, દ્વેતવાદ, ત્રૈતવાદનો બહુ જ ઝઘડો થતો જોવામાં આવે છે. માત્ર એને સમજવામાં જ ફેર છે. બ્રહ્મ, જીવ, પ્રકૃતિ એ ત્રણ જ અસ્તિત્વમાં છે. પહેલાં એક બ્રહ્ય હતું. એ ઠીક છે, તેથી અદ્વૈતવાદ પણ ઠીક છે, પછી બ્રહ્મ અને શક્તિ (પ્રકૃતિ) એમ બે થઈ ગયાં, તેથી અદ્વૈતવાદ પણ ઠીક છે. પ્રકૃતિ અને પરમેશ્વરના સંગથી જે રસાનુભૂતિ અને ચૈતન્ય મિશ્રિત રજસત્તા ઉત્પન્ન થઈ, તે જીવ કહેવાઈ. આ પ્રકારે ઈશ્વર, જીવ, પ્રકૃતિ ત્રણેયનું અસ્તિત્વ માનવું પણ ઠીક છે. એ પ્રકારે ત્રેતવાદતા પણ ઠીક છે. મુક્તિ થયા પછી જીવસત્તા નષ્ટ થાય છે. એનાથી પણ સ્પષ્ટ થાય છે કે જીવધારીની જે વર્તમાન સત્તા મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત, અહંકાર ઉપર આધારિત છે તે એક મિશ્રણ માત્ર છે.

તત્ત્વદર્શનના ગંભીર વિષયમાં પ્રવેશ કરીને આત્માના સૂક્ષ્મ વિષયો પર પ્રકાશ પાડવાનો અહીં અવસર નથી. આ પંક્તિઓમાં તો સ્કૂલ અને સૂક્ષ્મ પ્રકૃતિના ભેદ બતાવવાના છે, કેમ કે વિજ્ઞાનના બે ભાગ અહીંથી જ થાય છે. મનુષ્યની દ્વિધા પ્રકૃતિ અહીંથી જ બને છે. પંચતત્ત્વો દ્વારા કામ કરનારી સ્થૂળ પ્રકૃતિનું અન્વેષણ કરનારા મનુષ્યો ભૌતિક વિજ્ઞાની કહેવાય છે. એમણે પોતાના બુદ્ધિબળથી પંચતત્ત્વોના ભેદો, ઉપભેદોને જાણીને તેમાંથી લાભ ઉઠાવવાની અનેક તરકીબો શોધી કાઢી છે અને એમાંથી અનેક લાભો પ્રાપ્ત કર્યા છે. રસાયણ, કૃષિ, વિદ્યુત, વરાળ, શિલ્પ, સંગીત, ભાષા, સાહિત્ય, વાહન, ગૃહ નિર્માણ, ચિકિત્સા, શાસન, ખગોળ વિદ્યા, અસ્ત્રશસ્ત્ર, દર્શન, ભૂ પરિશોધન આદિ અનેક પ્રકારનાં સુખસાધનો શોધી કાઢ્યો અને રેલવે, મોટર, તાર, ટપાલ, રેડિયો, ટેલિવિઝન, ફોટો, ઘડિયાળ વગેરે વિવિધ વસ્તુઓ બનાવવાનાં મોટાં મોટાં યંત્રો નિર્માણ કર્યા. ધન, સુખ, સગવડો અને આરામનાં સાધનો સુલભ થયો. આ માર્ગથી જે લાભો મળે છે એને શાસ્ત્રીય ભાષામાં “પ્રેય” અથવા “ભોગ” કહેવામાં આવે છે. આ વિજ્ઞાન ભૌતિકવિજ્ઞાન કહેવાય છે. એ સ્થળ પ્રકૃતિના ઉપયોગની વિદ્યા છે.

સૂક્ષ્મ પ્રકૃતિ એ છે કે જે આદ્યશક્તિ ગાયત્રીમાંથી ઉત્પન્ન થઈને સરસ્વતી, લક્ષ્મી અને દુર્ગામાં વહેંચાઈ જાય છે. આ સર્વવ્યાપી શક્તિ નિઝર પંચતત્ત્વોથી પણ ઘણી વધારે સૂક્ષ્મ છે. જેમ નદીઓના પ્રવાહમાં જળની લહરીઓ વાયુ સાથે અથડાવાથી “કલકલ’ને મળતો ધ્વનિ થયા કરે છે, તેવો જ ત્રણ પ્રકારનો સૂક્ષ્મ ધ્વનિ પ્રકૃતિની શક્તિ ધારાઓમાંથી ઊઠે છે. સત્ પ્રવાહમાં હીં રજસ્ પ્રવાહમાં “શ્રી” અને તમસ્ પ્રવાહમાં “કલીં’ શબ્દને મળતો ધ્વનિ ઉત્પન્ન થાય છે. એનાથી પણ સૂક્ષ્મ તો બ્રહ્મનો ઓમકાર ધ્વનિ પ્રવાહ છે. નાદયોગની સાધના કરનારાઓ ધ્યાનમગ્ન થઈને આ ધ્વનિઓ પકડે છે અને એમની મદદથી સૂક્ષ્મ પ્રકૃતિને પણ પાર કરીને બ્રહ્મસાયુજ્ય સુધી પહોંચે છે. એ યોગ સાધનાપંથ ગાયત્રી મહાવિજ્ઞાનના ત્રીજા ખંડમાં વાંચકો આગળ રજૂ કરવામાં આવશે.

પ્રાચીનકાળમાં આપણા પૂજ્ય પૂર્વજોએ, ઋષિમુનિઓએ પોતાની સુતીક્ષ્ણ દૃષ્ટિથી વિજ્ઞાનના આ સૂક્ષ્મ તત્ત્વને પકડ્યું હતું. એની જ શોધ અને સફળતામાં પોતાની શક્તિઓ કામે લગાડી હતી. ફળસ્વરૂપ વર્તમાનકાળના યશસ્વી ભૌતિકવિજ્ઞાન કરતાં અનેકગણા લાભાન્વિત થવામાં સમર્થ થયા હતા. તેઓ આદ્યશક્તિના સૂક્ષ્મ શક્તિ પ્રવાહો પર પોતાનો અધિકાર સ્થાપી શક્યા હતા. એ તો દેખીતું સત્ય છે કે, મનુષ્યના શરીરમાં અનેક પ્રકારનાં સૂક્ષ્મ વિદ્યુત શક્તિઓનાં કેન્દ્ર છે. એમને જાગૃત કરવાથી અનેક પ્રકારની શક્તિઓનો આવિર્ભાવ થાય છે. આપણા ઋષિમુનિઓ યોગસાધના દ્વારા શરીરના વિવિધ ભાગોમાં છૂપાં રહેલા શક્તિકેન્દ્રોને, ચક્રોને, ગ્રંથિઓને, ભ્રમરોને, માતૃકાઓને, જ્યોતિઓને જગાડતા હતા અને એ જાગરણથી જે શક્તિ પ્રવાહો ઉત્પન્ન થતા હતા, એમને આદ્યશક્તિના ત્રિવિધ પ્રવાહોમાંથી જેની સાથે જરૂર પડતી તેની સાથે સંબંધિત કરી દેતા હતા. જેમ કે રેડિયો-સ્ટેશનના ટ્રાન્સમીટર યંત્રને જ્યારે કોઈ બીજા રેડિયો સ્ટેશનના ધ્વનિપ્રેષક સાથે જોડવામાં આવે છે, ત્યારે બંનેની વિદ્યુતશક્તિ એકસરખી થવાને કારણે પરસ્પર સંબંધિત થઈ જાય છે તથા એ સ્ટેશનો વચ્ચે વાર્તાલાપોનો, સંવાદોના આદાન-પ્રદાનનો વ્યવહાર ચાલુ થઈ જાય છે. આ પ્રકારે સાધના દ્વારા શરીરમાં ગુપ્ત અને સુષુપ્ત પડેલાં કેન્દ્રોને જાગૃત કરવાથી સૂક્ષ્મ પ્રકૃતિના શક્તિપ્રવાહો સાથે સંબંધ સ્થાપિત થઈ જાય છે ત્યારે મનુષ્ય અને આદ્યશક્તિ પરસ્પર જોડાઈ જાય છે. આ સંબંધને લીધે મનુષ્ય એનાથી આદ્યશક્તિના ગર્ભનાં રહસ્યોને સમજવા લાગે છે અને પોતાની ઈચ્છાનુસાર તેનો ઉપયોગ કરી શકે છે. કેમ કે જગતમાં જે કંઈ છે તે બધું આદ્યશક્તિની અંદર છે, તેથી એની સાથે જોડાયેલી વ્યક્તિ પણ જગતના બધા પદાર્થો અને સાધનો સાથે પોતાનો સંબંધ સ્થાપી શકે છે.

વર્તમાનકાળમાં વૈજ્ઞાનિકો પંચતત્ત્વોની સીમા સુધી સીમિત સ્થૂળ પ્રકૃતિની સાથે એના પરમાણુઓની સાથે સંબંધ સ્થાપિત કરવાને માટે મોટાં મોટાં કીમતી મશીનોનો વિદ્યુત, વરાળ, ગેસ, પેટ્રોલ આદિનો પ્રયોગ કરીને કેટલાક આવિષ્કારો કરે છે અને થોડો ઘણો લાભ મેળવે છે. આ રીતે ભારે શ્રમસાધ્ય, કષ્ટસાધ્ય, ધનસાધ્ય અને સમયસાધ્ય હોય છે. એમાં ભવિષ્યમાં ખરાબી, ભાંગફોડ અને ફેરફારની ખટપટ પણ રહ્યા જ કરે છે એ યંત્રોની સ્થાપના, રક્ષણ અને નિર્માણને માટે હંમેશાં કામ ચાલુ રાખવું પડે છે તથા એની સ્થાન બદલી તો વધારે જ કઠિન હોય છે. એવી ઝંઝટ ભારતીય યોગવિજ્ઞાનના વિજ્ઞાનવેત્તાઓ સામે ન હતી. તેઓ કોઈ પણ યંત્રની મદદ વિના અને સંચાલક તેમજ વિદ્યુત, પેટ્રોલ વગેરે વિના જ કેવળ પોતાના શરીરનાં શક્તિકેન્દ્રોનો સંબંધ સૂક્ષ્મ પ્રકૃતિ સાથે જોડીને એવાં એવાં આશ્ચર્યકારક કાર્યો કરતા હતા, જેની સંભાવના વિશે આજના ભૌતિક વિજ્ઞાનીઓ સમજવા સમર્થ થયા નથી.

મહાભારત વગેરે અને લંકા-યુદ્ધમાં જે અસ્ત્રશસ્ત્રો વપરાયાં હતાં તેમાંના બહુ જ થોડાંનું ઝાંખું રૂપ અત્યારે આપણે જોઈએ છીએ. રડાર, ગૅસ, બોંબ, અણુબોંબ, રોગ-કટાણું-બોંબ, પરમાણુ-બોંબ, મૃત્યુ-કિરણ આદિનું ઝાંખું ચિત્ર અત્યારે કેટલાય પ્રયત્ન તૈયાર થવા પામ્યું છે. પ્રાચીનકાળમાં મોહનાસ્ત્ર, બ્રહ્મપાશ, નાગપાશ, વરૂણાસ્ત્ર, આગ્નેય બાણ તેમજ શત્રુને માર્યા પછી પાછા ફરનારાં બાણો વપરાતાં હતાં. શબ્દવેધ પણ પ્રચલિત હતો. એવાં અસ્ત્ર શસ્ત્રો કોઈ પણ જાતનાં મશીનોથી નહીં પણ મંત્રબળથી ચલાવાતાં હતાં. મંત્રબળથી “કૃત્યા” અથવા “ઘાત ચલાવાતી હતી જે શત્રુને તે ગમે ત્યાં છુપાયો હોય ત્યાંથી શોધી કાઢીને મારી નાખતી હતી. લંકામાં બેઠેલો રાવણ અને અમેરિકામાં બેઠેલો અહિરાવણ પરસ્પર સારી રીતે વાતો કરી શકતા હતા. એમને કોઈ રેડિયો યંત્ર કે ટ્રાન્સમીટરની જરૂર પડતી ન હતી. પેટ્રોલ વગર જ વિમાનો ઊડતાં હતાં.

અષ્ટસિદ્ધિઓ અને નવનિધિઓનું યોગશાસ્ત્રોમાં અનેક ઠેકાણે વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. ગાયત્રી અગ્નિમાં પ્રવેશ કરવો, પાણી પર ચાલવું, વાયુની જેમ ઝડપથી દોડવું, મનુષ્યોની પશુપંખીઓ સાથે તેમજ પશુપંખીની મનુષ્યો સાથે શરીરની અદલાબદલી કરવી, શરીરને બહુ જ નાનું કે બહુ જ મોટું, હલકું યા ભારે બનાવવું, શાપથી અનિષ્ટ ઉત્પન્ન કરી દેવું, વરદાનોથી ઉત્તમ લાભોની પ્રાપ્તિ, મૃત્યુને રોકવું, પુત્રેષ્ટિ યજ્ઞ, ભવિષ્યનું જ્ઞાન, બીજાના અંતઃકરણની જાણ, ક્ષણભરમાં યથેચ્છ ધન,

ઋતુ, નગર, જીવ, જંતુ, ગણ આદિ ઉત્પન્ન કરવાં, સમસ્ત બ્રહ્માંડની હિલચાલથી વાકેફ થવું, કોઈ પણ વસ્તુનું રૂપાંતર કરી નાખવું, ભૂખ, તરસ, નિદ્રા, શરદી-ગરમી પર વિજય, આકાશમાં ઊડવું આદિ અનેક આશ્ચર્ય ઉપજાવે એવાં કાર્યો કેવળ મંત્રબળથી, યોગશક્તિથી, અધ્યાત્મ વિજ્ઞાનથી થતાં હતાં અને એ વૈજ્ઞાનિક પ્રયોજનોને માટે કોઈ પણ જાતનાં મશીન, પેટ્રોલ, વીજળી આદિની જરૂર પડતી નહીં. પરંતુ એ કાર્યો શારીરિક વિદ્યુત અને પ્રકૃતિના સૂક્ષ્મ પ્રવાહના સંબંધથી સારી રીતે થતાં. એ ભારતીય વિજ્ઞાન હતું, જેનો આધાર હતી-સાધના.

સાધના દ્વારા કેવળ તમતત્ત્વ સાથે સંબંધ ધરાવવા ઉપરોક્ત પ્રકારના ભૌતિક ચમત્કારો જ નહીં, પણ રજસ્ અને સત્ત્વ ક્ષેત્રના લાભો અને આનંદ પણ મોટા પ્રમાણમાં પ્રાપ્ત કરી શકાતા હતા. હાનિ, શોક, વિયોગ, આપત્તિ, રોગ, આક્રમણ, વિરોધ, આઘાત આદિની દુઃખી પરિસ્થિતિઓમાં પડીને જ્યાં સાધારણ મનોભૂમિકાવાળા મનુષ્યોમાં મૃત્યુ તુલ્ય કષ્ટ થાય છે, ત્યાં આત્મશક્તિના ઉપયોગની વિદ્યા જાણનાર વ્યક્તિ વિવેક, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, સાહસ, આશા અને ઈશ્વર વિશ્વાસના આધારે સહેલાઈથી એ મુસીબતોને પાર કરે છે અને ખરાબ પરિસ્થિતિમાં પણ પોતાના આનંદને વધારવાનો માર્ગ શોધી કાઢે છે. જેનું શારીરિક અને માનસિક સ્વાથ્ય આત્મબળને કારણે ઠીક બન્યું છે, તેને મોટા મોટા અમીરોથી પણ અધિક આનંદમય જીવન ગુજારવાનું સૌભાગ્ય અનાયાસે પ્રાપ્ત થાય છે. રજસ્ શક્તિનો આ ઉપયોગ જાણવાનો આ લાભ ભૌતિક વિજ્ઞાનથી મળનાર લાભો કરતાં વધારે મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

“સત્’ તત્ત્વના લાભોનું વર્ણન કરવું એ તો કલમ અને વાણી એ બંનેની શક્તિની બહારનું છે. ઈશ્વરીય દિવ્ય તત્ત્વોની જ્યારે આત્મામાં વૃદ્ધિ થાય છે ત્યારે કરુણા, મૈત્રી, ત્યાગ, સંતોષ, શાંતિ, સેવાભાવ, આત્મીયતા, સત્યનિષ્ઠા, ઈમાનદારી, સંયમ, નમ્રતા, પવિત્રતા, શ્રમપરાયણતા, ધર્મપરાયણતા આદિ સદ્ગણોની માત્રા દિનપ્રતિદિન વધતી જાય છે. પરિણામે જગતમાં એને માટે પ્રશંસા, કૃતજ્ઞતા, પરોપકાર, શ્રદ્ધા, સહાય અને સન્માનના ભાવો વધે છે અને એને પ્રત્યુપકારથી સંતુષ્ટ કરતા રહે છે. આ ઉપરાંત આ સદ્ગુણો એટલા મધુર છે કે જેના હૃદયમાં એમનો નિવાસ થાય છે ત્યાં આત્મસંતોષની નિર્ઝરિણી સર્વદા વહેતી જ રહે છે. એવા લોકો જીવિત અવસ્થામાં હોય કે મૃત અવસ્થામાં એમને જીવનમુક્તિ, સ્વર્ગ, પરમાનંદ, બ્રહ્માનંદ, આત્મદર્શન, પ્રભુપ્રાપ્તિ, બ્રહ્મનિર્માણ, તુરીયાવસ્થા, નિર્વિકલ્પ સમાધિનું સુખ પ્રાપ્ત થતું રહે છે. આ જ તો જીવનનું લક્ષ્ય છે ને ! એ મળ્યાથી આત્મા પરમ તૃપ્તિના આનંદ સાગરમાં નિમગ્ન થઈ જાય છે.

આદ્યશક્તિ ગાયત્રીની સત્, રજસ્ અને તમસ્ મયી ધારાઓ સુધી પહોંચનારો સાધક આધ્યાત્મિક, માનસિક અને શારીરિક ત્રણ પ્રકારનાં સુખસાધનો સુગમતાથી પ્રાપ્ત કરે છે. સરસ્વતી, લક્ષ્મી અને કાલીની સિદ્ધિઓ અલગ અલગ પણ પ્રાપ્ત કરી શકાય છે. પાશ્ચાત્ય દેશોના ભૌતિક વિજ્ઞાનીઓ કલી તત્ત્વનું, કાલી શક્તિનું સંશોધન કરવામાં મશગુલ છે. બુદ્ધિવાદી, ધર્મપ્રચારક, સુધારવાદી ગાંધીવાદી સમાજસેવક, વેપારી, મજૂર, ઉદ્યોગપરાયણ, સમાજવાદી સામ્યવાદી એ બધા શક્તિની સુવ્યવસ્થામાં, લક્ષ્મીના આયોજનમાં લાગી ગયા છે. યોગી, બ્રહ્મવેત્તા, અધ્યાત્મવાદી, તત્ત્વવેત્તા, ભક્તદાર્શનિક તેમજ પરમાર્થી વ્યક્તિ “હીં તત્ત્વની, સરસ્વતીની આરાધના કરી રહ્યા છે. આ ત્રણે વર્ગના લોકો ગાયત્રીની આદ્યશક્તિના એક એક ચરણના ઉપાસકો છે. ગાયત્રીને ‘ત્રિપદા” કહેવામાં આવે છે. એનાં ત્રણ ચરણ છે. એ ત્રિવેણી ઉપર્યુક્ત ત્રણેય ઉદ્દેશોને પૂર્ણ કરવાવાળી છે. માતા બાળકનાં બધાં કામો કરે છે. આવશ્યકતાનુસાર એ તેના માટે ભંગીનું, રસોયણનું, દાયણનું, દરજીનું, ધોબીનું અને ચોકીદારનું કામ કરે છે. આજે પણ જે લોકો આત્મશક્તિને આદ્યશક્તિ સાથે જોડવાની વિદ્યા જાણે છે અને પોતાને તેની સુસંતતિ તરીકે પુરવાર કરે છે, તેઓ ગાયત્રીમાતા પાસેથી ઇચ્છિત લાભ પ્રાપ્ત કરી શકે છે.

જગતમાં દુ:ખનાં ત્રણ કારણો છે. (૧) અજ્ઞાન, (૨) અશક્તિ અને (૩) અભાવ. આ ત્રણે દુ:ખોને ગાયત્રીની સૂક્ષ્મ પ્રકૃતિની ત્રણ ધારાઓનો સદુપયોગ કરવાથી દૂર કરી શકાય છે. અહીં અજ્ઞાનને, “શ્રી અભાવને અને “કલીં અશક્તિને દૂર કરે છે. ભારતીય સૂક્ષ્મવિદ્યાના વિશેષજ્ઞોએ સૂક્ષ્મ પ્રકૃતિ પર અધિકાર જમાવીને ઇચ્છિત આનંદ પ્રાપ્ત કરવા માટે જે વિજ્ઞાનનો આવિષ્કાર કર્યો હતો તે અનેક દષ્ટિએ અસાધારણ અને મહાન છે. એ આવિષ્કારનું નામ છે સાધના. સાધનાથી સિદ્ધિ મળે છે. ગાયત્રી સાધના પણ અનેક સિદ્ધિઓની જનની છે.

૧. વેદમાતા ગાયત્રીની ઉત્પત્તિ, ગાયત્રી મહાવિજ્ઞાન – ભાગ – ૧

વેદમાતા ગાયત્રીની ઉત્પત્તિ,

વેદનો અર્થ છે જ્ઞાન. જ્ઞાનના ચાર વિભાગ છે ઋક, યજુ:, સામ અને અથર્વ કલ્યાણ, પ્રભુપ્રાપ્તિ, ઈશ્વરદર્શન, દિવ્યત્વ, આત્મશાંતિ, બ્રહ્મનિર્માણ, ધર્મભાવના, કર્તવ્યપાલન, પ્રેમ, તપ, દયા, ઉપકાર, ઉદારતા, સેવા આદિનો ‘ઋક’ માં સમાવેશ થાય છે. પરાક્રમ, પુરુષાર્થ, સાહસ, વીરતા, રક્ષણ, આક્રમણ, નેતૃત્વ, યશ, વિજય, પદ, પ્રતિષ્ઠા એ બધાં યજુ:’માં આવે છે. મનોરંજન, સંગીત, કલા, સાહિત્ય, સ્પેર્શેન્દ્રિયોના સ્થુલ ભોગોનું ચિંતન, પ્રિય, કલ્પના, રમતો, ગતિશીલતા, રુચિ, તૃપ્તિ આદિને “સામ’માં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. ધન, વૈભવ, વસ્તુઓનો સંગ્રહ, શાસ્ત્ર, ઔષધિ, અન્ન, વસ્ત્ર, ધાતુ, ગૃહ, વાહન આદિ સુખસાધનોની સામગ્રીઓ એ અથર્વ’ના પ્રદેશમાં આવે છે.

કોઈ પણ જીવતા પ્રાણીને લો, એની સૂક્ષ્મ અને સ્થુલ, બહારની અને અંદરની ક્રિયાઓ અને કલ્પનાઓનું ગંભીર અને વૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ કરો, તો તમને જણાશે કે આ ચાર ક્ષેત્રોમાં જ એની સમસ્ત ચેતના પરિભ્રમણ કરી રહી છે (૧) ઋક-કલ્યાણ (૨) યજુ: પૌરુષ (૩) સામ-ક્રીડા (૪) અથર્વ અર્થ, આ ચાર દિશાઓ સિવાય પ્રાણીઓની જ્ઞાનધારા બીજે ક્યાંય પ્રવાહિત થતી નથી. ઋકને ધર્મ, યજુ:ને મોક્ષ, સામને કામ અને અથર્વને અર્થ પણ કહેવામાં આવે છે. એ જ બ્રહ્માજીનાં ચાર મુખો છે. બ્રહ્માને ચતુમુર્ખ એટલા માટે કહે છે કે, એ એક મુખ હોવા છતાં પણ ચાર પ્રકારની જ્ઞાનધારાનું નિષ્ક્રમણ કરે છે. વેદ શબ્દનો અર્થ છે “જ્ઞાન.’ એ રીતે તે એક જ છે, પરંતુ એક હોવા છતાં પણ પ્રાણીઓના અંત:કરણમાં તે ચાર પ્રકારે જોવામાં આવે છે. એ માટે એક વેદને સગવડ ખાતર ચાર ભાગમાં વિભક્ત કરવામાં આવ્યો છે. ભગવાન વિષ્ણુની ચાર ભુજાઓ પણ એ જ છે. આ ચાર વિભાગોને ક્રમ પ્રમાણે સમજાવવા ચાર આશ્રમો અને ચાર વર્ણોની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. બાળક ક્રીડાવસ્થામાં, તરુણ અર્થાવસ્થામાં, વાનપ્રસ્થ પૌરુષાવસ્થામાં અને સંન્યાસી કલ્યાણવસ્થામાં રહે છે. બ્રાહ્મણ ઋક છે, ક્ષત્રિય યજુ: છે, વૈશ્ય અથર્વ છે, શૂદ્ર સામ છે. આ પ્રકારે વેદના ચાર ભાગ પાડવામાં આવ્યા છે.

આ ચારે પ્રકારનું જ્ઞાન એક જ ચૈતન્ય શક્તિનું પ્રસ્તુરણ છે. એને સૃષ્ટિના આરંભમાં જ બ્રહ્માજીએ ઉત્પન્ન કરી હતી અને એને જ શાસ્ત્રકારોએ ગાયત્રી એવું નામ આપ્યું છે. આ પ્રમાણે ચાર વેદોની માતા ગાયત્રી થઈ. તેથી એને વેદમાતા પણ કહેવામાં આવે છે. જેમ જલતત્ત્વ બરફ, વરાળ, (વાદળ, ઝાકળ આદિ) વાયુ (હાઇડ્રોજન, ઑકિસજન) તથા પાતળા પાણીના રૂપમાં, એમ ચાર રૂપોમાં જોવામાં આવે છે, જેમ અગ્નિતત્ત્વ જ્વાલા, ગરમી, પ્રકાશ તથા ગતિના રૂપમાં જોવામાં આવે છે, એ જ પ્રકારે એક “જ્ઞાન ગાયત્રી’ના ચાર વેદોનાં ચાર રૂપોમાં દર્શન કરવામાં આવે છે. ચાર વેદો તો ગાયત્રી માતાના ચાર પુત્રો છે.

આ તો થયું સૂક્ષ્મ ગાયત્રીનું, સૂક્ષ્મ વેદમાતાનું સ્વરૂપ. હવે તેના સ્થૂલ રૂપનો વિચાર કરીશું. બ્રહ્માએ ચાર વેદોની રચના કરતા પહેલાં ચોવીસ અક્ષરોવાળા ગાયત્રી મંત્રની રચના કરી. એ એક મંત્રના એક એક અક્ષરમાં એવાં સૂક્ષ્મ તત્ત્વો સમાવવામાં આવ્યાં, જેમના પલ્લવિત થયા પછી ચાર વેદોની શાખા, પ્રશાખાઓ તથા શ્રુતિઓ ઉત્પન્ન થઈ. એક વડના બીજના ગર્ભમાં વડનું મહાન વૃક્ષ છુપાયેલું હોય છે. જ્યારે એ બીજ રોપના રૂપમાં ઊગે છે, વૃક્ષના રૂપમાં મોટું થાય છે, ત્યારે એ અસંખ્ય ડાળીઓ, પાંદડાં, ફળ, ફૂલ આદિથી લદાઈ જાય છે. એ બધાનો એટલો મોટો વિસ્તાર થાય છે કે એ વિશાળ વૃક્ષ વડબીજના કરતાં કરોડો, અબજો ગણું મોટું થાય છે. ગાયત્રીના ૨૪ અક્ષરો પણ એવું જ બીજ છે, જે પ્રફુટિત થઈને વેદોના મહા વિસ્તારના રૂપમાં પ્રગટ થયું

વ્યાકરણશાસ્ત્રનો ઉદ્દગમ શંકરજીના એ ચૌદ સૂત્રો છે, જે એમના ડમરૂમાંથી નીકળ્યાં હતાં. એક વાર મહાદેવજીએ આનંદમગ્ન થઈને પોતાનું પ્રિય વાદ્ય ડમરૂ વગાડ્યું. એ ડમરૂમાંથી ચૌદ ધ્વનિ નીકળ્યા. એ (અઈઉણ, ઋલૃક એઓડ્ ઐઔચ, હથવરટ, લણ વગેરે) ચૌદ સૂત્રોને આધારે પણિનિ મુનિએ મહાવ્યાકરણ રચ્યું. એ રચના થયા પછી એની વ્યાખ્યાઓ થતાં આજે એટલું મોટું વ્યાકરણ શાસ્ત્ર તૈયાર થયું છે, જેનું એક મોટું સંગ્રહાલય બની શકે. ગાયત્રી મંત્રના ચોવીસ અક્ષરોમાંથી આ રીતે વૈદિક સાહિત્યનાં અંગ ઉપાંગોનો જન્મ થયો છે. ગાયત્રી સૂત્ર છે, તો વૈદિક ઋચાઓ એની વિસ્તૃત વ્યાખ્યાઓ છે.

બ્રહ્માની સ્ફુરણાથી ગાયત્રીનો આવિર્ભાવ અનાદિ પરમાત્મા તત્તે બ્રહ્મા દ્વારા આ સર્વ કંઈ ઉત્પન્ન કર્યું. સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન કરવાનો વિચાર થતાં જ બ્રહ્માના ચિત્તમાં એક સ્ફુણા થઈ જેનું નામ છે શક્તિ. શક્તિમાંથી બે પ્રકારની સૃષ્ટિ થઈ, એક જડ અને બીજી ચેતન. જડ સૃષ્ટિનું સંચાલન કરનારી શક્તિ તે પ્રકૃતિ અને ચૈતન્ય શક્તિને ઉત્પન્ન કરનારી શક્તિનું નામ સાવિત્રી છે.

પુરાણોમાં વર્ણન મળે છે કે સૃષ્ટિના આદિકાળમાં ભગવાનની નાભિમાંથી કમળ ઉત્પન્ન થયું. કમળના પુષ્પમાંથી બ્રહ્મા થયા, બ્રહ્માથી સાવિત્રી થઈ, સાવિત્રી અને બ્રહ્માના સંયોગથી ચાર વેદો ઉત્પન્ન થયા. ત્યાર પછી બ્રહ્માજીએ પંચભૌતિક સૃષ્ટિનું નિર્માણ કર્યું. આ અલંકારિક કથાનું રહસ્ય એ છે કે, નિર્લિપ્ત, નિર્વિકલ્પ પરમાત્મ તત્ત્વની નાભિમાંથી, કેન્દ્રભૂમિ માંથી, અંતઃકરણમાંથી કમળ ઉત્પન્ન થયું અને તે પુષ્પની માફક ખીલી ઊઠ્યું. શ્રુતિએ કહ્યું કે સૃષ્ટિના આરંભમાં પરમાત્માની ઇચ્છા થઈ કે “એકોડહં બહુસ્યામિ, હું એકમાંથી અનેક થાઉં.’ એ એમની ઇચ્છા, સ્ફુરણા, નાભિપ્રદેશમાંથી નીકળીને સ્ફટિત થઈ અર્થાત કમળની લતા ઉત્પન્ન થઈ અને એની કળી ખીલી ઊઠી.

એ કમળ પુષ્પ પર બ્રહ્મા ઉત્પન્ન થાય છે. એ બ્રહ્મા સૃષ્ટિ નિર્માણની ત્રિવેદ શક્તિનો પ્રથમ અંશ છે. આગળ ચાલતાં તે ત્રિવેદ શક્તિ ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને નાશનું કાર્ય કરતી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશનાં રૂપોમાં દષ્ટિગોચર થઈ. આરંભમાં કમળ પુષ્પ પર કેવળ બ્રહ્માજી જ પ્રગટ થયા, કેમ કે સર્વ પ્રથમ તો ઉત્પન્ન કરનારી શક્તિની જરૂર હતી.

આ પછી બ્રહ્માજીના કાર્યનો આરંભ થયો, એમણે બે પ્રકારની સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન કરી. એક ચૈતન્ય, બીજી જડ. ચૈતન્ય સૃષ્ટિની અંદર બધા જીવોનો સમાવેશ થાય છે. એ જીવોમાં ઇચ્છા, અનુભૂતિ, અહંભાવને જોવા મળે છે. ચૈતન્યની એક સ્વતંત્ર સૃષ્ટિ છે જેને વિશ્વનો “પ્રાણમયકોષ” કહેવામાં આવે છે. અખિલ વિશ્વમાં એક ચૈતન્ય તત્ત્વ ભરેલું છે જેને “પ્રાણ” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. વિચાર, સંકલ્પ, ભાવ એ આ પ્રાણતત્ત્વના ત્રણ વર્ગ છે અને સત્ત્વ, રજસ, તમસ એ એના ત્રણ વર્ણ છે. એ તત્ત્વો વડે જ આત્માઓનાં સૂક્ષ્મ, કારણ અને સ્થૂળ શરીરો બને છે. સર્વ પ્રકારનાં પ્રાણી આ પ્રાણ તત્ત્વમાંથી ચૈતન્ય તેમજ જીવનસત્તા પ્રાપ્ત કરે છે.

જડ સૃષ્ટિના સર્જન માટે બ્રહ્માજીએ પંચભૂતોનું નિર્માણ કર્યું. પૃથ્વી, જળ, વાયુ, તેજ, આકાશ દ્વારા વિશ્વના બધા પરમાણુમય પદાર્થો બન્યા. ઘન, પ્રવાહી અને વાયુ આ ત્રણ રૂપોમાં પ્રકૃતિના પરમાણુ પોતાની ગતિવિધિ ચાલુ રાખે છે. નદીઓ, પર્વતો, ધાતુઓ અને ધરતી આદિનો સર્વ વિસ્તાર આ પંચભૌતિક પરમાણુઓનો ખેલ છે. પ્રાણીઓનાં સ્થૂળ શરીર પણ આ પ્રકૃતિજન્ય પંચતત્ત્વોનાં બનેલાં હોય છે.

ક્રિયા બંને સૃષ્ટિમાં છે. પ્રાણમય ચૈતન્ય સૃષ્ટિમાં અહંભાવ, સંકલ્પ અને પ્રેરણાની ગતિવિધિ અનેક રૂપોમાં જોવામાં આવે છે, ભૂતમય જડ સૃષ્ટિમાં શક્તિ, હલનચલન અને સત્તાએ ત્રણ આધારો દ્વારા વિવિધ પ્રકારના રૂપરંગ, આકાર પ્રકાર વગેરે બનતા અને નષ્ટ થતા રહે છે. જડ સૃષ્ટિનો આધાર પરમાણુ અને ચૈતન્ય સૃષ્ટિનો આધાર સંકલ્પ છે. બંને આધારો અત્યંત સૂક્ષ્મ અને અત્યંત બળવાન છે. એમનો નાશ થતો નથી, પણ કેવળ રૂપાંતર થતું રહે છે.

જડ-ચેતન સૃષ્ટિના નિર્માણકાર્યમાં બ્રહ્માની બે શક્તિઓ કામ કરી રહી છે. (૧) સંકલ્પશક્તિ અને (૨) પરમાણુશક્તિ. એ બેમાં પ્રથમ સંકલ્પ શક્તિની આવશ્યકતા જણાઈ. કેમ કે એના વિના ચૈતન્ય આવિર્ભાવ નથી પામતું અને ચૈતન્યના પરમાણુઓનો ઉપયોગ કોને માટે થાય ? અચેતન સૃષ્ટિ તો પોતે અંધકારમય હતી. કેમ કે ન તો એનું કોઈને જ્ઞાન હતું કે ન એનો કોઈને ઉપયોગ હતો. ચૈતન્યના પ્રગટીકરણની સગવડ માટે, એની સાધનસામગ્રીના રૂપમાં “જડ”નો ઉપયોગ થાય છે. આમ શરૂઆતમાં બ્રહ્માજીએ ચૈતન્ય બનાવ્યું. જ્ઞાનના સંકલ્પનો આવિષ્કાર કર્યો. પૌરાણિક ભાષામાં એમ કહી શકીએ કે સર્વ પ્રથમ વેદોનું ઉદ્ઘાટન થયું.

પુરાણોમાં વર્ણન છે કે, બ્રહ્માના શરીરમાંથી એક સર્વાંગસુંદર તરુણી ઉત્પન્ન થઈ. એ તરુણીની સહાયથી એમણે પોતાનું સૃષ્ટિ નિર્માણનું કામ જાળવી રાખ્યું. ત્યાર બાદ એ એકલી તરુણીને જોઈને એમનું મન વિચલિત થઈ ગયું અને એમણે એને પત્ની માનીને એની સાથે રમણ કર્યું. એ મૈથુનમાંથી મૈથુની સંયોજક પરમાણુમય પંચભૌતિક સૃષ્ટિ નિર્માણ થઈ. આ કથાના અલંકારિક રૂપના રહસ્યને ન સમજવાથી કેટલીક વ્યક્તિઓ એના તરફ ઊંધી અને અશ્રદ્ધાની નજરે જુએ છે. તેઓ ભૂલી જાય છે કે બ્રહ્મા કોઈ પુરુષ નથી અને એમનાથી ઉત્પન્ન થયેલ શક્તિ પુત્રી યા તો સ્ત્રી નથી. કોઈ પુરુષ કે સ્ત્રીની માફક એમની વચ્ચે કોઈ સમાગમ પણ નથી થતો. આ તો સૃષ્ટિ નિર્માણ કાળના એક તથ્યને ગૂઢ રૂપમાં અલંકારિક ભાષામાં પ્રસ્તુત કરીને કવિએ પોતાની કાવ્ય કલા શક્તિનો પરિચય આપ્યો છે. બ્રહ્મા નિર્વિકાર પરમાત્માની એ શક્તિ છે, જે સૃષ્ટિનું નિર્માણ કરે છે. એ નિર્માણ કાર્ય ચાલુ રાખવાને માટે કામમાં આવતી તેમની બે કલ્પિત ભુજાઓ ઉપયોગમાં આવી, જે ખરેખર તેમની સંકલ્પ અને પરમાણુ નામની શક્તિઓ જ કહેવાય. સંકલ્પ- શક્તિ ચેતન અને સત્માંથી ઉત્પન્ન થયેલા હોવાથી બ્રહ્માની પુત્રી ગણાય છે. પરમાણુ શક્તિ સ્થૂળ, ક્રિયાશીલ અને તમમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી હોવાથી બ્રહ્માની પત્ની ગણાય છે. આ પ્રકારે ગાયત્રી અને સાવિત્રી બ્રહ્માની પુત્રી તથા પત્ની તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ.

પં. શ્રી શ્રીરામ શર્મા આચાર્યજીનો સંક્ષિપ્ત પરિચય

પં. શ્રી શ્રીરામ શર્મા આચાર્યજીનો સંક્ષિપ્ત પરિચય

આજે સર્વત્ર અવિશ્વાસ, અનીતિ, ચૂસણનીતિ અને સ્વાર્થ ઇત્યાદિની બોલબાલા છે તથા વિશ્વભરમાં કોઈ ને કોઈ રીતે સંઘર્ષ, અશાંતિ, કલેશ અને દુઃખ જ જોવા- સાંભળવા મળે છે. એવા સમયમાં એક નવા અને યુગાનુસારી સંદેશાને આપીને પૂજ્ય શ્રી શ્રીરામ શર્મા આચાર્યજીને દૈવી યોજનાઓ જગતના દુઃખી અને માર્ગ ભૂલેલા લોકોને સાચો માર્ગ બતાવવા અને સાચા અર્થમાં સુખી કરવા મોકલ્યા. તેઓશ્રી આવ્યા ને પોતાનું યુગ કાર્ય એક દૃષ્ટિએ પૂર્ણ કરીને બીજી રીતે તે કાર્યને સંપૂર્ણ રીતે સફળ કરવા હિમાલયના સંપર્કમાં રહીને ઉગ્ર તપશ્ચર્યા કરવા માટે ચાલ્યા પણ ગયા હતા.

પોતાની ૪૦ વર્ષની ઉંમર સુધી પોતાના દિવ્ય ગુરુના આદેશ મુજબ કેવળ ઉગ્ર તપશ્ચર્યા જ તેઓ કરતાં રહ્યા. તેમની ૧૬ વર્ષની નાની ઉંમરમાં તેઓશ્રીને તેમના દિવ્ય ગુરુજીએ દર્શન દીધેલાં અને ગાયત્રી ઉપાસના કરવાનો આદેશ આપેલો. તેઓશ્રીની એ આજ્ઞા મુજબ પૂજ્ય આચાર્યજીએ સર્વ રસોનો ત્યાગ કરી કેવળ જવના લોટની ભાખરી અને કેવળ મોળી છાશ ઉપર રહીને સતત ૩૦ વર્ષ ગાયત્રી ઉપાસના કરેલી. એ ઉપાસનાકાળ દરમિયાન અનેક વાર તેઓશ્રીને તેમના દિવ્ય ગુરુજીનાં દર્શન થતાં ને તેમના તરફથી મળતી બધી જ આજ્ઞાઓનું પૂજ્ય આચાર્યજી પાલન કરતા. પૂજ્ય ગુરુજી ૬૦૦ વર્ષની ઉંમરના છે ને હિમાલય પ્રદેશમાં અજ્ઞાતરૂપે જ રહે છે. ગાયત્રી ઉપાસનાની સાથોસાથ એ દિવ્ય ગુરુએ પૂજ્ય આચાર્યજીને પ્રાચીન ભારતીય સમગ્ર વેદ સાહિત્યનું અનુશીલન અને પ્રકાશન કરવાની આજ્ઞા આપેલી તે મુજબ પૂજ્ય આચાર્યજીએ સમગ્ર વેદો, સર્વ ઉપનિષદો, સર્વ સ્મૃતિઓ, બ્રાહ્મણ-ગ્રંથો, ષટ્દર્શનનો, ઇતિહાસ ગ્રંથો, બધાં પુરાણો અને અનેક તંત્ર-ગ્રંથો વગેરેનો અભ્યાસ કર્યો ને એકલે હાથે એ સંપૂર્ણ સાહિત્યનાં હિન્દી ભાષામાં ભાષ્યો કર્યા. જીવનના થોડાં વર્ષોમાં એટલા સંપૂર્ણ ગ્રંથો કેવળ વાંચવા જ અતિ મુશ્કેલ ગણાય, એ સ્થિતિમાં ગ્રંથોનાં ભાષ્ય કરવાનું કાર્ય તો ખરેખર અલૌકિક જ ગણાય. તેઓશ્રીએ ચારે વેદો, ૧૦૮ ઉપનિષદો, બધી સ્મૃતિઓ, મુખ્ય બ્રાહ્મણ ગ્રંથો, બધાં પુરાણો, ષટ્દર્શનો તથા શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા ઇત્યાદિ ગ્રંથોને સરળ હિન્દીમાં ઉતારીને તે ગ્રંથોને બધા લોકો માટે સુલભ અને સુગમ બનાવી ભારતીય સંસ્કૃતિ પર મોટો ઉપકાર કર્યો છે.

પૂજ્ય આચાર્યજીના દિવ્ય ગુરુનું નામ શ્રી સર્વેશ્વરાનંદજી છે. પૂ. આચાર્યજીની ૧૬ વર્ષની નાની ઉંમરમાં જ્યારે તેઓશ્રીએ તેમને પ્રથમ વાર દર્શન આપ્યાં ત્યારની મનઃસ્થિતિનું વર્ણન પૂજ્ય આચાર્યજીએ સ્વમુખે કહ્યું છે.

“એક ઓરડામાં એક દિવસ હું ગાયત્રીજપ કરતો હતો ત્યાં એકાએક મારી આસપાસ બધે તેજ ફેલાઈ ગયું. એ અલૌકિક તેજને જોઈને હું ગભરાઈ ગયો, મને ડર લાગ્યો, તેથી મેં ઊઠીને બહાર દોડી જવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ તેમાં મને સફળતા મળી નહિ. મારાં અંગો જકડાઈ જ ગયાં ન હોય તેવો મેં અનુભવ કર્યો. છેવટે બૂમ પાડીને કોઈને બોલાવી એ સ્થિતિમાંથી મુક્તિ મેળવવાના હેતુએ બૂમ પાડવા પ્રયત્ન કર્યો, પણ બૂમ જ પડાય નહિ. આવી સ્થિતિ થોડીવાર રહી. અંતે એ પ્રકાશપુંજમાં એક તેજસ્વી વૃદ્ધ પુરુષનાં દર્શન થયાં. આ પણ મારી ગભરામણમાં વધારો કરનાર જ દશ્ય હતું. પણ એ સૌમ્ય મૂર્તિએ મને ઉદેશીને કહ્યું ““ગભરાઈશ નહિ, હું તારો માર્ગદર્શક છું. તને તારા છેલ્લા ત્રણ ત્રણ જન્મોથી માર્ગદર્શન આપતો આવ્યો છું. તું એક દેવી કાર્યને માટે પેદા થયો છે ને એ કાર્ય તારે પૂરું કરવાનું છે. આ જન્મે પણ તને સદા મારું માર્ગદર્શન મળતું રહેશે. આંખો બંધ કર, હું તને બતાવું.’ એમ તેમના કહ્યા પછી આચાર્યજીએ આંખો બંધ કરતાં તેમને તેમના ત્રણ જન્મોનો ઇતિહાસ એક ચલચિત્રની જેમ દેખાડ્યો ને એ જન્મોની તપશ્ચર્યા વિષે પણ તેમની સ્મૃતિ તાજી થઈ. આમ દર્શન દઈને તથા ગાયત્રી ઉપાસનાનો બોધ આપીને એ દિવ્યમૂર્તિ અદશ્ય થઈ ગઈ અને પૂજ્ય આચાર્યજી તન, મન, ધનથી તે દિવ્ય પુરુષના સાચા શિષ્ય બની રહ્યા.

આ રીતે અનેક જન્મોથી જે મહાપુરુષ એક વિશિષ્ટ દૈવી કાર્ય માટે તપશ્ચર્યા કરી રહ્યા હતા તે મહાપુરૂષ આગ્રા નજીકના આંવલખેડા ગામમાં પં. રૂપરામ શર્મા નામના એક વિદ્વાન બ્રાહ્મણને ત્યાં જન્મેલા. તેઓશ્રીના પિતા ૫. રૂપરામ શર્મા એક સારા વિદ્વાન, ભાગવત કથાકાર, સંસ્કારી બ્રાહ્મણ અને વિદ્વાનોના મિત્ર હતા. સ્વ. પંડિત મોતીલાલ નહેર તથા વિખ્યાત પંડિત સ્વ. મદનમોહન માલવિયાજી તેમના મિત્રો હતા. પૂજ્ય આચાર્યજીને યજ્ઞોપવીત સંસ્કાર પંડિત મદનમોહન માલવિયાજીએ કરાવેલા. પંડિત રૂપરામ શર્મા એક બહુ મોટા જમીનદાર હતા. આમ પૂજ્ય આચાર્યજી એક શ્રીમંત અને સંસ્કારપૂર્ણ પરિવારમાં જન્મેલા.

૩૦ વર્ષની તપશ્ચર્યા (ગાયત્રી મંત્રના ૨૪ મહાપુરશ્ચરણો માટેનો સમય) દરમિયાન ભારતીય તત્ત્વજ્ઞાનના સિદ્ધાંતોને તેઓશ્રીએ અનેક રીતે ચકાસેલા અને તે પ્રમાણે જીવન જીવવાનો આગ્રહ રાખેલો. પોતે જીવનમાં જેનું આચરણ કર્યું ન હોય એવી કોઈ વાતનો ઉપદેશ તેઓએ કદી આપ્યો નથી. અર્થાત્ તેઓના ઉપદેશની વાતો તેમના જીવનમાં પ્રત્યક્ષ અનુભવોની ચાળણીએ ચળાઈને પ્રગટી છે. આચરણ કરીને બતાવે તેનું નામ આચાર્ય. આ દષ્ટિએ પણ પૂજ્ય આચાર્યજી સાચા આચાર્ય છે. અન્ય અનેક અર્થોમાં તેઓનું આ નામ સાર્થક છે. ગૃહસ્થાશ્રમમાં રહીને ભારતીય તત્ત્વવિદ્યાના સિદ્ધાંતો અનુસાર જીવન જીવી કોઈ પણ વ્યક્તિ ઉચ્ચ જીવનનો આનંદ અને સ્વર્ગીય સુખ પ્રાપ્ત કરી શકે છે એમ તેઓ માનતા. એ વાતનો દાખલો બેસાડવા તેઓશ્રી સંપૂર્ણ ત્યાગી અને સંયમી રહેવા છતાં – મહાન સંત અને યોગી હોવા છતાં, સંન્યાસી કે સાધુ સંતો જેવો વેશ તેમણે ધારણ કરેલો નહિ કે ગૃહસ્થાશ્રમનો ત્યાગ કરેલો નહિ અને સર્વ રીતે સામાન્ય ગૃહસ્થોના જેવો જ રહેવાનો આગ્રહ રાખેલો. સંપૂર્ણ ખાદીનાં ભારતીય કપડાં ને કેનવાસનાં પગરખાં તેમનો નિત્યનો પોશાક હતો. અન્ય લોકોને તેઓ પોતાનાથી જુદા છે એમ ન લાગે માટે કપાળમાં ચંદન કે ચાંલ્લો વગેરે જેવા સાધુતાનાં બાહ્ય ચિહ્નો તેમણે સદાયે દૂર રાખેલાં.

અનેક દિવ્ય સિદ્ધિઓને પ્રાપ્ત કરેલા મહાત્માઓના જીવન વિષે આપણે ઘણું ઘણું સાંભળીએ છીએ, પરંતુ આ મહાપુરુષ એવી અનેક અકથ્ય અને અલૌકિક સિદ્ધિઓ અને યોગ્યતાઓથી પરિપૂર્ણ હોવા છતાં તદ્દન સાદા અને નિરાભિમાની ગૃહસ્થ તરીકે રહેલા. યોગી, યતિ, મહાત્મા કે મહાપુરુષ હોવાનો દાવો તેમના તરફથી કદી થયેલો નહિ.

ભારતીય તત્ત્વવિદ્યાનું મનન, ચિંતન ને નિદિધ્યાસન કર્યા પછી તેઓશ્રીની દૃઢ માન્યતા હતી કે એ વિદ્યાના સિદ્ધાંતો જ વિશ્વને સાચી સુખશાંતિ આપી શકે એમ છે અને એ સિદ્ધાંતો દ્વારા જ વિશ્વમાં એક આદર્શ યુગનું-સ્વર્ગનું નિર્માણ કરી શકાય એમ છે. ભારતીય તત્ત્વવિદ્યાના સિદ્ધાંતોનું જે વિકૃત સ્વરૂપ આજે જોવા મળે છે તેને સાચા સ્વરૂપમાં મૂકવા માટે અને લોકોના મગજમાંથી અજ્ઞાનજન્ય ભ્રમો દૂર કરવા માટે તેઓશ્રીએ અથાક પ્રયત્નો કર્યા છે. આજના જીવનને ધ્યાનમાં રાખીને આજના અજ્ઞાનજન્ય જનમાનસને ગળે ઊતરે એ રીતે નવીન ને શુદ્ધ સ્વરૂપમાં ભારતીય તત્ત્વજ્ઞાનના સિદ્ધાંતોને તેમણે સ્પષ્ટ કર્યા છે. આ દિશામાં તેઓશ્રીના પ્રયત્નો વિશેષ મહત્ત્વપૂર્ણ કહી શકાય.

જીવનમાં ત્યાગ અને પ્રેમ એમના જીવનના મહાન સિદ્ધાંતો હતા. આ બંને આદર્શો અને ભાવનાઓને તેઓશ્રીએ એ રીતે જીવનમાં ઉતાર્યા હતા કે ત્યાગ અને પ્રેમના તો તેમને અવતાર જ કહી શકાય. કોઈ પણ જાણીતી કે અજાણી વ્યક્તિ તેમના સંપર્કમાં આવતાં તેમનાથી આકર્ષિત થયા વિના રહી શકી નથી. તેઓશ્રીનું અંતર અત્યંત કરુણાર્દ છે. મહાપુરુષોની સાચી ઓળખ તો તેમના અંતરના વૈભવમાં જ રહેલી છે. કોઈનું પણ દુઃખ જોઈને તેઓ અતિશય કરુણાર્દ બની જાય ને તન, મન અને ધનથી તેનું દુઃખ દૂર કરવાનો તેઓ પ્રયત્ન કરે છે. આ રીતે લાખો માણસોને તેઓએ પોતાની અલૌકિક શક્તિઓ દ્વારા અનેક પ્રકારનાં કષ્ટો દૂર કરવામાં મદદ કરેલી અને આજે લાખો માણસો એવા છે કે જેઓ તેઓશ્રીના આજીવન ઋણી છે.

તેઓશ્રીના ત્યાગની બાબતમાં પણ એમ જ હતું. લાખોની પૈતૃકસંપત્તિ કેવળ લોકોપયોગી કાર્યોમાં ને યુગનિર્માણ પ્રવૃત્તિની પાછળ તેઓએ અર્પી દીધેલી. પોતાના પુસ્તકોના અધિકારો પણ વ્યક્તિગત ઉપયોગ માટે તેમણે રાખેલા નહિ. તેમના અંગત ઘરેણાં પણ આ રીતે જ અર્પી દીધેલાં. હિમાલય જતા પહેલાં તેઓશ્રીએ પોતાની ગણાતી સમગ્ર મિલકતનું જાહેર વિલ કર્યું હતું. તે અંગેનો તેઓશ્રીનો લેખ વાંચતા આ અંગે કદી કોઈ પણ મહાપુરુષે વિચાર્યું પણ ન હોય એવો તેમનો અભૂતપૂર્વ ત્યાગ જોઈ-જાણી શકાય છે. જનસંપર્કથી દૂર હિમાલય-નિવાસ પણ તેઓએ કેવળ વિશ્વકલ્યાણની ભાવનાથી જ અને ગુરુઆજ્ઞાથી અપનાવ્યો.

પૂજ્ય આચાર્યજીના જીવનના અનેક આકર્ષણો છે. તેઓ અનેક અલૌકિક અનેક અકલ્પ્ય સિદ્ધિઓને વરેલા સિદ્ધ તપસ્વી અને જ્ઞાની છે. તેઓ વિચારક હતા ને એ બધા કરતાં પણ વિશેષ આકર્ષક તો તેમનું એક માતા સરખું પ્રેમાળ ને કરુણાપૂર્ણ હૃદય છે. અન્ય કંઈ પણ કદાચ એમની પાસે ન હોય તો પણ એમની આ દૈવી સંપત્તિ-પ્રેમ છલોછલ હૃદય-તેમની મહાનતાને સિદ્ધ કરવા અને કોઈને પણ પોતાનું બનાવવા માટે પૂરતી હતી. એમની પાસે માતાની મમતા છે, પિતાનો મમતાભર્યો આગ્રહ છે અને એ દુર્લભ સંપત્તિથી જ તેઓ એક વિશાળ પરિવારના પરિજનોને સ્વેચ્છાએ વશ કરી શક્યા છે.

કેવળ વિશ્વકલ્યાણની ભાવના જેમની નસેનસમાં ઊભરાતી, એવા આ મહાન પુરુષનો મત છે કે વિશ્વના મોટા ભાગનાં દુઃખોનું મુખ્ય કારણ બુદ્ધિનો અભાવ છે. ગાયત્રી ઉપાસનાનું સમર્થન કરતાં તેઓશ્રી કહે છે કે ગાયત્રી મંત્ર એ સદ્દબુદ્ધિ માટેની ઈશ્વર પ્રત્યેની પ્રાર્થના છે. ગાયત્રી મંત્ર નાનો છે છતાં તેના ૨૪ અક્ષરોના ભાષ્યરૂપે જ સર્વ વેદો, રામાયણ, મહાભારત, શ્રીમદ્ ભાગવત અને અન્ય અનેક આર્ષગ્રંથોની રચના થઈ છે. કોઈ પણ આર્ષગ્રંથ એવો નથી, જેણે ગાયત્રી મંત્રનું ભાષ્ય ન કર્યું હોય, કોઈ પણ મહાપુરુષ એવો નથી જેણે ગાયત્રી મંત્ર અંગે વિચાર્યું ન હોય. તે મંત્રના અક્ષરે અક્ષરમાં જીવનને ધન્ય બનાવે એવો ઉપદેશ અને શક્તિઓ ભર્યા છે. ગાયત્રી વેદોની માતા છે અને ભારતીય સંસ્કૃતિ તથા ભારતીય તત્ત્વવિદ્યાનો સાર છે. આ માટે આજના યુગના લોકોને ગાયત્રીમંત્ર દ્વારા ઈશ્વરોપાસનાની ખાસ જરૂર છે. ભારતીય સંસ્કૃતિના પ્રાણરૂપ ગાયત્રી મંત્ર ઉપરાંત, ભારતીય તત્ત્વજ્ઞાનની યજ્ઞ ભાવનાને પણ તેઓ મહત્ત્વપૂર્ણ ગણતા. ગાયત્રી માતા છે તો યજ્ઞ પિતા છે. આથી તેઓ ગાયત્રીયજ્ઞો કરવાની અને યજ્ઞની ઉદાત્ત ભાવના કેળવવાની જરૂરિયાત પર પુષ્કળ ભાર મૂકે છે.

વિશ્વમાં એક નવા આદર્શ યુગનું નિર્માણ થાય, એક સ્વસ્થ સમાજનું નિર્માણ થાય એ હેતુથી પૂજ્યશ્રીએ એક આદર્શ ““યુગ નિર્માણ યોજના” તૈયાર કરેલી છે. વર્ષો સુધી એ મહાન યોજનાનો પ્રચાર અને પ્રસાર તેઓ કરતા રહ્યા. તેઓશ્રીના એ પ્રયત્નોના પરિણામે આ દેશમાં ને અન્યત્ર ગાયત્રી પરિવાર શાખાઓ અને યુગ નિર્માણ પરિવાર શાખાઓ સ્થપાયી છે. આ દેશમાં ને વિદેશોમાં પૂજ્ય આચાર્યજીના ૫૦ લાખથી વિશેષ સંખ્યામાં શિષ્યો છે. આ બધા શિષ્યોને તેઓ “અખંડ જ્યોતિ” તથા ““યુગ નિર્માણ યોજના” નામનાં બે માસિકો દ્વારા નિયમિત માર્ગદર્શન આપતા. યુગ નિર્માણ યોજનાના અનુસંધાનમાં તેઓશ્રીએ સામાન્યમાં સામાન્ય માણસો ઉચ્ચ જીવનને લગતા સિદ્ધાંતોને સમજી શકે એ માટે ત્રણસોથી વધુ સંખ્યામાં નાની પુસ્તિકાઓ તૈયાર કરી છે. આ પુસ્તિકાઓમાં વિધવાવિવાહ, બાળલગ્ન, મૃત્યુ પાછળના ખોટા ખર્ચા, આદર્શ સંસ્કાર, પદ્ધતિઓ, આદર્શ બાળઉછેર, બાળકેળવણી, અનાજનો પ્રશ્ન, સંતતિ નિયમનનો પ્રશ્ન, આર્થિક મુશ્કેલીઓનો પ્રશ્ન, દેવદર્શન ને તીર્થયાત્રા વગેરે જેવા વિષયોમાં અંધ માન્યતાઓ, ખોટા રીતરિવાજ, જ્યોતિષ વગેરેની ઘેલછા, હરિજનોદ્ધાર, સ્ત્રીઓની ઉન્નતિ વગેરે સંખ્યાબંધ વિષયો પર પોતાના ક્રાંતિકારી વિચારો રજૂ કર્યા છે, તે કોઈ પણ વિચારવંત માણસને આકર્ષ્યા વિના રહેતા નથી. ગાયત્રી પરિવારના પરિજનોને માટે નિત્ય પઠનીય અને મનનીય એવી એક સંહિતા તેઓશ્રીએ તૈયાર કરેલી, એનું નામ યુગનિર્માણ સત્સંકલ્પ છે. આ સત્સંકલ્પ દરેક પરિજને નિત્ય નજર સમક્ષ રાખવાનો છે. આ આખો સત્સંકલ્પ મિશનના આદર્શોનો સાર છે. તેમાં જીવન ઘડતર માટેના ઉચ્ચ આદર્શોના આદર્શો છે, જે કોઈ પણ મનુષ્યને માટે જીવન સાફલ્યની ચાવીરૂપ ગણી શકાય એવા છે. એમાં ત્યાગ, પ્રેમ, કર્તવ્યપરાયણતા, પરમાર્થ, ચારિત્ર્ય, સ્વાધ્યાય ઇત્યાદિ અનેક ઉચ્ચ ગુણોનો આગ્રહ રાખવાનો ઉપદેશ છે.

પૂજ્ય આચાર્યજીના યુગનિર્માણને લગતા અનેક પ્રયત્નોમાં આપણા ઉત્સવો, તહેવારો વગેરે ઊજવવાની આદર્શ અને વિચારપ્રેરક એવી નવી પ્રણાલી વિશેષ ધ્યાન ખેંચે એવી છે. પરિજનોને શિવરાત્રિ, નવરાત્રિ, દશેરા, દીવાળી, જન્માષ્ટમી ઇત્યાદિ ઉત્સવો વિશિષ્ટ અને જીવનમાં પ્રેરક બની રહે એ રીતે ઊજવવાની યોજના અને આજ્ઞા વિશેષરૂપે વિચારવા જેવી છે. વસંતપંચમીનો ઉત્સવ ખાસ પદ્ધતિએ ઊજવવાનો તેમનો આદેશ છે. ને આ ઉત્સવ ગાયત્રી-પરિવાર માટે સંગઠન, સ્નેહ અને સેવાનો પ્રેરક મહાન ઉત્સવ ગણાય છે. દરેક વ્યક્તિએ પોતે જીવનમાં કંઈક કરવું જોઈએ ને નિરર્થક ભારરૂપ જીવન જીવીને કેવળ વર્ષો પર વર્ષો ગોઠવ્યાં નથી એવું એને વારંવાર મરણ થતું રહે તે માટે દરેક વ્યક્તિએ પોતાનો જન્મદિવસ વિશિષ્ટ પ્રેરક રીતે ઊજવવો જોઈએ એવો પૂજ્ય આચાર્યજીનો આદેશ છે. આ માટે એક સુંદર પદ્ધતિ તેઓશ્રીએ પ્રચારમાં આપી છે.

પૂજ્ય આચાર્યજીની યુગ નિર્માણને લગતી બધી જ પ્રવૃત્તિઓનું સંચાલન યુગનિર્માણ યોજના, ગાયત્રી તપોભૂમિ, વૃંદાવન રોડ, મથુરાથી થાય છે. તેમનું બધું સાહિત્ય હિન્દી ભાષામાં છે. તે સમસ્ત સાહિત્યને સર્વત્ર સર્વસુલભ અને સુગમ બનાવવા ભારતની બધી જ ભાષાઓમાં તથા વિશ્વની મુખ્ય ભાષાઓમાં તેનું ભાષાંતર કરાવવાની એક મોટી યોજના થઈ છે. ગુજરાતી ભાષામાં પણ હવે એ સાહિત્ય સુલભ બન્યું છે.

ગાયત્રી મહાવિદ્યાને લગતું તમામ સાહિત્ય તેઓશ્રીએ અનેક પ્રયત્નો દ્વારા પ્રકાશમાં આપ્યું અને એ વિષયમાં પ્રવર્તતા અનેક ભ્રામક ખ્યાલોને તેમણે દૂર કર્યા. આ વિદ્યા અંગે લગભગ તમામ બાબતો તેઓશ્રીના પ્રયત્નોને પરિણામે સમાજને માટે અસુલભ રહી નથી. પુસ્તકો અને લેખો દ્વારા તેઓશ્રીએ ગાયત્રી યજ્ઞ વિજ્ઞાનનું વિશદ્ વિવેચન કર્યું અને યજ્ઞોની ઉપયોગિતા અને મહત્તા પર પ્રકાશ પાડ્યો છે. ગાયત્રી-મહાવિજ્ઞાન નામના શરૂઆતના તેમના ત્રણ દળદાર ગ્રંથો દ્વારા આખા દેશમાં તેઓ છેલ્લાં ૨૦ વર્ષ પહેલાંથી જાણીતા થયેલા.

સમાજના ઉત્થાનને માટે, યુગનિર્માણ યોજના અંગેના પ્રયત્નોમાં અનેક પદ્ધતિઓ તેઓએ અપનાવેલી. પોતાના પ્રાણવાન સાહિત્ય દ્વારા, વર્ષોવર્ષ નિયમિત ચલાવવામાં આવતી અધ્યાત્મ શિક્ષણ શિબિરો દ્વારા, રેકર્ડો દ્વારા, ભાષણો દ્વારા, હિમાલય જતા પહેલાંના તેઓશ્રીના છેલ્લાં થોડાં વર્ષોમાં દેશભરમાં પોતાની એ પ્રવૃત્તિથી કરોડો માણસોને તેમણે વાકેફ કરેલા, આકર્ષેલા ને તેમને પ્રકાશ આપેલો.

ગાયત્રી તપોભૂમિ, મથુરામાં એક આદર્શ વિદ્યાલય પણ પૂજ્ય આચાર્યજીના પ્રયત્નોના પરિણામે ચાલે છે. આ વિદ્યાલયમાં ૧૫-૧૬ વર્ષની ઉંમરનાં બાળકોને એક વર્ષની તાલીમ આપવામાં આવે છે. તેમાં તેમને ચારિત્ર્ય ઘડતર તથા જીવનોપયોગી કળાઓની તાલીમ આપવામાં આવે છે. અહીં તાલીમ લેતા વિદ્યાર્થી પર પૂરતું ધ્યાન આપી તેની સ્વાભાવિક શક્તિઓ ખીલે એવા સભાન પ્રયત્નો થાય છે. નાના નાના ઉદ્યોગોમાં પ્રેસનું કામ, સાબુ, મીણબત્તી જેવા ઉદ્યોગોની તાલીમ આપવામાં આવે છે. અહીં એક વર્ષ તાલીમ મેળવીને આવેલું બાળક અન્ય બાળકોની સરખામણીએ અનેક રીતે જુદી વિશેષતાઓવાળું દેખાય છે. સંસ્કારિતા, નિયમિતતા, કર્તવ્ય પ્રત્યે સભાનતા, નમ્રતા જેવા ગુણો તેનામાં અચૂક જોવા મળે છે.

પૂજ્ય આચાર્યજીના નામે દેશમાંથી અને દુનિયામાંથી રોજ ૧૦૦-૨૦૦ પત્રો તો હોય જ. એ બધાના નિયમિત ઉત્તરો પણ વળતી ટપાલે લોકોને મળતા. બે ત્રણ કુટુંબીજનોને કાર્યાલયની મદદથી અનેકાનેક કામોની વચ્ચે પણ આ જવાબો આપવાનું કામ અત્યંત ઝડપથી થતું. કદી કોઈને પોતાના પત્રના ઉત્તરની રાહ જોવી પડેલી નહિ. તેઓશ્રીનાં ધર્મપત્ની પૂ. ભગવતી દેવી (માતાજી) તેઓશ્રીની જેમ જ પરિજનોને મમતાપૂર્વક સર્વ રીતે માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે.

આવી વિવિધ પ્રવૃત્તિઓના ધામ સમી આ ગાયત્રી તપોભૂમિ (મથુરા) એક આંતરરાષ્ટ્રિય તીર્થ જેવી બની છે. આ તપોભૂમિની સ્થાપના પણ પૂજ્ય આચાર્યજીના ગુરુદેવના આદેશથી થયેલી. આ ભૂમિ પણ અત્યંત પ્રેરક અને પવિત્ર છે. અનેક પ્રાચીન ઋષિ-મુનિઓએ આ સ્થળે તપ કરેલું અને તેઓની દિવ્ય ચેતના આ સ્થળે લોકોને પ્રેરણા ને ઉત્સાહ આર્પે છે. અહીં એક ગાયત્રી મંદિર બનેલું છે ને નિત્ય અખંડ અગ્નિમાં અહીં નિયમિત ગાયત્રી હવન થાય છે. એ યજ્ઞના પ્રભાવથી અહીંનું વાતાવરણ સદૈવ પ્રેરક અને પવિત્ર લાગે છે.

પોતાનું યુગકાર્ય પૂજ્ય આચાર્યજીએ તેમના દિવ્ય ગુરુના આદેશાનુસાર કરેલું. જ્યારે એ દિવ્ય મહાત્માએ તેઓશ્રીને જે જે આજ્ઞાઓ કરેલી તેનું અક્ષરશ: પાલન તેઓશ્રીએ કરેલું ને ગુરુભક્તિનો જીવંત આદર્શ પૂરો પાડેલ છે.

પૂજ્ય આચાર્યજી પૂજ્ય માતાજી દ્વારા બેવડા સામર્થ્યથી અને તપશ્ચર્યાને વિશેષ પ્રભાવથી અદશ્ય પ્રેરણા દ્વારા યુગનિર્માણની ઈશ્વરીય યોજનાના સાફલ્ય માટે પ્રયત્નશીલ છે. એ મહાન મિશનની ધુરા હવે પૂજ્ય માતાજીએ ધારણ કરેલી છે. શાંતિકુંજ, હરીદ્વારની પોતાની તપોભૂમિમાં રહી પૂજ્ય માતાજી એ સર્વ પ્રવૃત્તિઓનું સંચાલન કરી રહ્યાં છે.

તેઓશ્રીનું મિશન સફળ થવાનું જ છે, એક આદર્શ યુગનું નિર્માણ અનિવાર્ય રીતે થવાનું છે, એ દેવેચ્છા સફળ થવાની જ છે. ભારત પાછું પોતાની આધ્યાત્મ વિદ્યાના બળે વિશ્વનું માર્ગદર્શન કરી શકે એવી સ્થિતિ નિશ્ચિત રીતે ઉત્પન્ન થવાની જ છે. વિશ્વના વિચાર-પ્રવાહો સૂક્ષ્મ રીતે એ દિશામાં રહ્યા છે. એ સત્ય સૂક્ષ્મ રીતે અવલોકન કરનારના ધ્યાનમાં આવ્યા વિના રહે એવું નથી. પૂજ્ય આચાર્યજીની એવી દઢ શ્રદ્ધા સફળ થવાની જ. તે માટે લોકો એ દેવેચ્છાની સફળતામાં નિમિત્ત રૂપ બને તો તેમાં અંતે યશ જ પ્રાપ્ત થવાનો છે.

ગાયત્રી મહાવિજ્ઞાનની ભૂમિકા, ગાયત્રી મહાવિજ્ઞાન – ભાગ – ૧

ગાયત્રી મહાવિજ્ઞાનની ભૂમિકા

ગાયત્રી એક એવી દૈવી શક્તિ છે, જેની સાથે સંબંધ સ્થાપીને મનુષ્ય પોતાના જીવન-વિકાસમાં ખૂબ મદદ મેળવી શકે છે. પરમાત્માની અનેક શક્તિઓ છે. એ બધી જ શક્તિઓનાં કાર્યો અને ગુણો જુદાં જુદાં છે. એ તમામ શક્તિઓમાં ગાયત્રીનું સ્થાન ખૂબ ઊંચું છે. આ ગાયત્રી શક્તિ મનુષ્યમાં સદ્બુદ્ધિ પ્રેરે છે. ગાયત્રીની સાથે આત્મ- સંબંધ બાંધનાર મનુષ્યમાં નિરંતર એક એવો સૂક્ષ્મ અને ચેતન વિદ્યુત પ્રવાહ વહેવા લાગે છે, જે મુખ્યત્વે મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત અને અંતઃકરણને પ્રભાવિત કરે છે. બૌદ્ધિક ક્ષેત્રના અનેક કુવિચારો, અસત્ સંકલ્પો તેમજ પતન કરાવનારા દુર્ગણોનો અંધકાર ગાયત્રીરૂપી દૈવી પ્રકાશના ઉદયથી દૂર થઈ જાય છે. જેમ જેમ એ સ્વર્ગીય પ્રકાશ વધે છે તેમ તેમ એ અંધકાર સમૂળગો નષ્ટ થતો જાય છે.

માનવ મનને વ્યવસ્થિત, સ્વસ્થ, સતોગુણી અને સમતોલ બનાવવામાં ગાયત્રી અચૂક રીતે ચમત્કારી પ્રભાવ ઉત્પન્ન કરે છે અને એ પણ નક્કી જ છે કે જે મનુષ્યની મનોભૂમિ જેટલા અંશે સુવિકસિત હોય તેટલા અંશે તે સુખી રહેવાનો. કારણ કે વિચારો દ્વારા જ મનુષ્યને કાર્ય કરવાની પ્રેરણા મળે છે અને કાર્યોનાં જ પરિણામો સુખ-દુ:ખ તરીકે મનુષ્ય ભોગવતો હોય છે. જેના વિચારો ઉત્તમ છે તે ઉત્તમ જ કાર્ય કરશે અને જેનાં કાર્ય ઉત્તમ હશે તેનાં ચરણોમાં સુખ-શાંતિ આપમેળે જ નમતાં આવશે.

ગાયત્રી ઉપાસના દ્વારા સાધકોને મોટા મોટા લાભ મળે છે. અમારી સલાહ અને અમારા માર્ગદર્શન હેઠળ આજ સુધી અનેક મનુષ્યોએ ગાયત્રી ઉપાસના કરી છે અને એ લોકોને લૌકિક અને આત્મિક એવા અનેક પ્રકારના આશ્ચર્યજનક લાભ થયેલા અમે અમારી આંખે જોયા છે. આનું કારણ એ જ છે કે આ ઉપાસનાથી એમને દૈવી વરદાન તરીકે સદ્બુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે અને તેના પ્રકાશથી મનુષ્યને દીનહીન, દુઃખી, દરિદ્ર, કુમાર્ગગામી અને ચિંતાતુર બનાવી રાખનારી દુર્બળતાઓ, ગૂંચવણો અને કઠણાઈઓ દૂર થવાના માર્ગો આપમેળે જ મળતા થાય છે. જે પ્રકાશનો પ્રભાવ અંધકાર ગણાય છે, તે અંધકાર કોઈ સ્વતંત્ર વસ્તુ છે જ નહિ. ખરેખર તો સદ્બુદ્ધિ-સદ્જ્ઞાનનો અભાવ એનું નામ જ દુ:ખ છે, બાકી પરમાત્માની આ પુણ્યમય સૃષ્ટિમાં દુ:ખનો એક પણ કણ ક્યાંય નથી. પરમાત્મા પોતે સત-ચિત-આનંદ સ્વરૂપ છે અને તેની સૃષ્ટિ પણ એવી જ છે. મનુષ્ય ફક્ત પોતાની આંતરિક દુર્બળતા અને સદ્જ્ઞાનના અભાવને કારણે જ દુ:ખી રહે છે. નહિ તો દેવને દુર્લભ મનુષ્ય શરીર અને સ્વર્ગાદપિ ગરીયસી” ધરતી માતા ઉપર દુ:ખનું કોઈ કારણ નથી. અહીં તો સર્વથા આનંદ જ છે.

સદ્દજ્ઞાનની ઉપાસનાનું નામ જ ગાયત્રી સાધના છે. જે લોકો આ સાધનાના સાધક છે, એમને આત્મિક અને સાંસારિક સુખોની તૃષ્ણા કદી રહેતી જ નથી, એવો અમારો દઢ વિશ્વાસ અને લાંબા સમયનો અનુભવ છે. આ પુસ્તકમાંની ચર્ચાઓ વિષે કોઈ સ્પષ્ટતા કે સહકારની જરૂર જણાય તો જવાબી પત્ર લખીને અમને પૂછાવી શકાય છે.

ગાયત્રી અંગેની શાસ્ત્રીય ચર્ચા, ઋષિઓનો અનુભવ અને તેઓની રચનાઓ આ પુસ્તકના બીજા ભાગમાં પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યાં છે. જિજ્ઞાસુ એનો પણ લાભ લે.

ગાયત્રી મહાવિજ્ઞાનની ભૂમિકા, , ગાયત્રી મહાવિજ્ઞાન – ભાગ – ૧, પં. શ્રીરામ શર્મા આચાર્ય

Click here : Play List : https://youtube.com/playlist?list=PLxs4XhLJVjrYfHkkrL7YcXMpQqzu7V5zL

<span>%d</span> bloggers like this: