પરમાર્થપરાયણ કાર્યકર્તાઓનું સંગઠન

પરમાર્થપરાયણ કાર્યકર્તાઓનું સંગઠન

બુદ્ધ જાણતા હતા કે જ્યાં સુધી સાચા કાર્યકર્તાઓનું એક સંગઠન તૈયાર થશે નહિ ત્યાં સુધી તેમના સિદ્ધાંતોનો સમુચિત પ્રસાર થવાનું સંભવ નથી. જોકે શરૂઆતમાં જ તેમના શિષ્યોની સંખ્યા અનેકગણી થઈ ગઈ હતી અને તેઓ એક સંઘ રૂપે બુદ્ધની સાથે ભ્રમણ કરતા હતા, પરંતુ તેઓ તે સમયના વાતાવરણથી પ્રભાવિત થઈને એક બીજાની દેખાદેખીથી દિક્ષા લેતા ગયા હતા, તેમાં ઉચ્ચ કોટિની પરમાર્થ ભાવનાવાળા “ભિક્ષુ થોડાક જ હતા. એટલા માટે જ્યારે રાજગૃહમાં રહેતા સંજય નામના પરિવ્રાજના બે વિદ્વાન અને પરમાર્થ પરાયણ શિષ્ય “ઉપતિષ્ય’ અને “કોલિત’ તેમની પાસે પરિવ્રાજક બનવા માટે આવ્યા, તો તેમણે તેમને પ્રસન્નતાપૂર્વક દીક્ષા આપી.

આ બંને પોતાના ગુરુની પાસે રહીને પરંપરાગત રીતે પ્રચલિત શાસ્ત્રોનું અધ્યયન કરી રહ્યા હતા, પણ સામાન્ય કર્મકાંડ અને પૂજા – ઉપાસનાના વિધાનથી તેમને સંતોષ થતો ન હતો. તેઓ જીવન અને વિશ્વ સંબંધી સાચા જ્ઞાનની શોધમાં હતા અને તેમણે પરસ્પર પ્રતિજ્ઞા કરી હતી કે- “જેને પહેલાં અમૃત (જ્ઞાન)ની પ્રાપ્તિ થાય, તે બીજાને તેની માહિતી આપે.”

એકદિવસ ઉપતિષ્યએ અશ્વજિત નામના બૌદ્ધ ભિક્ષુને ‘ત્રિચીવર’ (ભિક્ષુઓનાં ત્રણ વસ્ત્ર) ધારણ કરીને અને પાત્ર લઈને રાજગૃહમાં ભિક્ષા માટે ફરતા જોયા. તેમની સંયમપૂર્ણ રીત અને શાંતિયુક્ત મુખમુદ્રા જોઈને ઉપતિષ્ય પર બહુ પ્રભાવ પડ્યો અને તેણે એ જાણવા માગ્યું કે કયા ગુરુના ઉપદેશથી આને આવું જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું છે? એટલે તે એક જિજ્ઞાસની જેમ તેમની પાછળ પાછળ ચાલવા લાગ્યો અને જ્યારે અશ્વજિત ભિક્ષા ગ્રહણ કરીને પોતાના સ્થાન પર પહોંચ્યો તો ઉપતિષ્યએ કહ્યું, “આયુષ્યમાન્! આપની આકૃતિ અત્યંત સુંદર અને શાંત છે. છબિ-વર્ણ પરિશુદ્ધ છે. આપ કોને આપના ગુરુ બનાવીને પ્રવ્રજિત થયા છો? આપના શાસ્તા અર્થાત્ “માર્ગદર્શક કોણ છે ? આપ કોના ધર્મને માનો છો?”

અશ્વજિત- “આયુષ્યમાન્ ! હું શાક્યવંશીય મહાશ્રમણ ગૌતમને મારા ગુરુ બનાવીને પ્રવ્રજિત થયો છું અને તેમના ધર્મને જ માનું છું.”

ઉપતિષ્ય-“તેમનો ધાર્મિક સિદ્ધાંત કયો છે?”

અશ્વજિત – “હું આ ધર્મમાં હજી નવો જ પ્રવ્રજિત થયો છું, એટલે વિસ્તારથી તો બતાવી શકતું તેમ નથી, પણ ટૂંકમાં તેમનો સિદ્ધાંત આ છે

યે ધમ્મા હેતુપ્પભવા તેસંહેતુ તથાગતોઆહ | તેસંચયો નિરોધો એવં વાદી મહાસમણો |

અર્થાત્ જે ધર્મ (બાહ્યાચારની દૃષ્ટિએ) નિર્મિત કરવામાં આવ્યા છે, તે બધા નિરોધવાળા (નાશવંત કે અસ્થાયી) છે.”

ઉપતિષ્યએ આ સાંભળ્યું તો તેનાં જ્ઞાનનેત્ર ખૂલી ગયાં. તે સમજી ગયો કે જે ધર્માચરણ ઉપરના ક્રિયાકાંડોની પૂર્તિ માટે કરવામાં આવે છે તથા જે પૂજા-ઉપાસના કોઈ લૌકિક કે પારલૌકિક કામનાને લક્ષ્યમાં રાખીને કરવામાં આવે છે, તેનાથી સાચું આત્મજ્ઞાન અને આત્મશાંતિ મળી શકતાં નથી. એટલા માટે જ્યાં સુધી સંસારના પદાર્થોને ક્ષણભંગુર સમજીને તેના પ્રત્યે આસક્તિનો ત્યાગ કરવામાં નહિ આવે અને સમસ્ત જીવન વ્યવહારોમાં પરમાર્થ ભાવનાનો સમાવેશ કરવામાં નહિ આવે, ત્યાં સુધી આત્મમાર્ગમાં પ્રવેશ થઈ શકવાનું મુશ્કેલ જ છે. આવું વિચારીને તે પોતાના મિત્ર કોલિત પાસે ગયો અને તેને પણ આ શુભ સમાચાર સંભળાવ્યા. તેણે પણ આ સિદ્ધાંતની યથાર્થતાનો અનુભવ કર્યો અને તેઓ તે જ દિવસે શિષ્યભાવે બુદ્ધ પાસે ઉપસ્થિત થયા.

બુદ્ધ તેમને જોતાં જ સમજી ગયા કે આ સત્ય જ્ઞાનની શોધમાં જ અહીં આવ્યા છે અને સાચા હૃદયથી તેનું અનુગમન કરવા માગે છે. તેમણે એ બંનેને પૂછ્યું તો બંનેએ વિનયપૂર્વક વંદન કરીને કહ્યું, – “ભગવન્ ! અમને પ્રવ્રજિત કરો, દીક્ષા આપો.”

બુદ્ધે કહ્યું- “આવો ભિક્ષુઓ! ધર્મતો સ્પષ્ટ અને સરળ છે. જ્યારે મનુષ્ય અનેક પ્રકારની કામનાઓ અને ઇચ્છાઓનો ત્યાગ કરીને કલ્યાણ ભાવનાથી ધર્મના સીધા-સાદા શિક્ષણ પર આચરણ કરવા લાગે છે તો તેને સ્વયં જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થઈ જાય છે અને તે ભવ-બંધનોથી છુટકારો મેળવી લે છે.”

બંનેને એ જ વખતે પ્રવ્રજિત કરીને તેમના નામ સારિપુત્ર અને મૌદ્ગલ્યાયન જાહેર કરવામાં આવ્યાં. તેમણે સંઘમાં સરળ ભાવે સેવા કરવાનો અને બધા પ્રકારની પરિસ્થિતિઓમાં નિર્વિકાર રહીને કર્તવ્યપાલનમાં વ્યસ્ત રહેવાનો જે આદર્શ ઉપસ્થિત કર્યો, તેનાથી બૌદ્ધ સંઘની ખૂબ પ્રગતિ થઈ અને લોકોની નજરમાં તેની પ્રતિષ્ઠા વધી. તેમની આંતરિક સેવા ભાવનાનું એ પરિણામ આવ્યું કે થોડાક વખતમાં જ તેઓ બુદ્ધના મુખ્ય શિષ્ય અને કાર્યકર્તા બની ગયા અને આજે પણ બુદ્ધ – જગતમાં તેમનું બહુ નામ અને સન્માન છે. એક વાર જ્યારે બુદ્ધજીએ એક અન્ય પ્રિય શિષ્ય આનંદને પૂછ્યું -“શું તને સારિપુત્ર ગમે છે?” તો તેણે કહ્યું –

“ભંતે ! કોણ એવો મૂર્ખ, દુષ્ટચિત્ત અને મૂઢ હોય, જેને સારિપુત્ર ન ગમે. આયુષ્યમાન સારિપુત્ર પંડિત છે, મહાપ્રજ્ઞાવાન છે, અલ્પ ઇચ્છુક છે, સંતોષી છે, નિર્લિપ્ત છે, પ્રયત્નશીલ છે, પ્રવત્તા છે, પાપ નાશ કરનાર છે. આવા સારિપુત્ર કોને ન ગમે?”

થોડાંક વર્ષો પછી જ્યારે ધર્મની મહત્તમ સેવા કરતાં કરતાં નાલંદા નજીક ‘નાલક’ ગામમાં રોગગ્રસ્ત થઈને સારિપુત્રનો દેહાંત થઈ ગયો તો આનંદે બુદ્ધજી પાસે જઈને આ સમાચાર આપ્યા અને કહ્યું, “આ સાંભળીને મારું શરીર તો જાણે જડ થઈ ગયું. ચારે બાજુ અંધકાર છવાઈ ગયો. ધર્મની વાત તો શું દિશાઓય સૂઝતી બંધ થઈ ગઈ.”

બુદ્ધ -“શું કામ આનંદ, આવું શા માટે કહે છે? શું સારિપુત્ર શીલ પોતાની સાથે લઈ ગયા? સમાધિ પોતાની સાથે લઈ ગયા ? પ્રજ્ઞા પોતાની સાથે લઈ ગયા? વિમુક્તિ પોતાની સાથે લઈ ગયા ? મુક્તિનું જ્ઞાન-દર્શન પોતાની સાથે લઈ ગયા?”

આનંદ – “ના ભંતે ! સારિપુત્ર શીલ, સમાધિ, પ્રજ્ઞા, વિમુક્તિ કશું જ પોતાની સાથે લઈ નથી ગયા, પણ તેઓ મારા ઉપદેશક હતા, ધર્મના જ્ઞાતા હતા, પોતાના સહકારીઓ પર તેમની ખૂબ કૃપા રહેતી હતી. હું તેમની એ કરુણા, દયા, કૃપાને યાદ કરું છું.”

બુદ્ધ – “આનંદ ! જેવી રીતે કોઈ મોટા ભારે વૃક્ષના રહેતાં તેની સૌથી મોટી સારયુક્ત ડાળી તૂટીને પડી જાય, તેવી રીતે બૌદ્ધ સંઘ માટે સારિપુત્રનું નિર્વાણ થવાનું છે, પણ એવું ક્યાં સંભવ છે કે જેની રચના થઈ છે, જે અસ્તિત્વમાં આવ્યું છે, તેનો વિનાશ ન થાય? ના આનંદ! આમ થઈ શકતું નથી. એટલા માટે તમારો દીપક તમે બનો. કોઈ બીજાનો આશ્રય ન જુઓ. ધર્મને જ તમારો દીપક સમજો, તેનો જ આશ્રય ગ્રહણ કરો.”

સદાચારી અને પરોપકારી મહાપુરુષોનું સન્માન કરવું, તેમની સેવા સહાયતા માટે સદાય તત્પર રહેવું એ પ્રત્યેક સજ્જનનું કર્તવ્ય છે, પણ પોતાને તેમના પર એટલા બધા આશ્રિત કરવાનું યોગ્ય નથી કે તેમના અભાવે સંસાર શૂન્ય જ દેખાવા લાગે. સંસારમાં રહેવાનું કે તેને છોડી શકવાનું તો મનુષ્યના વશની વાત નથી, એટલા માટે પ્રત્યેક સ્થિતિમાં જગતની નશ્વરતાને સમજીને પોતાના ચિત્તને સંતુલિત રાખવું એ જ બુદ્ધિમાન વ્યક્તિનું કર્તવ્ય છે. બુદ્ધ પણ સારિપુત્રના મહાન ગુણોને જાણતા હતા અને તેમની સાથે સ્નેહ રાખતા હતા, પણ તેઓએ પણ જાણતા હતા કે જે જન્મ્યો છે તેનો અંત થવાનું અનિવાર્ય છે અને આવા પ્રસંગે વધુ પડતો મોહ બતાવીને કર્તવ્યમાં ઢીલ કરવાનું યોગ્ય કહી શકાતું નથી. એટલા માટે આનંદને બુદ્ધએ જ સમજાવ્યું કે સંસારમાં મહત્ત્વ સદ્દગુણોનું જ છે અને આપણે સારિપત્રનું સન્માન આવા સદ્ગુણોને કારણે જ કરતા હતા. એટલા માટે મરણ બાદ તેમના પ્રત્યે સન્માન પ્રકટ કરવાનો માર્ગ એ જ છે કે એ સદ્ગુણોનું વધુમાં વધુ પાલન કરવું.

ગૃહત્યાગ અને તપસ્યા

ગૃહત્યાગ અને તપસ્યા

ગૌતમના ગૃહત્યાગનું વર્ણન બૌદ્ધ ગ્રંથોમાં ખૂબ વિસ્તાપૂર્વક અને પ્રભાવશાળી રીતે કરવામાં આવ્યું છે. આધુનિક યુરોપીયન વિદ્વાનોએ પણ તેમની બાબતમાં ખૂબ પ્રશંસનીય રીતે પોતાની સંમતિ પ્રકટ કરી છે. વાસ્તવમાં એમનું એ કાર્ય હતું પણ એવું જ. આ જ કારણસર આજ ૨૫૦૦થી પણ વધારે વર્ષો વીતી જવા છતાં કરોડો વ્યક્તિ તેમનામાંથી પ્રેરણા ગ્રહણ કરતા રહે છે. તેમના જીવન ચરિત્રમાં આ ઘટનાનો માર્મિક ઉલ્લેખ આવે છે.

જ્યારે રાહુલ સાત દિવસનો થઈ ગયો, તે દિવસે ગૌતમનું હૃદય અત્યંત ચંચળ થઈ ઊડ્યું. સંસારનું સમસ્ત સુખ તેને કરડતું હતું. ચારે બાજુ આધિ-વ્યાધિ પુષ્કળ દેખાતી હતી. તે દિવસે અડધી રાત્રે તેઓ ઊઠી ગયા. તે વખતે તેમની સેવિકાઓ અર્ધનગ્ન અવસ્થામાં સૂઈ રહી હતી, જેમને જોઈને તેમને વધારે વિરક્તિ આવી ગઈ. ગૌતમ હવે ઘરમાં ન રહી શક્યા. તેમણે ચૂપચાપ પોતાના સારથિ ચંડક છિન્નક)ને જગાડ્યો અને પોતાનો પ્રિય ઘોડો કેતક’ લાવવાની આજ્ઞા આપી. સારથિ આ સાંભળીને આશ્ચર્યમાં પડી ગયો. તેમણે ગૌતમને આ સમયે ફરવા જવાની ના પાડી, પણ રાજકુમાર ન માન્યા. રાજમહેલ છોડતાં પહેલાં એક વાર ગૌતમ પોતાની પત્નીના શયનખંડમાં ગયા, પરંતુ તે વખતે તેમની પત્ની પુત્રના મુખ પર હાથ રાખીને સૂઈ રહી હતી. જાગી જવાના ભયથી તેમણે તેનો હાથ દૂરના કર્યો. તે વખતે યશોધરા પણ અપાર રૂપવતી દેખાઈ રહી હતી. પરંતુ ગૌતમ પોતાના હૃદયને કઠણ કરીને પત્ની અને પુત્રની મમતાનો ત્યાગ કરીને બહાર નીકળી ગયા અને જંગલ તરફ રવાના થઈ ગયા.  જંગલમાં પહોંચીને તેઓ ઘોડા પરથી ઊતર્યા અને ચંડકને કહ્યું, – “હવે તમે આ લઈને નગર પાછા વળો.” ચંડકે પણ ગૌતમને ખૂબ વિનવણી – આજીજી કરી કે તેઓ તેને આવી કઠિન પરીક્ષામાં ન નાંખે અને રાજમહેલ પાછા આવે, પણ તેઓ પોતાના નિશ્ચયમાંથી ટસના મસ ન થયા અને જંગલમાં આગળ ને આગળ ચાલતા ગયા, પ્રાત:કાળે તેમણે એક ભિખારી સાથે પોતાનાં વસ્ત્રની અદલાબદલી કરી લીધી અને તલવારથી પોતાના લાંબા વાંકડિયા વાળ કાપી નાંખ્યા. ત્યાર બાદ ધર્મનો નિશ્ચય કરવા માટે પાગલની જેમ આમ-તેમ ફરવા લાગ્યા. એક જગ્યાએ તેમણે યજ્ઞ થતો જોયો, જેમાં વેદીની નજીક ઘણાંબધાં પશુઓનું બલિદાન આપવામાં આવી રહ્યું હતું અને ચારે બાજુ લોહી દેખાઈ રહ્યું હતું. આ દશ્ય જોઈને તેમને ખૂબ વેદના થઈ અને તેઓ મનોમન વિચાર કરવા લાગ્યા.

આ લોકો વિચારતા હશે કે અમે ધર્મ કરી રહ્યા છીએ, પણ તેઓ જાણતા નથી કે તેઓ અત્યારે મહાન નીચતાનું કાર્ય કરી રહ્યા છે. ક્યાંય આવા ધર્મથી મનને શાંતિ મળી શકે? ચિત્ત નિર્મળ થઈ શકે ? આ બધી પેટ ભરવાની કલા છે.”

ગૌતમ પછી જંગલમાં પહોંચી ગયા તથા બે તપસ્વી બ્રાહ્મણો પાસે રહીને વેદાદિ ગ્રંથોનું અધ્યયન કરવા લાગ્યા, પણ જ્યારે એક વર્ષ સુધી વેદોનું અધ્યયન કરવાથી પણ તેમને શાંતિ મળવાનાં કોઈ લક્ષણ ન દેખાય તો તેઓ બીજી પાંચ વ્યક્તિઓ સાથે ઘોર તપશ્ચર્યા કરવાના નિમિત્તે બીજા ગાઢ વનમાં ચાલ્યા ગયા.

આ રીતે તેઓ જુદાજુદા સિદ્ધાંતોના અનુયાયી સાધુઓ પાસે રહીને કેટલાંય વર્ષો સુધી તપ કરતા રહ્યા, જેનાથી તેમનું શરીર ખૂબ દુર્બળ થઈ ગયું હતું અને કાર્યશક્તિ પણ ખૂબ ઘટી ગઈ હતી, પણ તેનાથી તેમના મનની સમસ્યાઓનું સમાધાન થયું નહિ કે તેમને આત્મિક શાંતિ મળી શકી નહિ. અંતે તેઓ એ નિષ્કર્ષ પર પહોંચ્યા કે ફક્ત ગૃહત્યાગ કરીને વનમાં નિવાસ કરવાથી અને સ્વેચ્છાએ શારીરિક કષ્ટ સહન કરવાથી જ જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થઈ શકતી નથી. તેના માટે જરૂરી છે કે પૂર્વગ્રહોની ચિંતા ન કરીને સંસારની સ્થિતિ અને સમસ્યાઓ પર ઉદાર ભાવે વિચાર કરવામાં આવે અને બુદ્ધિ સંગત તથા તર્કયુક્ત નિર્ણયને સ્વીકારવામાં આવે. આ માર્ગ પર ચાલવાથી તેમના હૃદયમાં સત્ય જ્ઞાનનો ઉદય થયો. કહેવાય છે કે આ જ્ઞાન તેમને હાલના ગયા નગરની નજીક એક વડના ઝાડ નીચે નિવાસ કરતાં પ્રાપ્ત થયું, જેનાથી તેનું નામ “બોધિવૃક્ષ’ પડી ગયું. આગળ જતાં તે સ્થાન બૌદ્ધમતવાળાનું મુખ્ય તીર્થસ્થાન બની ગયું.

આદેશનું બીજું નામ વિવેક

આદેશનું બીજું નામ વિવેક કેટલાક ધાર્મિક પ્રશ્નોનું યોગ્ય સમાધાન

સિદ્ધાંતોનું પરીક્ષણ કરવું જરૂરી છે, કારણ કે ચારે બાજુ પરસ્પર વિરોધી સિદ્ધાંતો જોવા મળે છે. એક બાજુ હિસા, બલિદન અથવા કુરબાનીને કેટલાક ધમોએ સમર્થન આપ્યું છે તો કેટલાક એવા પણ ધર્મો છે, જ્યાં જીવહત્યા તો દૂર રહી, પણ જીવોને દુખ પહોચાડવું એને પણ પાપ સમજવામાં આવે છે. આ જ રીતે ઈશ્વર પરલોક પુનર્જન્મ, અહિંસા, પવિત્ર ધર્મમાંથી અવતાર પૂજાવિધિ, કર્મકાંડ દેવતા વગેરે અનેક વિષયોની બાબતમાં ઘણા મતભેદે પ્રવર્તે છે. સામાજિક ક્ષેત્રે વર્ણભેદુ સ્ત્રીઅધિકાર, શિક્ષણ, રોટીબેટી વગેરે પ્રશ્નોની બાબતમાં અનેક પરસ્પર વિરોધી વિચારોનું બાહુલ્ય જોવા મળે છે. રાજ્ય પ્રણાલીમાં પણ પ્રજાતંત્ર, સામાજ્યવાદ પંજીવાદ, સરમુખત્યારશાહી, સમાજવાદ, સામ્યવાદ વગેરે એકબીજાથી પરસ્પર વિરોધી વિચારધારાઓ પ્રવર્તે છે. ઉપરોક્ત બધા જ પ્રકારની વિચારધારાઓ વારંવાર એકબીજા સાથે ટકરાયા કરે છે. દરેક વિચારધારાના સમર્થકો અને વિરોધીઓ પણ આની સાથે જોડાય છે અને વિશાળ સંખ્યા ઊભી થાય

જ્યારે સિદ્ધાંતોમાં આ પ્રકારના ભયંકર મતભેદો અસ્તિત્વ ધરાવે છે, ત્યારે એક નિષ્પક્ષ જિજ્ઞાસુ માટે–સત્યશોધક માટે તેનું પરીક્ષણ ખૂબ જ જરૂરી છે. જ્યાં સુધી આનો નિર્ણય કરવામાં ન આવે ત્યાં સુધી ક્યો પક્ષ સાચો અને ક્યો ખોટો ? કોની વાત સાચી અને તેની ખોટી ? તે કહેવું ખૂબ જ મુશ્કેલ છે અને જ્યાં સુધી ઉચિત-અનુચિતનો નિર્ણય ન કરી શકાય ત્યાં સુધી સત્ય સુધી પહોંચી શકાતું નથી. પરીક્ષા અને સમીક્ષાના આધાર વિના ઉપયોગી અને બિનઉપયોગીની પરખ કરી શકાય નહી.

“મહાજનો યે ન ગતો સ પન્થા’ ઉક્તિ મુજબ મહાપુરુષો-મોટા માણસોનું અનુસરણ કરવામાં આવે છે અને એ પ્રણાલી પણ છે. સામાન્ય રીતે લોકો સૈદ્ધાંતિક બાબતોમાં માથાકૂટ કરતા નથી. બીજાઓનું અનુકરણ કરવું વધારે સહેલું પડે છે. નાની મોટી વ્યક્તિ, આગળ પડતી વ્યક્તિ જે કહે તેને માની લેવામાં મસ્તિષ્કને વધારે શ્રમ કરવો પડતો નથી અને મોટા ભાગના લોકે આવું જ માનસ ધરાવે છે. પરંતુ આ પ્રણાલિકાથી સત્ય-અસત્યની સમસ્યા ઉકેલાતી નથી કારણ કે જેમને આપણે વડીલ માનીએ છીએ, તેઓ પણ કદાચ ભ્રમમાં રહ્યા હોય અને બીજા લોકો જેને મહાપુરુષ સમજે છે તેમની વાત કદાચ સાચી પણ હોય. જ્યારે કેટલીય વ્યક્તિઓ સમાન વિચારધારા ધરાવનાર મહાપુરુષની વાતને સ્વીકારીને ચાલે છે. એ જ રીતે બીજી વિચારધારા ધરાવનાર કેટલીય વ્યક્તિઓ બીજા મહાપુરુષના કથન મુજબ ચાલે છે અને જયારે આવું ચાલે છે ત્યારે એ કહેવું મુશ્કેલ થઈ જાય છે કે કોની વાત સાચી છે અને કોની ખોટી.

મહાપુરુષો બે રીતે પોતાના વિચારો વ્યક્ત કરતા હોય છે (૧) કલમ દ્વારા (૨) વાણી દ્વારા. વાણી દ્વારા વ્યક્ત કરેલા વિચારો ક્ષણિક હોય છે. આ ક્ષણિક વિચારોને ચિરસ્થાયી કરવા માટે લખીને છાપવામાં આવે છે. વિચારોને વ્યવસ્થિત ક્રમમાં લખીને, છાપીને પ્રગટ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તેને પુસ્તક કે ગ્રંથ કહેવામાં આવે છે. જે પુસ્તકોમાં ધાર્મિક અથવા આધ્યાત્મિક વિચારોને ગ્રંથબદ્ધ કરવામાં આવે છે. તેમને શાસ્ત્ર કહેવામાં આવે છે. શાસ્ત્રોને લોકો એક સ્વતંત્ર સત્તાનું સ્થાન આપે છે. જેમ દેવતાઓને એક સ્વતંત્ર સતા સમજવામાં આવે છે, તેમ શાસ્ત્રો પણ સ્વતંત્ર સત્તા બનવા લાગ્યાં છે, પરંતુ વાસ્તવમાં તે સાચું નથી. જેમ મહાપુરુષો ભ્રાન્ત હોઈ શકે છે, તેમ શાસ્ત્રો પણ હોઈ શકે છે. એક શાસ્ત્ર દ્વારા બીજા શાસ્ત્રના મતનું ખંડન કરવું તે એ બતાવે છે કે પ્રાચીનકાળમાં પણ એક જ કક્ષાના મહાપુરુષો આ રીતે એક બીજાનો મતનું ખંડન કરતા. એકબીજાનો વિરોધ કરતા. આજે આપણા નેતાઓ પણ અનેક સમસ્યાઓ વિશે એક્બીજા સાથે મતભેદ ધરાવે છે.

આજે નેતાઓના વિરોધી વિચારો અને મતભેદોમાંથી જે આપણી બુદ્ધિને વધારે યોગ્ય અને વધારે જરૂરી લાગે તેને ગ્રહણ કરીએ છીએ. કોઇક નેતાના મતને આપણે સ્વીકારતા ન હોવા છતાં, તેના પ્રત્યે આદરભાવ રાખીએ છીએ. એ જ રીતે આપણા પ્રાચીન સ્વર્ગીય મહાપુરુષો દ્વારા રચિત ગ્રંથો અને વિચારોની બાબતમાં પણ હોવું જોઈએ. શાસ્ત્રનું આંધળુ અનુકરણ કરવું જોઈએ નહીં, પરંતુ તેના પ્રકાશમાં સત્યને શોધવું જોઈએ. આંધળું અનુકરણ કરવું પણ ન જોઈએ. કારણ કે એક જ શાસ્ત્રમાં કેટલીક વાર બે વિરોધી આદર્શો જોવા મળે છે. આપણાં શાસ્ત્રોમાં જીવતાં પ્રાણીઓને મારીને અગ્નિમાં હોમી દેવાનું વિધાન છે અને જીવમાત્ર પર દયા રાખવાનું પણ વિધાન છે. બંને આદેશ આપણા પવિત્ર ધર્મગ્રંથોમાં આપેલા છે. આ શાસ્ત્રો આપણા માટે ખૂબ જ પવિત્ર અને આદરણીય છે, છતાં આ બને આદેશોમાંથી આજે આપણે આપણી બુદ્ધિને વધારે ઉચિત અને વધુ તર્કસંગત લાગે તેનું જ આચરણ કરીએ છીએ.

હિંદુ ધર્મ કોઈ પણ વ્યક્તિના લખેલા વિચારોને વધારે મહત્વ આપતો નથી, પછી ભલેને તે વ્યક્તિ ગમે તેટલી મોટી સંત, ઋષિ, દેવદૂત કે મહાપુરુષ કેમ ન હોય ! હિંદુ ધર્મમાં સિદ્ધાંતોની સમીક્ષા અને તેના બુદ્ધિ-સંગત અંશોને ગ્રહણ કરવાની પરિપાટીને જ સમર્થન આપવામાં આવે છે. મોટામાં મોટા મહાપુરુષ કે ધર્મગ્રંથ સાથે મતભેદ કરવાની તથા સ્વીકાર–અસ્વીકાર કરવાની સંપૂર્ણ છૂટ છે, પણ કોઇની મહાનતાને હલકી પાડવાની આજ્ઞા નથી. મહાપુરુષો અને પવિત્ર ગ્રંથોનો સંપૂર્ણ આદર કરીને તેમની સંમતિમાંથી બુદ્ધિસંગત વિચારોને ગ્રહણ કરવાનો આદેશ છે. આજ આદેશના આધારે પ્રાચીન સમયમાં સાચા જિજ્ઞાસુઓએ સત્યની શોધ કરી હતી અને આજે પણ એ જ માર્ગ અપનાવવાનો હોય છે.

હિંદુ ધર્મમાં ભગવાન બુદ્ધને ઇશ્વરનો અવતાર માનવામાં આવે છે. દશ અવતારોમાં એમની ગણના થાય છે. એનાથી વધારે ઊંચો બીજે ક્યો આદરસત્કાર હોઈ શકે ? બીજા અવતારોની જેમ જ હિન્દુઓ માટે ભગવાન બુદ્ધ પૂજ્ય છે. એમના મહાન વ્યક્તિત્વ, ત્યાગ, તપ, સંયમ, જ્ઞાન અને સાધના આગળ સહજ રીતે દરેક વ્યક્તિનું મસ્તક ઝૂક્યા વિના રહેતું નથી. એમનાં ચરણોમાં હૃદયના ઊંડાણમાંથી ઊઠેલી, શ્રદ્ધાનાં ચઢાવીને આપણે આપણી જાતને ધન્ય માનીએ છીએ. આટલું હોવા છતાં હિંદુ ધર્મમાં ભગવાન બુદ્ધના વિચારોનો તો વિરોધ જ છે. જગદ્દગુરુ શંકરાચાર્ય તે એમના વિચારોનું પોતાની જાતને હોડમાં મૂકીને પણ ખંડન ક્યું છે. બૌદ્ધ વિચારો તથા તેમના સંપ્રદાયોને કોઈ હિ સ્વીકારવા તૈયાર નથી, છતાં તેમના વ્યક્તિત્વમાં દરેક હિદ ભગવાનનાં દર્શન કરે છે.

મુખ્ય વાત એ છે કે વ્યક્તિત્વ અને સિદ્ધાંત બંને  ભિન્ન બાબતો છે. કોઈ સિદ્ધાંતને અમુક મહાપુરુષે કે અમુક ગ્રંથ ફેલાવ્યો છે માટે તે માન્ય થઈ જતો નથી. એ જ રીતે જોઈ ધૃણિત અથવા વિરોધી વ્યક્તિના કહેવાથી કે તેનો વિરોધ કરવાથી કોઈ સિદ્ધાંત અમાન્ય પણ બની જતો નથી. જે કોઇ ચોર એમ કહે કે  “સાચું બોલવું જોઈએ” તો આ બાબતનો અસ્વીકાર માત્ર એટલા માટે જ ન કરી શકાય કે એવું ચોરે કહ્યું છે. ચોરનું વ્યક્તિત્વ એક બાબત છે અને “સત્ય બોલવાનો” સિદ્ધાંત એ બીજી બાબત છે. આ બંનેને ભેગાં કરવાથી એક મોટો અનર્થ પેદા થશે. જોકે ચોરે સત્ય બોલવાનો સિદ્ધાંત રજૂ કર્યો છે તેથી તે સિદ્ધાંત ખોટો સાબિત થતો નથી. આ જ રીતે કોઇ મોટા મહાત્મા બિનઉપયોગી વાતનો ઉપદેશ આપે તો તે સાચો મનાતો નથી. કોઇ અઘોરી સાધુ માંસાહાર કરે અને ઉગ્ર તપશ્વર્યા પણ કરે, છતાં કોઇ તેમના આચરણનું અનુકરણ કરતું  નથી. ખરેખર વ્યક્તિત્વ અલગ ચીજ છે અને સિદ્ધાંત અલગ ચીજ છે. મહાત્મા  કાર્લમાર્કસ, એજિલ લેનિન વગેરેનું ચરિત્ર ખૂબ જ ઊંચું હતું. તેઓ પોતપોતાના વિષ્યના વિદ્વાન હતા. તેમના ઉજજવળ વ્યક્તિત્વ આગળ દુનિયા માથું ઝુકાવે છે. પણ તેમનો અનિશ્વરવાદી અભિગમ યોગ્ય નથી.

પ્રાચીન સમયમાં પણ આજની જેમ પરસ્પર વિરોધી મતો પ્રચલિત હતા. જેવી રીતે આજે અનેક વિચારધારાઓના મતભેદ ઉપર સૂક્ષ્મ નિરીક્ષણ કરીને પછી તેનામાં રહેલા યોગ્ય તથ્યનો સ્વીકાર કરવામાં આવે છે. આવું પ્રાચીન સમયમાં પણ હતું. આધુનિક મહાપુરુષોના વિચારોમાંથી આપણને જીવનનિર્માણના કાર્યમાં મદદ મળે છે, તેવી જ રીતે પ્રાચીન સમયના સ્વર્ગીય મહાપુરુષોના વિચારો– ધર્મગ્રંથોમાંથી લાભ મેળવવો જોઈએ. પરંતુ કોઈના આંધળા ભક્ત ન બનવું જોઈએ. એ સાચું છે કે પ્રાચીનકાળ અને આજની સ્થિતિમાં ખૂબ જ ફરક પડી ગયો છે. તેથી તે વખતના વિચારો આજે ઉપયોગી ન પણ બને. એ પણ શક્ય છે કે એમણે કઈ બાબતને જે જે દ્રષ્ટિકોણથી જોઇ હોય એ જ બાબતને આજે અન્ય દષ્ટિકોણથી જોવામાં આવતી હોય. પહેલાં એવું માનવામાં આવતું હતું કે ચાતક નામનું પક્ષી સ્વાતિ નક્ષત્રનું જ પાણી પીએ છે. જ્યારે આજે પ્રાણીશાસ્ત્રના સમીક્ષકોએ ક્યું છે, કે ચાતક પક્ષી રોજ પાણી પીએ છે. હંસ મોતી ચરે છે કે દૂધ અને પાણીને અલગ કરે છે આવી બાબતોને આજે અવિશ્વસનીય માનવામાં આવે છે. આ પ્રમાણે બીજી પણ ઘણી બાબતોમાં પ્રાચીન સમયના સિદ્ધાંતો અને આજની શોધોમાં અંતર પડી ગયું છે. આ અંતરોના સંબંધમાં નિરીક્ષક બુદ્ધિથી આપણે કોઈ ચોક્કસ મત નક્કી કરવો પડે છે. આધુનિક કે પ્રાચીન હોવાથી શ્રેષ્ઠ સિદ્ધાંત સાચો કે ખોટે સાબિત થતો નથી. શાસ્ત્રકારોનો મત છે કે જો બાળકનાં વિધાનો પણ યુક્તિપૂર્વકનાં હોય તો તે સ્વીકારવાં જોઈએ. પરંતુ જે સ્વયં બ્રહ્માનાં વચનો યુક્તિપૂર્વકનાં ન હોય તો તેને પણ ઘાસની માફક તુચ્છ ગણી તેને ત્યાગ કરવો જોઈએ.

શાસ્ત્રો અને વિવેક્ના પ્રશ્નોને પણ આપણે આ રીતે જ ઉકેલવા જોઈએ. શાસ્ત્રોની સંખ્યા ખૂબ મોટી છે અને એમાં પસ્પર વિરોધી સિદ્ધાંતોની પર્યાપ્ત સામગ્રી ભરેલી છે. એમાંથી કોને સાચું માનવું અને કોને ખોટું ને આપણે આપણી વિવેકબુદ્ધિથી દેશ, કાળ, આજની પરિસ્થિતિ અને આવશ્યક્તાઓને જોઈને નક્કી કરવાનું છે.

ગૌતમનું વિચાર-મંથન

ગૌતમનું વિચાર-મંથન

એટલે જ જ્યારે અકસ્માત એક દિવસ તેમણે એક જાગ્રસ્ત,દીન-દુખી ભિખારીને જોયો તો તેની બહુ ઊંડી પ્રતિક્રિયા થઈ. અત્યાર સુધી તો તેઓ સંસારના બધા લોકોને પોતાની જેમ જ સુખી અને આનંદ પ્રમોદમાં જીવન વિતાવનાર સમજતા હતા, પણ જ્યારે તેમને અનુભવ થયો કે સંસારનું વાસ્તવિક સ્વરૂપ એવું નથી અને એમાં અગણિત વ્યક્તિ અભાવગ્રસ્ત, કષ્ટપૂર્ણ અને જાત-જાતની વ્યાધિઓથી વ્યાકુળ જીવન વિતાવે છે તો તેમના કોમળ હૃદયને બહુ મોટો ધક્કો લાગ્યો અને તેઓ આ સમસ્યાનું મનન કરવા લાગ્યા તથા તેના પ્રતિકારનો ઉપાય શોધવા લાગ્યા.

ગૌતમનું હૃદય શરૂઆતની અવસ્થાથી જ બધાં પ્રાણીઓ માટે સંવેદનશીલ હતું તથા તેઓ કોઈનું દુઃખ જોઈ શકતા ન હતા. આ સંદર્ભમાં એક કથા ખૂબ પ્રસિદ્ધ છે કે એક દિવસ તેમના એક નજીકના સંબંધી દેવદત્ત બાણ મારીને ઊડતા હંસને ઘાયલ કરી દીધો અને એ હંસ પાંખો ફફડાવતો ગૌતમની પાસે જ આવીને પડ્યો. તેને જોઈને તેમના મનમાં કરુણા ભાવ ઉત્પન્ન થયો અને તેઓ તરત જ તેને ઉપાડીને તેના શરીર પર હાથ ફેરવવા લાગ્યા. એટલામાં દેવદત્ત આવી પહોંચ્યો અને તેણે મારેલો હંસ માગ્યો, પણ ગૌતમે તેને આપવાનો ઇનકાર કરી દીધો. અંતે આ વિવાદ રાજા શુદ્ધોધન સુધી પહોંચ્યો. ત્યાં ગૌતમે એવી દલીલ કરી કે મારનાર કરતાં બચાવનાર સદાય મોટો હોય છે, એટલા માટે આ હંસ પર દેવદત્તનો નહિ, મારો અધિકાર છે અને હું તેના પ્રાણનું રક્ષણ કરીશ. તેમનું આ કથન બધાએ વાજબી ગણાવ્યું અને એ પણ અનુભવ કર્યો કે આ જ્યારે એક પક્ષી માટે આટલો આત્મીય ભાવ રાખે છે તો સંસારમાં પીડિત માનવતા પ્રત્યે કલ્યાણ-ભાવના શું કામ નહિ રાખે ? તેમના પિતાએ તેમની ગંભીર મનોવૃત્તિ જોઈને તરત જ તેમનું લગ્ન યશોધરા નામની રાજકુમારી સાથે કરી દીધું હતું, જે ખૂબ સુંદર અને પતિપરાયણ હતી. તે પણ સદાય તેમને રાજમહેલોના વૈભવશાળી અને આમોદયુક્ત જીવનમાં લોભાવી રાખવાની ચેષ્ટા કર્યા કરતી હતી, તો પણ જેમ જેમ બુદ્ધને નિરીક્ષણ અને મનન દ્વારા સંસારની વાસ્તવિક અવસ્થાનું જ્ઞાન થતું ગયું, તેમ તેમ તેમને એ રાજસી જીવન પ્રત્યે વિરક્તિ થતી ગઈ. તેઓ પોતાના મનમાં એમ જ વિચાર્યા કરતા હતા કે -જ્યારે સંસારમાં આપણી આસપાસનાં સ્થાનોમાં આટલા બધા માણસો ભોજન, વસ્ત્ર, મકાન, દવાદારૂ, પરિચર્યા વિના કષ્ટ સહન કરી રહ્યા છે તો મને આ સુરમ્ય મહેલોમાં રંગરેલી મનાવવાનો શો અધિકાર છે ? આ ક્યાંની માનવતા છે કે એક તરફ તો અનેક નર-નારી ભૂખ્યાં-નાનાં, રોગી, પીડિત પડીને ક્સસી રહ્યાં હોય અને દસ-બાર રાજવંશીય વ્યક્તિ સુરા-સુંદરીનું આસ્વાદન કરતા કરતા ધન અને માનવ શ્રમની બરબાદી કરી રહ્યા હોય ? ના, આ સ્પષ્ટ અન્યાય છે. જ્યાં સુધી બધાને સાધારણ જીવનનિર્વાહની સુવિધા ન મળી જાય, ત્યાં સુધી કોઈને એ અધિકાર નથી કે તે સાર્વજનિક ધન અને જીવનોપયોગી સામગ્રીનો આવો દુરુપયોગ કરે.

લોકકલ્યાણના વ્રતી – મહાત્મા બુદ્ધ

લોકકલ્યાણના વ્રતી – મહાત્મા બુદ્ધ

અઢી હજાર વર્ષ જૂની વાત છે કપિલવસ્તુ નગરીના રાજમાર્ગ પર એક વૃદ્ધ ભિખારી જઈ રહ્યો હતો. જરાવસ્થાએ તેની કમરને વાંકીવાળી દીધી હતી, આંખોની જ્યોતિ ઝાંખી કરી દીધી હતી, દાંત પાડી નાંખ્યા હતા અને પગ લથડાતા ચાલે એવા બનાવી દીધા હતા. એ રોટલીના એક ટુકડા માટે બૂમો પાડી રહ્યો હતો, પણ રોટલી આપવાને બદલે કેટલાય તોફાની બાળકો તેની પાછળ પડી ગયાં હતાં અને જુદી જુદી રીતે તોફાન કરીને તેને તંગ કરી રહ્યાં હતાં. એટલામાં એક રાજકીય રથ ચાલતો ચાલતો તેની પાસે અટક્યો અને તેમાંથી દેવકાંતિવાળો યુવા પુરુષ ઊતરીને એ ભિખારીને ધ્યાનપૂર્વક જોવા લાગ્યો. તેણે પોતાના સારથિને પૂછ્યું કે આ કોણ છે અને તેની આ દુર્દશા શા માટે થઈ રહી છે? ત્યારે તેને ખબર પડી કે આ એક વૃદ્ધ માણસ છે, જે શરીર અશક્ત થઈ જવાને લીધે જીવિકાનું ઉપાર્જન કરવામાં અસમર્થ થઈ ગયો છે અને ભૂખનું દુઃખ દૂર કરવા માટે આમ-તેમ ખાવાનું માગતો ફરે છે. રાજકુમારને આ એક અનોખું દશ્ય જણાયું, કારણ કે તેણે આજ પહેલાં કોઈ દીન – દુઃખી વૃદ્ધ પુરુષને જોયો ન હતો. તેને અત્યાર સુધી જે વાતાવરણમાં રાખવામાં આવ્યો હતો, તેમાં સુખ અને આનંદદાયક શ્રેષ્ઠ દશ્યો સિવાય તેને ક્યારેય દૈન્ય, કષ્ટ, રોગ-શોકની ઘટનાઓને જોવાની તક મળી ન હતી. આજે સંયોગવશ માર્ગે ચાલતાં આવી જર્જર અને નિકૃષ્ટ અવસ્થામાં પહોંચેલી વ્યક્તિને જોઈને તેની આંખો ખૂલી ગઈ. એ રાજકુમાર ગૌતમ હતા. જે આગળ જતાં મહાત્મા બુદ્ધના નામે પ્રસિદ્ધ થયા.

ગૌતમ શાક્ય વંશના રાજા શુદ્ધોધનના પુત્ર હતા. તેમની માતા મહામાયા તેમને સાત દિવસના મૂકીને મૃત્યુ પામી હતી અને તેમનું લાલન-પાલન સેવકો અને દાસીઓ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. તેમના જન્મ સમયે કોઈ જ્યોતિષીએ કહી દીધું હતું કે, આ બાળક આગળ જતાં જો ઘરમાં રહેતો એક પરાક્રમી સમ્રાટ બનશે અને જો ઘર ત્યાગ કરી જશે તો મોટા ધર્મપ્રચારક અને લોકસેવક સિદ્ધ થશે. આ ભવિષ્ય કથનથી રાજા શુદ્ધોધનનું હૃદય શંકાશીલ થઈ ગયું હતું અને તેમણે એવી વ્યવસ્થા કરી દીધી હતી કે રાજકુમારને સદાય અત્યંત સુખ અને પ્રસન્નતાના વાતાવરણમાં રાખવામાં આવે અને તેમની સામે સાંસારિક દુઃખ, રોગ-શોકની ચર્ચા ભૂલમાંય ન કરવામાં આવે. આ જ કારણે રાજભવનનાં દાસ-દાસીઓ તેમને સદાય આનંદ-પ્રમોદ અને મનોરંજનમાં જ રચ્યાપચ્યા રાખતાં હતાં અને સંસારની વાસ્તવિક અવસ્થાના સંપર્કમાં તેમને ક્યારેય આવવા દેવામાં આવતા ન હતા.

અંત: ઉર્જા – મૌન સાધના સત્ર ચૈત્ર અમાસ તા.૨૨-૪-૨૦૨૦ શરૂ આખું વર્ષ ૧૨ અમાસ સુધીનો કાર્યક્રમ

નમસ્કાર મિત્રો, ઋષિ ચિંતન ચેનલમાં આપનું હાર્દિક સ્વાગત છે. ઊર્જા મૌન જાગરણ શિબિર ચૈત્ર અમાસ તા.૨૨-૪-૨૦૨૦ શરૂ કરી આખું વર્ષ ૧૨ અમાસ (એટલે કે, ચૈત્ર, વૈશાખ, જેઠ,… થી ફાગણ અમાસ) સુધીનો કાર્યક્રમ ચાલનાર હોય, જેમા આપણે સૌ એ લાભ લેવાનો છે, આ સંકલ્પીત શીબીરમાં વધારેમાં વધારે પરિજનો ભાગ લેવા માટે પ્રેરિત કરશો. હવે પછીના વિડીયો દ્વારા મૌન સાધનાના નિયમોની ચર્ચા કરીશું.

વિશેષ નોંધ : આ વિડીયોમાં તા. ૨૪.૪.૨૦૨૦૨૦ શરત ચુકથી લખાયેલ હોય, તે સુધારીને તા. ૨૨.૪.૨૦૨૦ બુધવાર ચૈત્ર અમાસના દિવસે શરૂ થશે. જે મુજબ અમલ કરશોજી.

યુવાઓ , પોતાને ઓળખો

યુવાઓ તથા વિદ્યાર્થીઓ માટે સંદેશ

યુવાઓ , પોતાને ઓળખો

નવજવાનો , યાદ રાખો કે જે દિવસે તમને તમારા હાથ પર અને દિલ પર વિશ્વાસ આવી જશે તે દિવસે તમારો અંતરાત્મા કહેશે કે અવરોધોને કચડી નાખીને તું એકલો ચાલ , એકલો ચાલ , તારા માથાનો પરસેવો લૂછવા માટે હવામાં શીતળ પાલવ લહેરાઈ રહ્યો છે , જે વ્યક્તિઓ ઉપર તમે આશાઓનો વિશાળ મહેલ બનાવ્યો છે તેઓ કલ્પનાના આકાશમાં વિહાર કરવા સમાન અસ્થિર , સારહીન અને કમર છે . પોતાની આશાને બીજા લોકોના ભરોસે રાખવી તે પોતાની મૌલિકતાનો નાશ કરીને પોતાના સાહસને પાંગળું બનાવી દેવા સમાન છે , જે માણસ બીજાઓની મદદથી જીવનયાત્રા કરે છે તે એકલો પડી જાય છે . એકલા પડી જતાં તેને પોતાની મૂર્ખતાનું ભાન થાય છે .

– અખંડજ્યોતિ , ફેબ્રુઆરી ૧૯૫૩ , પૃ . ૧૪ , ૧૫

સંપૂર્ણ ક્રાંતિની સંજીવની યુવાવર્ગ

યુવાઓ તથા વિદ્યાર્થીઓ માટે સંદેશ

સંપૂર્ણ ક્રાંતિની સંજીવની યુવાવર્ગ

કોઈ એક અંગમાં પાક થયો હોય તો ચીરો મૂકીને પરુ કાઢી શકાય છે , પરંતુ આખું શરીર જે પાકી ગયું હોય તો સંપૂર્ણ કાયાકલ્પ માટેના અચૂક ઉપચારો કરવા પડશે . આજે દેશની જે દશા છે તેના માટે નાની મોટી ક્રાંતિઓથી કામ નહિ ચાલે . એના માટે તો સંપૂર્ણ ક્રાંતિ જ કરવી પડશે . આ મહાન સાહસ દેશની યુવાપેઢી જ કરી શકશે . યુવાપેઢી પાસે મને ઘણી આશાઓ છે , તેમને ધ્યાનમાં રાખીને મેં અનેક સપનાં સેવ્યાં છે . ખૂબ ગર્વ અને વિશ્વાસની સાથે કહી શકાય કે રાષ્ટ્રની યુવાચેતના જગી જશે તો ભારતમાતા ફરીથી યશસ્વિની બનશે . યુવાપેઢીની શક્તિ પર વિશ્વાસ રાખીને જયારે હું ભવિષ્યને જોઉં છું ત્યારે મારા મુખ પર ખુશી છવાઈ જાય છે . ભારતનું ભવિષ્ય ઉજજવળ છે , પરંતુ તેની વર્તમાન દુર્દશાથી મને ભયંકર દુખ થાય છે .

– અખંડજ્યોતિ , સપ્ટેમ્બર ૨૦૬ , પૃ . ૬૪

ધ્વંસાત્મક નહિ , પરંતુ સર્જનાત્મક ક્રાંતિ કરો

યુવાઓ તથા વિદ્યાર્થીઓ માટે સંદેશ

ધ્વંસાત્મક નહિ , પરંતુ સર્જનાત્મક ક્રાંતિ કરો

સ્વતંત્ર ભારતના યુવકો આજે એવું કહી શકે છે કે તે વખતે સ્વાધીનતા માટે રાષ્ટ્રીય ક્રાંતિની જરૂરિયાત હતી , પરંતુ આજે તો ભારત સ્વતંત્ર છે . યુવાનોએ સમયની માગને અનુરૂપ ક્રાંતિના અર્થને સમજવો જોઈએ . સામાન્ય અર્થમાં ક્રાંતિ એટલે તોડફોડ , સત્તા – પલટો તથા વ્યવસ્થામાં પરિવર્તનની પ્રક્રિયા માનવામાં આવે છે , પરંતુ આજનો યુવાન તથા સમાજ જે સમસ્યાઓથી પીડાય છે તેમના સમાધાન તથા ઉપચાર માટે ગંભીર તથા વ્યાપક ઉપચારોની જરૂર છે . તેમના સ્વરૂપ તથા ઉદેશ્યને સમજવામાં ભૂલ ન કરવી જોઈએ .

આજે વ્યક્તિત્વના શુદ્ધીકરણ દ્વારા સમાજની એક ઉદાત્ત પરિકલ્પનાને સાકાર કરવા માટે ક્રાંતિની જરૂર છે . તે બૌદ્ધિક , નૈતિક તથા સામાજિક ક્રાંતિ હશે . આજના સમયની ક્રાંતિ કોઈ રાજનૈતિક , ધાર્મિક , સાંપ્રદાયિક કે જાતિગત સ્વાર્થ દ્વારા પ્રેરિત ન હોઈ શકે . તેનો મૂળભૂત ઉદ્દેશ્ય સર્જન કરવાનો છે , ધ્વંસ નહિ , નવું ભવન બનાવવા માટે જૂના ખંડેરને તોડવાના રૂપમાં કદાચ થોડોક ધ્વંસ કરવો પડે , પરિવર્તનના આ મહાન યુગમાં યુવાઓએ દુષ્પવૃત્તિઓના કુચક્રમાંથી બહાર નીકળીને સમગ્ર ક્રાંતિ માટે આગળ આવવું જોઈએ . સમયના આ પોકારને કોઈ પણ ભાવનાશીલ તથા વિચારશીલ યુવાન એક કાનથી સાંભળીને બીજા કાને કાઢી ના શકે . આ આદર્શ માટે તેમણે પોતાના સ્વાર્થનો ત્યાગ કરવો પડશે .

કોઈપણ મહાન કાર્ય ત્યાગ વગર થઈ ન શકે . યુવાઓએ હંમેશાં સમયના પોકારને સાંભળ્યો છે . ભલે પછી તે આધ્યાત્મિક કે સાંસ્કૃતિક ક્રાંતિ હોય અથવા તો રાજનૈતિક કે સામાજિક ક્રાંતિ હોય . દરેક વખતે યુવાપેઢી જ પોતાની સુખસુવિધાઓ , પદ , પ્રતિષ્ઠા કે કુટુંબના મોહનાં બંધનોને તોડીને સાહસપૂર્વક કૂદી પડી હતી . યુગની અવ્યવસ્થા , અસુરતા , અનીતિ તથા અત્યાચારને ધ્વસ્ત કરવા માટે તેઓ સગળતા દાવાનળમાં કૂદી પડે છે . ઐતિહાસિક પરિવર્તનના આ યુગમાં યુગનિર્માણ મિશને સમગ્ર ક્રાંતિ માટે ફરીથી યુવાઓને આહ્વાન કર્યું છે .

આજે અસુરતા પૂરેપૂરી શક્તિથી સર્વતોમુખી વિનાશ કરવા માટે તૈયાર થઈ ગઈ છે . તો બીજી બાજુ સર્જનની અસીમ સંભાવનાઓ પણ પોતાના દેવા પ્રયાસમાં સક્રિય છે , માવા સમયે યુવાનો પાસે એવી આશા રાખવામાં આવે છે કે તેમને પોતાની મૂછ , જડતા , સંકીર્થ સ્વાર્થ તથા અહંનો ત્યાગ કરીને યુગના અભૂતપૂર્વ સાંસ્કૃતિક દિગ્વિજય અભિયાન સાથે જોડાઈ જાય અને આપણા સમાજ , રાષ્ટ્ર તથા વિશ્વના ઉજ્જવળ ભવિષ્યને સાકાર કરવામાં ઐતિહાસિક ભૂમિકા નિભાવે ,

 – અખંડજયોતિ , ઑગસ્ટ ૧૯૭ , પૃ . ૧૭

સાધુસમાજ ગામેગામ પ્રવ્રજ્યા કરે

સાધુ બ્રાહ્મણો માટે સંદેશ

સાધુસમાજ ગામેગામ પ્રવ્રજ્યા કરે

સજ્જનો તથા સાચા સાધુઓએ વર્ગવાદના કાદવમાંથી બહાર નીકળીને સમાજસેવાના કામમાં લાગી જવું જોઈએ . તેમણે એક સ્થળે રહીને પૂજાપાઠ કરવાના બદલે ગામેગામ તથા ઘેરેઘેર ફરીને ધર્મના ઉદ્ધાર તથા સમાજ સુધારણાનો શંખ ફૂંકવો જોઈએ . આજના મુશ્કેલીઓ ભર્યા યુગમાં અભાવો વચ્ચે જીવતી જનતાની સહજ શ્રદ્ધાનું શોષણ કર્યા વગર અને સમાજ પર બોજ બન્યા વગર તેમણે સંજ્ઞાનના પ્રચાર પ્રસારનું કામ કરવું જોઈએ . તેમણે આજના કહેવાતા સાધુઓ પર લાગેલા કલંકને ધોઈ નાખવા માટે પ્રાચીન સાધુપરંપરાને સાચા અર્થમાં અગ્રત કરીને એ સાબિત કરવું જોઈએ કે ઋષિમુનિઓના સમયની સાધુતા મરી પરવારી નથી . પ્રાચીન કાળના સાચા સાધુઓના કારણે ભારતનો ધર્મ , તેની સભ્યતા , સંસ્કૃતિ તથા સમાજ આખા સંસારમાં સર્વશ્રેષ્ઠ હતાં . સાધુસમાજને કોઈ કૌટુંબિક જવાબદારીઓ નથી હોતી . એના લીધે તેમની પાસે ભરપુર સમય હોય છે . સાધુઓ પાસે પ્રાચીનકાળની બધી જ પરિસ્થિતિઓ આજે પણ હાજર છે . તેમનો યોગ્ય ઉપયોગ કરીને તેઓ લોક તથા પરલોક બંનેને સુધારી શકે છે . આ કામ તેમણે કરવું જોઈએ , નહિ તો સંસારમાં બુદ્ધિવાદ ખૂબ ઝડપથી વધી રહ્યો છે . જો તેઓ પોતાનું કર્તવ્ય નહિ નિભાવે તો તેમની કેવી દશા થશે તે તેઓ સારી રીતે સમજી શકે છે . .

– અખંડજ્યોતિ , એપ્રિલ ૧૯૬૭ , પૃ . ૨૪ –

<span>%d</span> bloggers like this: