૧૨. પ્રસંશા કરી પ્રોત્સાહન

પ્રસંશા કરી પ્રોત્સાહન
જે રીતે બીજાને આપણો સમય, ધન, કે સલાહ આપીને એમનું કંઇક ને કંઇક આપન્ને ભલું કરી શકીએ છીએ એ જ રીતે પ્રોત્સાહન આપીને પણ અનેકનું સારું કરી શકાય છે.


મનુષ્યનું મન સદા દ્વિધામાં ડૂબેલું રહે છે. આશા-નિરાશાના ઝૂલામાં ઝૂલતું એ આગળ પાછળ થયા કરે છે, પાપ અને પુણ્યની પ્રવૃત્તિઓ પન્ન તડકા-છાયાની જેમ એના પર શ્વેતશ્યામ છાયા પડની રહે છે. સદ્ગુણો અને દુર્ગુણોની ભરતીઓટ પણ આવ્યા કરે છે. આ પરસ્પર વિરોધી વૃત્તિઓમાં જેને આશ્રય મળી જાય છે એ મૂળ નાખે છે અને જેની ઉપેક્ષા થાય છે એ શાંત અને સમાપ્ત થવા લાગે છે.
આ કોમળ ભાવનાઓના વિકાસ અને વિનાશને બીજાનાં પ્રોત્સાહન અથવા વિરોધ સાથે બહુ સંબંધ છે. સામાન્ય લોકો પોતાનું યોગ્ય રીતે વિશ્લેષણ કરી શકતા નથી. એ માટે તેઓ બીજાની સંમતિ પર આધાર રાખે છે. જ્યારે બીજા લોકો પોતાની પ્રસંશા કરે છે ત્યારે મન પ્રફૂલ્લિત થાય છે, ગર્વનો અનુભવ થાય છે અને લાગે છે કે પોતે કોઈક પ્રશંસનીય કાર્ય કરી રહ્યા છે, પરંતુ ત્યારે બીજાના મોંથી પોતાની નિંદા, અસફળતા અને તુચ્છતાની વાત સાંભળે છે ત્યારે દુઃખ થાય છે, મન તૂટે છે, નિરાશા થાય છે. પ્રશંસા કરનાર તરફ એટલા માટે મનમાં કૃતજ્ઞતા જાગે છે કેમકે એમણે આપણા સદ્ગુણોની ચર્ચા કરીને માનસિક ઉત્થાનમાં મોટું યોગદાન કર્યું છે. એ આપણને મિત્ર અને પ્રિય લાગે છે, પરંતુ જે લોકો આપણી નિંદા કરે છે એ શત્રુ લાગે છે, ખરાબ લાગે છે કેમકે એમણે આપણું ખરાબ પાસું પ્રત્યક્ષ કરી મનમાં નિરાશા અને ખિન્નતા ઉત્પન્ન કરી દીધી.
આત્મ-નિરીક્ષણની દૃષ્ટિથી પોતાના દોષ, દુર્ગુણોને શોધવાનું ઉચિત છે. કોઈ ધનિષ્ઠ મિત્ર સાથે એકાન્તમાં એની ખોટી ગતિવિધિ સુધારવા માટે પરામર્શ કરવો પણ ઉચિત છે. આમ કરતી વખતે દરેક પરિસ્થિતિમાં એ ધ્યાન રાખવું જોઇએ કે વ્યક્તિત્વનું નિરાશાજનક ચિત્રણ કરવામાં આવે નહીં. કોઈને પણ સતત ખરાબ, અયોગ્ય, પાપી, દુર્ગુણી, દુષ્ટ, મૂર્ખ કહેવામાં આવતો રહેશે તો એનું અંત:મન ધીરે ધીરે એ કહેવાતી વાતોનું સત્ય સ્વીકારવા લાગશે. જો એમ માની લેવામાં આવે કે આપણે વસ્તુત: અયોગ્ય છીએ, ખરાબ છીએ તો પછી મનોભૂમિ એવી જ બની જશે કે જેમાં એ દોષ, દુર્ગુણ સ્વતઃ પેદા થાય. આવી સ્થિતિમાં હિમ્મત તૂટી જાય છે, નિરાશા ઘેરી વળે છે અને કોઈ કામ કરતાં કરતાં મન અંદરથી જ ફડફડાતું રહે છે કે ક્યાંક કામ બગડી જાય નહીં અને મૂર્ખ બનવું પડે નહીં. આ ફફડાટથી હાથ પગ ઢીલા પડી જાય છે અને કામ પણ બગડવા લાગે છે. કહે છે કે એક વખત કેટલાક ચાલાક છોકરાઓએ રજા મેળવવા ષડયંત્ર રચ્યું કે શિક્ષકને બીમાર પાડી દઈ રજા પાડી મસ્તી કરવામાં આવે. એમાંના એકે શિક્ષક પાસે જઇને ગંભીરતાથી કહ્યું, “ગુરુજી તમે બીમાર લાગો છો.” શિક્ષકે એની વાત પર ધ્યાન ન આપ્યું. થોડી વાર પછી બીજા છોકરાએ પાસે જઈને ચિંતા વ્યક્ત કરી, “આજે તો તમારો ચહેરો બહુ ઉદાસ છે, આંખો લાલ થઇ ગઇ છે, અને બીમારીનાં લક્ષણો દેખાય છે.” આ રીતે એક પછી એક કેટલાક છોકરાઓ શિક્ષક પાસે આવ્યા અને એમણે પણ એ જ વાત કહી. બિચારા શિક્ષકના મન ઉપર એની છાપ પડી અને એ સાચોસાચ પોતાને બિમાર અનુભવવા લાગ્યા. અને સ્કુલમાં રજા પાડીને ઘેર જતા રહ્યા. છોકરાઓએ પોતાની ચાલાકીથી મનોરથ પૂરો કર્યો.
જર્મનીના એક વૈજ્ઞાનિકે બીજાની વાતનો મનુષ્યના મન પર કેટલી હદે ખરાબ પ્રભાવ પડી શકે છે એનું પરીક્ષણ કરવા માટે એક મૃત્યુદંડ પામેલો કેદી મેળવ્યો અને એને વિશ્વાસની શક્તિ દ્વારા મારી નાખવાનો પ્રયોગ કર્યો. કેદીને એક મેજ પર સુવડાવી દેવામાં આવ્યો. આંખો પર પટ્ટી બાંધી દેવામાં આવી, ગળાની પાસે એક નાની પીન ખોસી દેવામાં આવી. પાણીની એક હલકી ધારા ગળાને સ્પર્શતી વહેતી રહે એવી નળી લગાવી દેવામાં આવી. નીચે ટપકનારા પાણીને એકઠું કરવા માટે એક ડોલ રાખવામાં આવી. કેદીને કહેવામાં આવ્યું કે એના લોહીની એક આવશ્યક કાર્ય માટે જરૂરત છે એટલે મૃત્યુદંડની આ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે કે જેથી કષ્ટ પણ ઓછું પડે. બધું લોહી નીકળી જવાથી મૃત્યુ પણ થઈ જાય અને આવશ્યક કાર્ય માટે રક્ત પણ પ્રાપ્ત થઈ જાય. એટલે એ ચૂપચાપ સૂઇ રહે. થોડી જ વારમાં એનું શાંતિપૂર્વક મૃત્યુ જઇ જશે.
કેદીએ વૈજ્ઞાનિકની વાત પર વિશ્વાસ કરી લીધો ગળાની પાસે નળી દ્વારા વહેતું અને નીચે બાલદીમાં ટપકતા પાણીને એ પોતાનું લોહી સમજવા લાગ્યો. ડોકટરો વારે વારે એની નાડી જોના અને ખોટું-ખોટું હેતા કે એનું લોહી નીકળી રહ્યું છે, હવે આટલું બાકી રહ્યું છે, આટલી વારમાં મૃત્યુ જઈ જશે. કેદી ડોક્ટરોનાં કથન પર વિશ્વાસ કરતો ગયો, અંતે ઠીક સમયે એનું મૃત્યુ થઇ ગયું. ત્યારે વૈજ્ઞાનિકો એવા નિષ્કર્ષ પર આવ્યા કે વિશ્વાસના આધારે કોઈ વ્યક્તિને એટલો પ્રભાવિત કરી શકાય છે કે એનું મૃત્યુ પણ થઈ જાય.
‘પંચતંત્ર’ માં એક કથા આવે છે કે એક વ્યક્તિ પોતાના ખભા પર બકરી નાખીને ક્યાંક જતો હતો. ઠગોએ એને ભડકાવીને બકરી પ્રાપ્ત કરવાનું ષડયંત્ર બનાવ્યું. રસ્તામાં બધા ઠગ દૂરદૂર ફેલાઈ ગયા. એક ઠગ રસ્તામાં એ વ્યક્તિને મળ્યો. એણે કહ્યું, ‘ખભા પર કુતરું મૂકીને ક્યાં લઇ જાઓ છો ?’ પથિકે ઉત્તર આપ્યો, ‘આ તો બકરી છે. ઠગે કહ્યું, “કોઈ જાદુગરે તને ભ્રમિત કરીને બકરીને બદલે કુતરું આપી દીધું હોય એમ લાગે છે. જે તને સંદેહ હોય તો આગળ રસ્તામાં મળનારા યાત્રીઓને પૂછજે.” પથિકના મનમાં સંદેહ ઉત્પન્ન થયો. એણે થોડે દૂર મળેલા યાત્રીને પૂછ્યું, ‘મારા ખભા પર શું છે ? એ યાત્રાવેલી ઠગે પૂર્વનિમિત ષડયંત્ર અનુસાર ઉત્તર આપ્યો, ‘કુતરો’. હવે એની શંકા વધી અને વિચારવા લાગ્યો કે ખરેખર મને જાદુથી ભ્રમિત કરી બકરીને બદલે કુતરો આપી દીધો છે. આગળ થોડા થોડા અંતરે બીજા બે ઠગ મળ્યા. એમને પૂછ્યું તો એમણે પણ બકરીને કુતરો જ કહ્યો. અંતે પથિકને વિશ્વાસ બેસી ગયો કે આ બકરી નથી કુતરો છે. છેવટે એ એને રસ્તામાં જ છોડીને ચાલી નીકળ્યો. ઠગોએ એ બકરી મેળવી લીધી અને પોતાની મનોવૈજ્ઞાનિક ચતુરાઇનો લાભ ઉઠાવ્યો.
ઘેટાંઓના ટોળામાં ઉછરેલા સિંહબાળની કથા પ્રસિદ્ધ છે જે પોતાને ઘેટું જ સમજતો હતો અને ઘાસ ખાતો હતો. બીજા સિંહ દ્વારા ઉદ્બોધન કરવાથી એને આત્મજ્ઞાન થયું હતું ત્યારે એ ફરીથી પોતાને સિંહ સમજતો થયો અને એવું જ આચરણ કરવા સમર્થ થયો હતો. આપણે સૌ આ રીતે ઘેટાં બનેલા છીએ. જેવા આપણે આપણને સમજયા છે, બીજાઓએ જે કંઈ આપણને આપણું સ્વરૂપ સમજાવ્યું છે, એવા જ તો આપણે બન્યા છીએ અને ધડાયા છીએ. કરોડો અછૂત પોનાનાથી ઉચ્ચ વર્ણનાને અડવા અને સાથે બેસવામાં સંકોચ કરે છે. લોકો દ્વારા અછૂત કહેવાવાથી તેઓ ખરેખર પોતાને એવા જ સમજવા લાગે છે. ભૂતનો ભય આવી જ ભ્રાંતિઓ પર નિર્ભર છે. બીજા પાસેથી ભૂતોની કથાઓ સાંભળતા સાંભળતા લોકો એ વાત પર વિશ્વાસ કરવા લાગે છે. નાની-મોટી બિમારીને ભૂતનું કરતૂત માની લે છે અને પછી ડાહ્યા લોકો ભૂત બાધાની પુષ્ટિ કરે છે તો એ વાત છેક ઊંડે સુધી મનમાં બેસી જાય છે. પછી એ ભૂત પ્રાણ લઈને જ છોડે છે. વિશ્વાસની શક્તિ અપાર છે. બીજાઓના કહેવાનો મનુષ્ય પર એ પ્રભાવ પડે છે કે એ ખરેખર પોતાને એવો જ માનવા લાગે છે. સુના મકાનમાં ઉદરની ખટપટ અને સુમસામ રાતમાં ઝાડીની છાયામાં ભૂત નાચતાં દેખાય છે. એનાથી ડરીને કેટલાક તો બીમાર થતા અને મરતા પણ જોવામાં આવ્યા છે. ડર સ્વંય એક તથ્ય છે જે વિષથી ઉતરતું નહીં પણ વધુ ઘાતક સિદ્ધ થાય છે.
વ્યક્તિ પોતાના વિશે જેવી નિંદા, પ્રશંસાની, નાના-મોટા હોવાની, નર કે નારી હોવાની વાત સાંભળતો રહે છે, તો એ જાણતી નથી કે એ છોકરો છે કે છોકરી, પરંતુ જ્યારે ઘરનાં છોકરા છોકરીઓ વચ્ચે ભિન્ન પ્રકારનાં વસ્ત્રો, વ્યવહાર તેમજ ભાષામાં વાત કરે છે ત્યારે તેઓ પોતાની ભિન્નતા પર વિશ્વાસ કરી લે છે. જે એમની સાથે એવો ભેદ કરવામાં આવે નહીં અને એમને અંતર સમજવાનો અવસર ન મળે તો એ બધી રીતે સમતાનું આચરણ કરવા લાગશે. અતિપ્રેમ અને અતિપ્રશંસાથી બાળક જેમ હઠીલા અને અહંકારી બને છે તેમ તે વારંવાર નિંદા તેમજ તિરસ્કારથી પોતાની દીનતા અને તુચ્છતાનો પણ અનુભવ કરવા લાગે છે. જે બાળકોને આરંભના જીવનમાં જ વારંવાર બેવકૂફ, નાલાયક, બદમાશ વગેરે કહેવામાં આવે છે એમનું વ્યક્તિત્વ જીવનમાં પ્રભાવશાળી બની શકે નહીં. જે બાળકોને બાળપણમાં સ્નેહ અને સન્માન મળતું નથી તેઓ મોટાં થાય ત્યારે હલકી પ્રવૃતિઓથી ઘેરાયેલાં હોય છે. બાળકો માટે જેમ સારા લાલનપાલનની, સારા આહાર વિહારની આવશ્યકતા રહે છે તો એ પણ ખુબ જ આવશ્યક છે કે એમને સ્નેહ અને સન્માનની માત્રા પ્રાપ્ત થતી રહે. વ્યક્તિનો વિકાસ અને સૌંદર્ય, પ્રોત્સાહન અને પ્રશંસાના આધારે થાય છે. અન્ન અને જળ જે રીતે શારીરિક વિકાસ માટે આવશ્યક છે એ જ રીતે માનસિક વિકાસ માટે પ્રશંસા અને પ્રોત્સાહનની ઉપયોગિતા માનવામાં આવી છે.
બાળક હોય કે મોટા એ આવશ્યકતા બધા માટે સમાન રીતે હોય છે. એવા મનસ્વી તો કોઇ કોઇ જોવામાં આવે છે કે જે બીજાની પ્રશંસા પર ધ્યાન ન આપીને પ્રબળ આત્મવિશ્વાસના આધારે પોતાનો ઉત્કર્ષ સ્વયં કરે છે અને વિભિન્ન પરિસ્થિતિમાં પણ સાહસ ટકાવી રાખે છે. સાધારણ રીતે તો એ પરંપરા ચાલે છે કે પ્રેરણા અને પ્રશંસાથી પ્રોત્સાહિત થઇને લોકો પોતાના મનને વધારે ઘટાડે છે.
આપણે આપણા બધાં સ્વજન સંબંધીઓની પરિચિત, અપરિચિતોની સત્પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપતા રહેવું જોઇએ. શોધવાથી દરેક વ્યક્તિમાં કેટલાક ગુણ મળે છે, આ ધરતી પર કોઇ સારપરહિત વ્યક્તિ પેદા થઈ નથી. જેનામાં જે સદ્ગુણ દેખાય એની ચર્ચા એ વ્યક્તિની સામે કરવામાં આવે તો એ ગુણો વિકસાવતો એક દિવસ ખૂબ ઉન્નતિશીલ બની શકે છે. તો ચોક્કસ આ પ્રશંસાનો પ્રભાવ એના પર પડયા વિના રહે નહીં. પ્રશંસક બનીને આપણે દરેક વ્યક્તિના મિત્ર બની શકીએ છીએ. એને સમજાવવામાં અને સુધારવામાં પણ સફળ થઈ શકીએ છીએ. પણ જો નિંદા અને કુટિલતા કરવાનું જ આપણે શીખ્યા હોઈએ તો સૌ કોઈ આપણા શત્રુ બની જશે અને આપણી ઓલાદ માટે પણ ખરાબ ભાવ માનીને એનાથી ઉલટું આચરણ કરશે.
સુધારની દૃષ્ટિએ ક્યારેક મધુર શબ્દોમાં દોષોને ખૂબ જ આત્મીયતાથી એકાજામાં બતાવી દઇને પણ એને સુધારવાની વાત કહી શકાય છે, પરંતુ આ બધું ખૂબ સાવધાનીથી, આત્મીયતા અને સૌજન્યના વાતાવરણમાં કહેવાવું જોઇએ અને સમજાવ્યા પછી અંતમાં ફરી એક વાર પોતાની સદ્ભાવના અને આત્મીયતાનો ખુલાસો કરી દેવો જોઇએ. કોઇ વ્યક્તિ એમ માની લે કે અમુક વ્યક્તિ એને ધૃણા કરે છે તો પછી એ એની તરફ શત્રુના જેવી ખરાબ ભાવના રાખવા લાગે છે. પછી એની સલાહને પણ એ બે કોડીનું મહત્વ આપે છે. એટલે સુધારાત્મક, આલોચનાત્મક ચર્ચા બહુ સાવધાનીથી માપી-તોળી અને સ્નેહ-શિષ્ટાચાર મિશ્રિત મધુર શબ્દોમાં જ કરવી જોઇએ, જોકે એવા અવસર કદી-કદી જ આવવા દેવા જોઇએ.
મોટે ભાગે તો આપણે પ્રશંસકની જ ભૂમિકા પ્રસ્તુત કરતા કહેવું જોઇએ જેથી એના સદ્ગુણ વધે. સાહસ અને આત્મવિશ્વાસ વધારીને જ કોઇને શ્રેષ્ઠતાના કઠિન માર્ગ પર ચલાવવાનું સંભવ બને છે, દમન અને દંડથી, નિંદા અને તિરસ્કારથી કોઇ દુર્ગુણ દબાઇ તો જાય છે પણ અવસર મળેથી એ પ્રતિહિંસા સાથે વધુ ભયંકર રૂપમાં પ્રગટ થાય છે. દોષોનું ઉન્મૂલન તો ગુણોની વૃદ્ધિથી જ સંભવ છે. ગુણો વધારવામાં પ્રોત્સાહન અને પ્રશંસાનો માર્ગ સર્વશ્રેષ્ઠ છે. સ્વચ્છ વાયુ ફેફસામાં ભરાવાથી જુના ગંદા વાયુને બહાર નીકળવું જ પડે છે. સદ્ભાવનાઓ વધવાથી ખરાબ ભાવ ધટે જ છે, સુધારાનો આ માર્ગ વધુ પ્રમાણિક અને સુનિશ્ચિત સિદ્ધ થાય છે.
શત્રુઓની સંખ્યા ઘટાડવાનો અને મિત્રોની સંખ્યા વધારવાનો સૌથી સરળ અને સૌથી પ્રભાવશાળી રસ્તો એ છે કે આપણે બીજાના ગુણો જોઇએ. સારપની ચર્ચા કરીએ અને પોતાની પ્રસન્નતા તેમજ ભવિષ્યમાં વધુ પ્રગતિની આશા વ્યક્ત કરીએ. આ સ્વભાવ કેળવી લેવાથી આપણે બીજાઓને સારપના માર્ગે ખૂબ આગળ વધારી શકીએ છીએ, ખૂબ સુધારી શકીએ છીએ અને એમના મનોબળમાં ભારે વૃદ્ધિ કરી શકીએ છીએ. કોડીનું પણ ખર્ચ કર્યા વિના બીજા પર ભારે ઉપકાર કરી શક્યાનો આ ગુણ જો આપણામાં વિકસિત થઇ જાય તો પરમાર્થનું બધુ પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય, સાથે જ આપણા મિત્રોની સંખ્યા ખૂબ થવાથી ઉન્નતિ, પ્રગતિ, સહયોગ અને સન્માનનો માર્ગ પ્રશસ્ત બને આપણા સ્વભાવ, દૃષ્ટિકોણ અને સંભાષણમાં આપણે આટલો સુધારો તો કરવો જોઇએ. જીવનવિધાના આ અતિ મહત્વપૂર્ણ તથ્યને આપણે હૃદયંગમ કરી લેવું જોઈએ.
કથા છે કે વિશ્વામિત્રે વશિષ્ઠના પુત્રોને મારી નાખ્યા અને સંતાઈને એ સાંભળવા લાગ્યા કે જોઇએ વશિષ્ટ મારા વિશે શું કહે છે. વશિષ્ઠજી પોતાની ધર્મપત્નીના શોકને શાંત કરતા એ જ સમજાવતા હતા કે “વિશ્વામિત્ર મોટા તપસ્વી છે. આ દુષ્કર્મ તો એ કોઇ આવેશમાં કરી બેઠા છે. આપણે એમની સાથે વેર લેવું જોઇએ નહીં. એમની શ્રેષ્ઠતા ક્યારેક ને ક્યારેક નિખરશે અને એનાથી સંસારનું ખૂબ હિત સધાશે. રાજત્યાગ કરીને તપસ્યામાં પ્રવૃત્ત થનારા વિશ્વામિત્ર સ્વભાવતઃ દુષ્ટ હોઇ શકે નહીં. આ દુષ્કર્મ તો એમણે ભૂલથી જ કર્યું હશે”. કુટિર પાછળ સંતાયેલા વિશ્વામિત્રે વશિષ્ઠના મોંએ પોતાની પ્રશંસા સાભળીને પાણી-પાણી થઇ ગયા અને વશિષ્ઠનાં ચરણોમાં પડીને પોતાની ભૂલ પર હિબકા ભરી ભરીને રડવા લાવ્યા. સુધારનો આ જ સૌથી પ્રભાવશાળી ઈલાજ છે.
પોતાના ઘરનાં સ્ત્રી, બાળકોમાં, ભાઈ-ભત્રીજાઓમાં પણ જે સદ્ગુણ આપણને દેખાય એની મુક્તકંઠે પ્રશંસા કરવી જોઈએ. પ્રોત્સાહન અને પ્રશંસા કરવામાં જેની જીભ રોકાય છે એ સૌથી નીચલી કોટીનો કંજુસ છે. ખિસ્સામાંથી પૈસા ખર્ચી શકતા નથી, સમય આપીને સેવા કરી શકતા નથી, તો જીભ હલાવીને સારી, ઉત્સાહ ભરી, ચિત્તને સાત્વના અને સાહસ પ્રદાન કરનારી વાતો તો કહી જ શકો છો. આપણું આ જ વલણ હોવું જોઇએ. ગુણ જુઓ, ગુણોની ચર્ચા કરો, ગુણવાનોને પ્રોત્સાહિત કરો નો આપણો આ સ્વભાવ બીજાઓને માટે જ નહીં આપણા માટે પણ પરમ મંગલમય સિદ્ધ થઈ શકે છે.

૭૪. વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – ઋગ્વેદ ૧૦/૫૭/૧,અથર્વવેદ ૧૩/૧/૫૯ શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – ઋગ્વેદ ૧૦/૧૧૭/૬ શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

મા પ્રગામ પથો વયં મા યજ્ઞાદિન્દ્ર સોમિનઃ । માન્ત સ્થુર્નો અરાતયઃ ॥ (ઋગ્વેદ ૧૦/૫૭/૧,અથર્વવેદ ૧૩/૧/૫૯)

ભાવાર્થ : ધનથી મોટે ભાગે લોકોમાં પ્રમાદ આવી જાય છે અને તેનાથી લોકો કુમાર્ગગામી બની જાય છે. એટલે ધન તો મેળવો, પરંતુ તેનાથી અભિમાની બનવાના બદલે દાનવીર બનો.

સંદેશ : લોકો સન્માર્ગે ચાલે ત્યારે સમાજની પ્રગતિ થાય છે. અસત્ માર્ગ હંમેશાં વિનાશનું કારણ બને છે. સન્માર્ગ અપનાવવાથી સમાજમાં નૈતિકતા, પવિત્રતા અને શુદ્ધતા આવે છે. સમાજમાં જો અપવિત્રતા અને અનૈતિકતા હશે, તો તે દરેક માણસ સુધી પહોંચીને તેનામાં દોષો પેદા કરશે. તેથી ક્યારેય પણ અસત્ માર્ગને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ નહિ.

સમાજના જે દુશ્મનો છે તેમની ગણતરી મોટે ભાગે શોષણખોર અને સ્વાર્થી વર્ગમાં જ થાય છે. આવાં તત્ત્વો સમાજને કમજોર બનાવી દે છે. સમાજના આવા દુશ્મનોને બને તેટલા જલદીથી બહાર કાઢી મૂકવા જોઈએ. સમાજમાં બધા મનુષ્યોએ ભગવાનના દિવ્ય ગુણોનો સ્વીકાર કરીને સન્માર્ગ પર ચાલવું જોઈએ અને યજ્ઞીય ભાવનાથી બધાની ઉપર ઉપકાર કરવા માટે પુરુષાર્થ કરતા રહેવું જોઈએ. દરેક મનુષ્ય નુકસાન કરનાર કે દુઃખ આપનાર પાપકર્મોથી પોતાની જાતને બચાવવી જોઈએ અને ધર્મપાલન તથા સંયમના સરળ અને લાભદાયક માર્ગે જ આગળ વધતા રહેવું જોઈએ.

આવા પુરુષાર્થી અને સંયમી જીવન દ્વારા જે સહાય અને વરદાનો પ્રાપ્ત થાય તેમને ઈશ્વરની કૃપા માનીને અહંકારથી બચવું જોઈએ. બધું જ પરમાત્માનું છે. આપણે માત્ર એના ચાકર છીએ. તેણે જે કાર્ય માટે આપણી પસંદગી કરી છે તે કાર્ય પૂરા મનોયોગ સાથે કરવું જોઈએ અર્થાત્ તેણે આપણને જે કંઈ આપ્યું છે તે બધું તેનું જ છે. જ્યારે આપણે એ ધનને આપણું માનવાની ભૂલ કરીએ છીએ ત્યારે મનમાં અહંકાર આવી જાય છે. તે હકીકતમાં આપણી ક્ષુદ્રતા જ પ્રગટ કરે છે.

આપણે જે કાંઈ કમાઈએ છીએ તેનો એક અંશ ધર્મ માટે દાનમાં આપવાનું વિધાન છે. ‘ધર્માય યશસેડર્થાય આત્મને સ્વજનાય ચ’ કમાણીને આ રીતે પાંચ ભાગમાં વહેંચી દેવી જોઈએ. દાન કરતી વખતે પાત્ર કે કુપાત્રનું ધ્યાન ચોક્કસ રાખવું જોઈએ. આપણે દાન આપીએ છીએ તેમાં કોઈની ઉપર ઉપકાર કરતા નથી, પરંતુ તે તો આપણી ઉપર જ ઉપકાર થાય છે. દાન કરતી વખતે આપણે કોઈ આકાંક્ષા રાખવાના બદલે નિરપેક્ષ ભાવ રાખવો જોઈએ. પ્રતિફળની આશાથી દાન ન કરવું જોઈએ. દાન આપ્યા પછી તેના ફળ સ્વરૂપે માનસન્માન મળે, પદ મળે, પ્રતિષ્ઠા મળે કે પછી આપણું નામ લોકોમાં પ્રખ્યાત થાય, ચારેબાજુ આપણી કીર્તિ ફેલાય, આવી બધી અભિલાષાઓ રાખવી સાવ નકામી છે.

દાન આપવા માટે ધીરજ અને આત્મવિશ્વાસ ખૂબ જ જરૂરી છે, જેને એવો વિશ્વાસ છે કે મારામાં પૂરતું કમાઈ લેવાની યોગ્યતા છે તેવા માણસો જ દાન આપી શકે છે. જેઓ અયોગ્ય અને સામર્થ્ય વગરના છે તેવા લોકો ધન પર કબજો જમાવીને બેસી જાય છે. દાન આપતી વખતે આપણા મનમાં સેવકનો ભાવ હોવો જોઈએ. હજાર માથાવાળા, હજારો હાથવાળા, હજારો પગવાળા સમાજપુરુષનું આપણે ‘પત્ર પુષ્પ ફલૂં તોયં’ પૂજન કરી રહ્યા છીએ એવો ભાવ અંતઃકરણમાં હોવો જોઈએ, કદાચ ઈશ્વરના અસ્તિત્વને કોઈ ન પણ માને, પરંતુ સમાજના અસ્તિત્વ અને મહત્ત્વને તો કોઈ ક્યારેય નકારી શકે નહિ. સમાજની પ્રગતિમાં જ આપણી પ્રગતિ રહેલી છે.ઈમાનદારીપૂર્ણ જીવન જીવવું પ્રચંડ ઇચ્છાશક્તિ દ્વારા જ શક્ય બને છે. આત્મબળ અને ઈમાનદારી સાત્ત્વિક  જીવનરથનાં બે પૈડાં છે. પ્રત્યેક માનવીએ પ્રગતિ માટે, જીવનમાં સુખ, શાંતિ અને કીર્તિ માટે આ માર્ગ પર ચાલવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. પોતે પણ ઈમાનદારી, પુરુષાર્થ અને પરમાર્થનું પાલન કરીને અને બીજાઓત્તે પણ તે માર્ગે ચાલવા પ્રેરિત કરવા જોઈએ.

પ્રચંડ આત્મબળથી જ મનુષ્યમાં અનીતિની સામે સંધર્ષ કરવાનું સામર્થ્ય જાગે છે. અનીતિપૂર્વક ધન કમાવાના પ્રલોભનથી પોતાને મુકત રાખવામાં સફળતા મળે છે. બધા લોકો જાણે છે કે સારી બાબતો ક૨તાં ખરાબ બાબતોનું આકર્ષણ તીવ્ર હોય છે અને તે આક્રમણ ઘણી તેજ ગતિ અને દઢતાથી થાય છે. એકવાર તેની જાળમાં ફસાયા પછી તે કીચડમાંથી બહાર નીકળવું બહુ અઘરું થઈ જાય છે. જ્યારે મનુષ્ય પોતાના આત્મબળમાં વૃદ્ધિ કરતો રહીને દૈવી ગુણોને પોતાના આચરણમાં ઉતારી લે છે ત્યારે તેનામાં દેવાસુરસંગ્રામમાં રાક્ષસી શક્તિઓને કચડી નાખવાનું સામર્થ્ય આવે છે. ધીરજ અને માનસિક એકાગ્રતા રાખીને આપણે હંમેશાં આત્મનિરીક્ષણ કરવું જોઈએ અને પોતાની દુષ્પ્રવૃત્તિઓને દૂર કરવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.

જીવનલક્ષ્યની પ્રાપ્તિનો આ જ રાજમાર્ગ છે.

૭૩. વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – ઋગ્વેદ ૧૦/૧૧૭/૬ શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – ઋગ્વેદ ૧૦/૧૧૭/૬ શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

મોધમન્નં વિન્દતે અપ્રચેતાઃ સત્યં બ્રવીમિ વધ ઇત્સ તસ્ય । નાર્યમણં પુષ્યતિ નો સખાયં કેવલાધો ભવતિ કેવલાદી ।। (ઋગ્વેદ ૧૦/૧૧૭/૬)

ભાવાર્થઃ કુબુદ્ધિવાળા મનુષ્ય પાસે ધન ભેગું ન થવું જોઈએ. એનાથી તે પોતાના સાથીદારોનું હિત કરતો નથી. જે એકલો તેને ભોગવે છે તે ચોક્કસ ચોર જ છે અને પાપનો ભાગીદાર બને છે.

સંદેશ : ધનથી મનમાં લોભ,મોહ,મદ અને અહંકારની ભાવના પેદા થાય છે. ખૂબ જ બુદ્ધિશાળી લોકો પણ એની જાળમાં ફસાઈ જાય છે, તો પછી કુબુદ્ધિવાળા મનુષ્યોની તો વાત જ શી કરવી ? તેઓ તો ધન પ્રાપ્ત કરીને પાગલ બની જાય છે અને યોગ્ય-અયોગ્યનો વિચાર કર્યા વિના ભોગવિલાસમાં ડૂબી જાય છે. સંસારમાં ચારે બાજુ પાપી બુદ્ધિવાળા અનેક માણસો જોવા મળે છે કે જેમની પાસે અન્ન, ધન તથા બીજી અનેક પ્રકારની ભોગસામગ્રીનો ભંડાર ભરેલો હોય છે. પ્રત્યક્ષ રીતે જોઈએ તો તેઓ ખૂબ જ ધનવાન અને સુખી દેખાય છે, પરંતુ ખરેખર શું એવું હોય છે ખરું ? ના, એવું નથી. બધીય ભોગવસ્તુઓને તેઓ ભોગવી શકતા નથી, પરંતુ એ સામગ્રી જ તેમનો ભોગ લઈ લે છે. આ બધી જ ધનસંપત્તિ હકીકતમાં તો સુંદર અને મનમોહક રૂપધારણ કરીને આવેલા તેમના કાળ સમાન જ છે. પાપી અને કુબુદ્ધિવાળા માણસોની પાસે એકઠી થયેલી ભોગવિલાસની ચીજવસ્તુઓ તેમના મૃત્યુ સમાન છે.

આવો માનવી એ ધનનો સદુપયોગ કરવામાં હંમેશ અસફળ જ રહે છે. બધા જ ધનને તે ખાવાપીવામાં અને ભોગવિલાસમાં બરબાદ કરી નાખેછે. યજ્ઞીય ભાવનાની તેનામાં સંપૂર્ણ ખોટ વરતાય છે. આવો મનુષ્ય એ ધન દ્વારા સંસારના કોઈપણ પ્રાણીનું પોષણ કરતો નથી અને કોઈ પરમાર્થ કાર્ય માટે પણ તે ધનને વાપરી શકતો નથી.

જો આવો મનુષ્ય યજ્ઞ વગેરે કાર્યોમાં, સંસારનાં હિતકારી કાર્યોમાં પોતાના ધનનો ઉપયોગ કરે તો એ જ સંપત્તિ તેના માટે અમૃત સમાન પવિત્ર અને પુણ્યફળ આપનારી બની જાય છે. સમાજમાં ફેલાયેલી ખરાબ પ્રવૃત્તિઓ અને કુરિવાજોનો જન્મ પાપકર્મો દ્વારા કમાયેલા ધન દ્વારા જ થાય છે. એનાથી લોકોમાં ગુનાખોરીની પ્રવૃત્તિઓ પણ વધતી જાય છે. અનાચાર અને દુરાચારને પોષણ મળે છે તથા અરાજકતા ફેલાય છે.

એક્લો જભોગવનાર, બીજાઓને ખવડાવ્યા વગર માત્ર પોતે જ ખાનાર મનુષ્ય પાપનો ભાગીદાર બનેછે. જ્યારે ચારે બાજુએ અસંખ્ય માનવીઓને એક ટંકનું ભોજન પણ પૂરતું ન મળી શકતું હોય, ભૂખ્યા, કપડાં વગરના ઝૂંપડીમાં પડી રહીને પીડા ભોગવી રહ્યા હોય ત્યારે બીજી બાજુ શીરો પૂરીનાં મિષ્ટાન્ન ખાનાર અને ભોગવિલાસનું જીવન જીવનાર માણસથી વધારે મોટો પાપી બીજો કોણ હોઈ શકે? આવા મનુયોને બહારથી જોવામાં આવેતો ખૂબ જ સુખી અને મજામાં હોય તેવા લાગેછે, પરંતુ તેમને ધ્યાનપૂર્વક જોવામાં આવે તો તેઓ માત્ર પોતાનાં પાપોને જ ભોગવે છે અને માત્ર પાપના ભાગીદાર બનેછે. આવા મનુષ્યો પોતાનાં પાપોના પોટલાનો ભાર એકલા જ ઊંચકીને ફરે છે. સંસારમાં જ્યારે તેમને જરૂર પડે ત્યારે કોઈ જ મદદ કરતું નથી અને તે સમાજથી તરછોડાઈને એકાકી જીવન જીવે છે.

શરીર, મન અને આત્માને તૃપ્ત કરનાર સાચું ભોજન (ધન) અને ખૂબ જ ઝડપથી વિનાશ તરફ પહોંચાડી દેનારા પાપયુક્ત ભોજન(ધન) નો ભેદ પારખી શકવાની વિવેકબુદ્ધિ આપણામાં જાણવી જોઈએ. પાપથી પ્રાપ્ત કરેલ શીરોપૂરી ખાવા કરતાં લૂખોસૂકો રોટલો ખાવો કે પછી ભૂખ્યા રહેવું હજારગણું શ્રેષ્ઠ છે.

ધન મોત પણ બની શકે છે અને અમૃત પણ બની શકે છે.

૭૨. વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – ઋગ્વેદ ૧૦/૧૧૭/૧ શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – ઋગ્વેદ ૧૦/૧૧૭/૧ શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

ન વા ઉ દેવાઃ ક્ષુધમિદ્વધં દદુરુતાશિતમુપ ગચ્છન્તિ મૃત્યવઃ । ઉતો રયિ: પૃણતો નોપ દસ્યત્થુતાપૃણન્મરર્ડિતારં ન વિન્દતે (ઋગ્વેદ ૧૦/૧૧૭/૧)

ભાવાર્થ : ધનની ઉપયોગિતા દુઃખીઓનો અભાવ દૂર ક૨વામાં છે. એટલા માટે તે કાર્ય હંમેશાં ચાલુ રાખવું જોઈએ. કૃપણ, કંજૂસ તથા સંગ્રહવૃત્તિવાળા મનુષ્યો હંમેશાં દુ:ખી થાય છે. ધનની સંઘરાખોરી ભય અને શંકા પેદા કરે છે. આથી પોતાની જરૂરિયાતોમાંથી બચેલું ધન સમાજને અર્પણ કરવું જોઈએ.

સંદેશ : ૫રમેશ્વરે મનુષ્યને ભૂખ નહિ, પરંતુ તેના રૂપમાં મોત જ આપી દીધું છે. દરેક પળે બસ ભૂખ, ભૂખ અને ભૂખ જ. ન જાણે કેટલાય પ્રકારની ભૂખ તેને સતાવે છે. માત્ર પેટ ભરવા માટે ભોજનની ભૂખ નહિ, પરંતુ ધનસંપત્તિની ભૂખ. પદ અને પ્રતિષ્ઠાની ભૂખ, ઇન્દ્રિયોની ભૂખ, અહંકારની ભૂખ, તેની આ બધી ભૂખ ક્યારેય તૃપ્ત થતી નથી. સંસારમાં જે કંઈ છે તેના પર એ પોતાનો કબજો જમાવવા માટે વ્યાકુળ ૨હે છે. આવી સંગ્રહની વૃત્તિ રાખનાર હંમેશાં કષ્ટ ભોગવે છે. ધન કમાવામાં, કમાયા પછી તેને વધારવામાં, ત્યાર બાદ તેનું રક્ષણ કરવામાં અને વાપરવામાં, તેનો નાશ કરવામાં અને ઉપભોગ કરવામાં મનુષ્યને ઘણો બધો પરિશ્રમ કરવો પડે છે. તેને દરેક પ્રકારનો ભય, ચિંતા અને ભ્રમ રહે છે. ધન કમાવામાં દુઃખ, કમાયા પછી સાચવવામાં દુઃખ, ધનનો નાશ થઈ જાય તો દુ:ખ, વળી ખર્ચાઈ જાય તો પણ દુઃખ, આમ દરેક રીતે એ દુઃખનું જ કારણ બને છે.

ધનની સાર્થકતા તેના સંગ્રહમાં નથી, પણ સદુપયોગમાં છે. પોતાની જરૂરિયાતો સંતોષાઈ જાય પછી બાકીનું ધન સમાજને સમર્પિત કરી દેવું  જોઈએ. ત્યાગ કરીને ભોગવવું એ વેદનો આદેશ છે. પહેલાં બીજાઓને ખવડાવી પછી પોતે ખાઓ. જેની પાસે છે તેમણે જરૂરિયાતવાળા લોકોને આપી દેવું જોઈએ. આપણે એકલા જ નથી, પરંતુ આપણું જીવન સમગ્ર જનસમુદાય સાથે જોડાયેલું છે. આપણી ઉ૫૨ સમાજનું અને રાષ્ટ્રનું ઋણ છે, જે આપણે ચૂકવવાનું છે. જો આપણે આ તત્ત્વને સમજી લઈશું તો પછી આપણા મનમાંથી એવો ભય દૂર થઈ જશે કે બીજાઓને દાન આપવાથી આપણું ધન ઓછું થઈ જાય છે. આપણે જે પાત્રને ધન આપીએ છીએ તે આપણો જ અંશ છે – આત્મવત્ સર્વભૂતેષુ. તે દાનથી જે જરૂરિયાત પૂરી થાય છે તેના દ્વારા આપણી પ્રગતિ થાય છે અને એ છેવટે આપણા વ્યક્તિગત સુખને વધારે છે તથા ધનની પણ વૃદ્ધિ કરે છે. જે મનુષ્ય બીજાઓને જરૂરિયાતના સમયે મદદ કરે છે તેને પણ જરૂર પડે ત્યારે ઉદારતાપૂર્વક ઈશ્વરીય મદદ મળે છે.

કૃપણ અને કંજૂસ મનુષ્યો હંમેશાં સમાજથી તરછોડાઈને એકાકી જીવન ગાળે છે. તેમનો ન તો કોઈ મિત્ર હોય છે કે ન કોઈ તેમને મદદ કરવા તૈયારી થાય છે. મનુષ્ય ધનના સંગ્રહથી લિપ્ત રહે છે, ધન જીવન માટે એટલું બધું જરૂરી નથી. વાસ્તવમાં જ્ઞાન, બળ, સુખ, પ્રેમ વગેરે વધારે જરૂરી છે. સંસારમાં ભૂખ્યા લોકોનું અને જેમનાં પેટ ભરેલાં છે તેમનું પણ સમય આવ્યે મૃત્યુ થાય છે જ. દાન આપનાર અને ન આપનાર બંનેનું મૃત્યુ થાય છે, પરંતુ તે બંને વચ્ચે તફાવત માત્ર એટલો જ છે કે દાન આપનારને અમૂલ્ય સંપત્તિ પ્રાપ્ત થાય છે. તેનું ધન ક્યારેય ઓછું થતું નથી. જ્યારે દાન ન આપનાર મનુષ્ય આ બધી જ બાબતોથી વંચિત રહીને દુઃખી અને જીવતા મડદા જેવું સંકુચિત જીવન જીવે છે.

દાન તેઓ જ આપી શકે છે કે જેમનામાં પવિત્ર આત્મબળ હોય છે.

૭૧. વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – ઋગ્વેદ ૭/૩૨/૧૮ શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – ઋગ્વેદ ૭/૩૨/૧૮ શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

યદિન્દ્ર યાવતસ્ત્વમેતાવદહમીશીય । સ્તોતારમિદ્દિષિષેય રદાવરસો ન પાત્વાય રાસીય II (ઋગ્વેદ ૭/૩૨/૧૮)

ભાવાર્થ : યોગ્ય રીતે કમાયેલું ધન સત્કાર્યોમાં વાપરવાથી તે સદ્ગતિ અપાવે છે. જેઓ તેને પાપકર્મોમાં વાપરે છે તેમનો નાશ થાય છે.

સંદેશ : ધનનું મહત્ત્વ સર્વત્ર છે. રાજા-રંક, અમીર-ગરીબ, ભોગી-યોગી દરેકનું કાર્ય ધનના અભાવથી અટકી જાય છે. આ ધનપ્રિય જગતમાં બધા જ લોકો ધનદેવતાની ઉપાસનામાં વ્યસ્ત છે. ધન પ્રાપ્ત કરવા માટે પ્રયત્નો તો ક૨વા જ જોઈએ, પણ તે પ્રયત્નો એવા ન હોવા જોઈએ કે જેથી શ્રેષ્ઠ પુરુષો દ્વારા તેની નિંદા થાય અને અપયશ મળે. તે કમાણી શુદ્ધ હોવી જોઈએ.

સામાજિક વ્યવહાર નિભાવવા માટે તો ધન જરૂરી છે. એની ઉપેક્ષા કરવી અશક્ય છે. જેવી રીતે આપણા વાસ્તવિક ઉદ્દેશને પૂર્ણ કરવા માટે શરી૨નું રક્ષણ જરૂરી છે તેવી જ રીતે ધન પણ જરૂરી છે, પરંતુ માનવજીવનનું આ અંતિમ લક્ષ્ય નથી. આજની આપણી બધી જ મુશ્કેલીઓનું મુખ્ય કારણ એ છે કે આપણે માત્ર ધનને જ સર્વસ્વ માની લીધું છે. તેના સિવાય આપણને બીજું કંઈ જ દેખાતું નથી. બાપ બડા ન ભૈયા, સબસે બડા રૂપૈયા’ આ પંક્તિ સાચી પડી રહી છે. એટલું જ નહિ, ધનને તો હવે ભગવાનથી પણ મોટું માનવામાં આવે છે. લોકો ધન કમાવામાં ભગવાનને પણ ભૂલી ગયા છે, પરંતુ જ્યારે તેમના ધન કમાવાના કાર્યમાં કોઈ અવરોધ કે નુકસાન આવે તો તેઓ ભગવાનને ગાળો દે છે. એવું લાગે છે કે જાણે માનવીનાં અનૈતિક કાર્યોમાં સહયોગ આપવાની તથા તેના ધનની રક્ષા કરવાની જવાબદારી ભગવાનની છે. ધનને જ સર્વસ્વ માનનારા લોકો માત્ર ધનવાન બનવાની કલ્પનાઓ કરે છે, પરંતુ તેમની અયોગ્ય રીતથી સમાજને કેટલું નુકસાન થાય છે તેનો જરાપણ ખ્યાલ રાખતા નથી. તેમને તો માત્ર પોતાનો સ્વાર્થ જ દેખાય છે. તેવા લોકોને કોઈપણ રીતે વધારે ને વધારે ધન કમાવું છે અને સોનાની લંકા બનાવવી છે, પછી ભલેને તેમના અનૈતિક આચરણના ફળ સ્વરૂપે તેઓ પોતે જ તેમાં સ્વાહા થઈ જાય.

‘સર્વેગુણાઃ કાંચનમાશ્રયંતિ’ – સંસારના બધા જ ગુણો સોના (ધન)માં સમાયેલા છે, પરંતુ એની સાથે જ ધન દ્વારા કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ વગેરે અનેક પ્રકારના દુર્ગુણો જન્મ લે છે. જ્યારે ઈમાનદારીપૂર્વક ધન કમાવામાં આવે છે ત્યારે તે પરસેવાની કમાણીમાં એક પ્રકારની સુગંધ હોય છે અને એવા ધનને સત્કાર્યોમાં ખર્ચવાથી મનુષ્ય કીર્તિવાન બને છે. મહેનત દ્વારા કમાયેલું ધન માનવી ક્યારેય ખોટે રસ્તે વેડફી નાખતો નથી, પરંતુ અનીતિથી જે ધન આવે છે તે ધનને બરબાદ કરતાં તેને જરાયે દુઃખ થતું નથી. આવા માણસમાં ‘માલે મુફત, દિલે બેરહમ’ ની ભાવના પેદા થાય છે તથા જુગાર, દારૂ વગેરે અનેક પ્રકારનાં વ્યસનો તેને પોતાની જાળમાં ફસાવી દે છે. આવા ધનનો અત્યાચાર, પાપાચાર, દુરાચાર અને ભ્રષ્ટાચારમાં દુરુપયોગ થવા લાગે છે. પાપકર્મોની એવી સાંકળ બનતી જાય છે કે માનવી પોતે જ તેમાં બંધાતો જાય છે અને પછી તેમાંથી મુક્ત થવું ખૂબ જ મુશ્કેલ થઈ જાય છે. તમોગુણ અને રજોગુણ તેને ઘેરી લે છે અને તે આત્મકલ્યાણ કે લોકકલ્યાણ વિશે વિચારી પણ નથી શકતો.

ઈમાનદારીથી કમાયેલું ધન મનુષ્યની સાત્ત્વિક બુદ્ધિનો વિકાસ કરે છે અને તેને લોકસેવા માટે ધર્મ અનુસાર આચરણ કરવાની પ્રેરણા આપે છે.

૭૦. વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – અથર્વવેદ ૩/૨૪/૫ શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – અથર્વવેદ ૩/૨૪/૫ શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

શતહસ્ત સમાહર સહસ્રહસ્ત સં કિર । કૃતસ્ય કાર્યસ્ય ચેહ સ્ફાતિ સમાવહ ॥ (અથર્વવેદ ૩/૨૪/૫)

ભાવાર્થ : હે મનુષ્યો ! તમે તમારા ઉચ્ચ વ્યવસાય તથા બીજાઓની સલાહ દ્વારા સેંકડો હાથથી ખૂબ જ ધન કમાઓ અને હજારો હાથ દ્વારા તે ધનને ઉત્તમ કાર્યો માટે વાપરતા રહો. તેનાથી હંમેશાં તમારી પ્રગતિ થશે.

સંદેશ : ધન કમાવાના મહત્ત્વનો સ્વીકાર વેદોએ પણ કર્યો છે. મનુષ્ય કમાવા માટે માત્ર પોતાના જ બે હાથનો ઉપયોગ ન કરે, પરંતુ સમાજના અન્ય વર્ગોનો પણ સહયોગ લઈને સેંકડો હાથ દ્વારા કમાય. તેણે પોતાની બધી જ પ્રતિભા, ક્ષમતા તથા પુરુષાર્થનો વધારેમાં વધારે ધન કમાવામાં ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

પરંતુ આ બધું કોના માટે કરવામાં આવે? શું માત્ર આપણા વ્યક્તિગત ઉપભોગ માટે જ? ના, ક્યારેય નહિ, સંસારમાં જે ધનસંપત્તિ છે તે બધી જ પ્રજાપતિની છે, પરમપિતા પરમેશ્વરની છે. આપણા વ્યવસાય તથા પુરુષાર્થ દ્વારા જે કંઈ આપણને પ્રાપ્ત થાય છે તે ભગવાનનું જ છે. ભગવાને જ પોતાની કૃપા આપણી ઉપર વરસાવી છે અને આપણને ટ્રસ્ટી તરીકે નીમ્યા છે. આપણે જરૂરિયાત પૂરતું જ ધન પોતાને માટે લેવું જોઈએ. તેનાથી વધારે લેવાનો આપણને કોઈજ અધિકાર નથી. તે બધું ધન આપણે સમાજના ઉપયોગ માટે વાપરવું જોઈએ. હજાર હાથ દ્વારા તેને જનકલ્યાણનાં શ્રેષ્ઠ કાર્યોમાં વાપરી દેવું જોઈએ. કમાયેલું ધન આપણને માત્ર થોડા સમય માટે જ લાભ પહોંચાડે છે, પરંતુ તેનું દાન કરવાથી આપણને જે યશ કે કીર્તિ પ્રાપ્ત થાય છે તે જન્મજન્માંતરો સુધી આપણને સુખ આપે છે. જે રીતે ખેતરમાં વાવેલું એક બીજ હજાર દાણાના રૂપમાં આપણને પ્રાપ્ત થાય છે, તે જ રીતે શુભ કાર્ય માટે કરવામાં આવેલું દાન અનેકગણું વધીને કીર્તિ અને સૌભાગ્ય આપતું રહે છે.

શાસ્ત્રોમાં ધનનો ઉપયોગ કરવાની બાબતમાં સ્પષ્ટ કહેવામાં આવ્યું છે કે “ધર્માય યશસેડર્થાય આત્મને સ્વજનાય ચ’” જે ધન ઈમાનદારીપૂર્વક કમાયા છીએ તેને પાંચ ભાગમાં વહેંચી દેવું જોઈએ. એક ભાગ ધર્મ માટે, બીજો ભાગ કીર્તિ માટે, ત્રીજો ભાગ સંપત્તિ પ્રાપ્ત કરવા ધંધાર્થે, ચોથો ભાગ પોતાના માટેતથા પાંચમો ભાગ સ્વજનોને સંસ્કારી અને સુયોગ્ય બનાવવા માટે અલગ રાખવો જરૂરી છે. ધર્મ માટે કરેલા દાનનો અર્થ છે ગુપ્ત- દાન. કોઈને એનો ખ્યાલ પણ ન આવે એ રીતે શુભ કાર્ય માટે કોઈ યોગ્ય પાત્રને એ આપી દેવું જોઈએ. પ્રતિષ્ઠા માટે દાન કરવું એનો અર્થ એ છે કે કોઈ હૉસ્પિટલ બનાવવી, ધર્મશાળા બનાવવી, વિદ્યાર્થીઓને શિષ્યવૃત્તિ આપવી, વૃક્ષોનો ઉછેર કરવો વગેરે શુભ હેતુઓ માટે ધનનું દાન કરવું. કોઈ દુર્ઘટના અથવા દૈવી પ્રકોપ સમયે સંપૂર્ણ મન લગાવી પૂર્ણ સહયોગ દ્વારા લોકોની સેવા સહાયતા કરવી જોઈએ. ત્રીજો ભાગ છે સંપત્તિ મેળવવા ધનનો ઉપયોગ કરવો અર્થાત્ એ સંપત્તિને પોતાના કામધંધામાં, વ્યાપારમાં અથવા તો પછી ખેતીવાડીમાં વાપરવી જોઈએ. ધનનો ચોથો ભાગ પોતાને માટે અને પાંચમો ભાગ આપણા સ્વજનો કે સગાસંબંધીઓ માટે વાપરવો જોઈએ. આ રીતે જ આપણે આપણાં ભોજન, કપડાં અને રહેઠાણની મૂળભૂત જરૂરિયાતો પૂરી કરીને સુખસુવિધાનાં સાધનો પણ પ્રાપ્ત કરીએ.

શાસ્ત્રોએ દાનને સૌથી વધારે મહત્ત્વ આપ્યું છે. એના દ્વારા જ પરમાત્માના આશીર્વાદ કે વરદાનની આપણી ઉપર સતત વર્ષા થતી રહે છે. દાનથી બધાં પ્રાણીઓ વશીભૂત થઈ જાય છે અને શત્રુતાનો પણ નાશ થાય છે. ધન, જ્ઞાન, શક્તિ, આનંદ, જે પણ શક્ય હોય તે બીજાઓને પણ વહેંચતા રહો.માનવીની પાસે આપવા જેવું કેટલું બધું છે ! તેની પાસે પ્રેમનો અગાધ સાગર છે, હાસ્યનાં પુષ્પો છે. એ બધું પણ વહેંચો, પોતે પ્રસન્ન થાઓ અને બીજાઓને પણ પ્રસન્ન કરતા જાઓ.

મનુષ્ય ઈમાનદારી અને પુરુષાર્થ દ્વારા શક્ય હોય એટલું કમાવું જોઈએ અને સત્કાર્યોમાં તેનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

૬૯. વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – ઋગ્વેદ ૧/૧૮૯/૧  શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – ઋગ્વેદ ૧/૧૮૯/૧  શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

અન્ને નય સુપથા રાયે અસ્માવિશ્વાનિ દેવ વયુનાનિ વિદ્વાન્ । યુયોધ્યસ્મજ્જુહુરાણમેનો ભૂયિષ્ઠાં તે નમઉક્તિ વિધેમ ॥ (ઋગ્વેદ ૧/૧૮૯/૧)

ભાવાર્થ: આપણે ખરાબ ટેવોનો સદંતર ત્યાગ કરી હંમેશાં સન્માર્ગે ચાલીને ધનધાન્યની કમાણી કરીએ.

સંદેશ : ‘શ્રેયશ્ચ પ્રેયશ્ચ મનુષ્યમેતસ્તતા’ સંસારમાં મનુષ્યની સામે શ્રેય માર્ગ અને પ્રેય માર્ગ બંને ખુલ્લા છે અને મનુષ્યે જ નિર્ણય કરવાનો છે કે તે કયા માર્ગને અનુસરે. કાં તો તે ઈમાનદારીના સત્યમાર્ગ ઉપર ચાલે, પછી ભલે તે માર્ગ મુશ્કેલીઓથી ભરેલો હોય અથવા તો તે પ્રથમ નજરે પ્રિય લાગનારો માર્ગ પસંદ કરે, પછી ભલે તે અધઃપતન તરફ દોરી જાય.ધન કમાવાની બાબતમાં આ નિર્ણય ક૨વાની ખાસ જરૂર છે. આજે પ્રત્યેક મનુષ્ય બીજા કરતાં વધારે ને વધારે ધન કમાવાની સ્પર્ધામાં લાગેલો છે. આજના ભ્રષ્ટાચારનું આ જ મુખ્ય કારણ છે અને તેને વધુ ને વધુ વેગ મળી રહ્યો છે.

આજે ભૌતિક ધનનો જે મોહ આપણી ઉપર સવાર થઈ ગયો છે તેનું મુખ્ય કારણ છે આપણી ઇચ્છાઓ, જરૂરિયાતો અને માંગ.ઇચ્છાઓની કોઈ મર્યાદા હોતી જ નથી. ઇચ્છા તીવ્ર થવાથી આપણી જરૂરિયાત પણ એની મેળે જ વધી જાય છે અને એના ફળ સ્વરૂપે બીજાનું પડાવી લેવાની વૃત્તિ, લૂંટફાટ વગેરે પરિસ્થિતિ વિકરાળ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. આજનો માનવી પોતાની સુવિધાઓ, આસક્તિ, વિલાસિતા અને પ્રતિષ્ઠા માટે કંઈ પણ કરવા તૈયાર છે. બીજાઓને ભલે ગમે તેટલું નુકસાન થાય કે પછી રાષ્ટ્રને ગમે તેટલું નુકસાન થાય એની તેને જરાય પડી નથી. પોતાની જરૂરિયાત કરતાં વધારે ધનસંગ્રહ કરી મનુષ્ય ભોગવિલાસ તરફ દોટ મૂકે છે અને છેવટે અધોગતિની ઊંડી ખાઈમાં ધકેલાઈ જાય છે.

લોકોને એ બાબત સમજાવવામાં આવે કે જે સંપત્તિ કે ધનદોલતના પૂજારી બનીને તમે બેઠા છો તે સંપત્તિ જ તમને દુઃખી કરી રહી છે અને આગળ જતાં આનાથી પણ વધારે દુઃખી કરશે. જો વિવિધ પ્રકારનાં દુઃખ, ઝઘડાઓ અને મુશ્કેલીઓથી બચવું હોય તો મનુષ્ય સૌથી પહેલાં તત્ત્વજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવું પડશે. તત્ત્વજ્ઞાન દ્વારા જ મનુષ્યમાં મનને કાબૂમાં રાખવાનું અને ઇન્દ્રિયોના સંયમ માટેનું આત્મબળ જાગૃત થાય છે. એનાથી જ મનુષ્ય પોતાની ઇચ્છાઓ, વાસનાઓ અને લાલચ ઉપર નિયંત્રણ રાખી શકશે.આ રીતે સાચા તત્ત્વજ્ઞાન દ્વારા મનુષ્ય યોગ્ય પુરુષાર્થ કરીને ઈમાનદારીથી જે ધન કમાય છે તે ધન શુભ ફળ આપનારું હોય છે. ‘પોષમેવ દિવે દિવે’ આ ધન પોષણ કરે છે અને આત્મશક્તિને વધારતું રહે છે. આવું ધન મનને સદાય પ્રસન્નતા આપે છે અને વ્યક્તિત્વનો વિકાસ કરે છે.

અગ્નિની જેમ આપણી પાપવૃત્તિઓને સળગાવી દેવી જોઈએ અને પ્રગતિના માર્ગે આગળ ને આગળ વધતા જવું જોઈએ તથા ધર્મમર્યાદાઓનું પાલન કરીને કમાયેલા ધનથી જ સંતોષ પ્રાપ્ત કરવો જોઈએ.અગ્નિની જ્યોત હંમેશાં ઉપર તરફ જ જાય છે. ગમે તેટલું ભયાનક તોફાન કે પ્રચંડ આંધી આવે, એમ છતાં તે નીચેની તરફ ઝૂકતી નથી, પછી ભલેને તેના અસ્તિત્વનો નાશ કેમ ન થાય. આવી જ રીતે દેઢ આત્મશક્તિ ધરાવનાર મનુષ્યને ભલે પોતાનું અસ્તિત્વ ગુમાવવું પડે, એમ છતાં તે અનીતિ સામે ક્યારેય ઝૂકતો નથી.કોઈપણ પ્રલોભન તેને ઈમાનદારીના માર્ગ પરથી ડગાવી શકતું નથી.

૬૮. વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – ઋગ્વેદ ૨/૧૩/૧૩ શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – ઋગ્વેદ ૨/૧૩/૧૩ શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

અસ્મભ્યં તદ્વસો દાનાય રાધઃ સમર્થયસ્વ બહુ તે વસવ્યમ્ । તે ઇન્દ્ર યચ્ચિત્રં શ્રવસ્યા અનુ ઘૂબૃહદ્ધદેમ વિદથે સુવીરાઃ ॥ (ઋગ્વેદ ૨/૧૩/૧૩)

ભાવાર્થઃ ન્યાય અને શ્રમયુક્ત કમાણી જ મનુષ્યને સુખ આપે છે, તે નિરંતર વધતી જાય છે તથા મનને હંમેશાં પ્રસન્ન રાખે છે. એનાથી આત્મા નિર્મળ અને પવિત્ર રહે છે, તેના દ્વારા માનવીનું પૌરુષ વધે છે અને તેને સત્કર્મોની પ્રેરણા પ્રાપ્ત થાય છે. ચોરી, છળ અને કપટથી કમાયેલું ધન હંમેશાં દુ:ખ જ આપે છે.

સંદેશ : જીવનમાં ધનના મહત્ત્વને ક્યારેય અવગણી શકાય તેમ નથી. તે મનુષ્ય અને સમાજના વિકાસ માટે જરૂરી છે, પરંતુ તેની સીમા કે મર્યાદા તૂટી જવાના કારણે એ ધનથી અનર્થ થાય છે અને વિકાસ થવાને બદલે તે વિનાશ, શોષણ અને સંઘર્ષોનું કારણ બની જાય છે. જ્યાં સુધી ધન ધર્મની મર્યાદામાં રહે છે ત્યાં સુધી તેને અર્થના નામથી ઓળખવામાં આવે છે, પરંતુ જ્યારે તે અધર્મનાં કાર્યોમાં વપરાય ત્યારે તે અનર્થ બની જાય છે.

એ સાચું છે કે આજે આપણે ભૌતિક વિકાસના જે પગથિયા સુધી પહોંચ્યા છીએ તે અજોડ છે. એનું મુખ્ય કારણ અને આધાર ધન જ છે. આજે ધનનું જેટલું મહત્ત્વ છે તેટલું ભૂતકાળમાં ન હતું. પ્રાચીનકાળમાં અધ્યાત્મવાદનો પ્રથમ નંબર આવતો હતો અને ધનનો નંબર બીજો હતો. આજે તો બિલકુલ ઊંધું થઈ ગયું છે. લોકો ધન કમાવા પાછળ પાગલની જેમ દોડી રહ્યા છે અને અધ્યાત્મને બિલકુલ ભૂલી ગયા છે. એને આજે પૂજાપાઠનો ઢોંગ અથવા દેખાવ કરવાનો જ.સમય નથી, તો પછી સાચી ઉપાસના અને સાધનાની તો વાત જ શું કરવી ? આજે ભૌતિકવાદ જ સમાજજીવનનું એકમાત્ર તત્ત્વદર્શન બની ગયો છે.

અધ્યાત્મ અને ભૌતિકતા બંને સમાજ માટે જરૂરી છે, પણ એ બંનેમાં સંતુલન અને સમન્વય જળવાય તે જરૂરી છે. પ્રાચીનકાળમાં કેટલાક લોકો અધ્યાત્મને જ સર્વસ્વ માનતા હતા. અધ્યાત્મની એકપક્ષીય પ્રગતિથી સમાજને ક્યારેય નુકસાન થયું નથી. કદાચ મનુષ્ય કેટલીક ભૌતિક સુવિધાઓનો ઉપભોગ કરી શક્યો હોય, પરંતુ આજે ભૌતિકવાદની એકપક્ષીય પ્રગતિથી લોકોનું હિત થવાને બદલે વધારેને વધારે અહિત થતું જાય છે. સમાજમાં જે પણ અવ્યવસ્થા અને અરાજકતા ફેલાઈ છે તેના મૂળમાં આજનો ભૌતિકવાદી દૃષ્ટિકોણ જ કારણભૂત છે. ચોરી, લૂંટફાટ, બેઈમાની, જૂઠ, દગાબાજી વગેરે દ્વારા કમાયેલું ધન મનુષ્યને બધી જ રીતે બરબાદ કરી નાખે છે. સૌથી પહેલાં તો તેની માનસિક શાંતિનો જ નાશ થઈ જાય છે. અનીતિ તથા અન્યાય દ્વારા પ્રાપ્ત કરેલી લક્ષ્મી તેના જીવનનો રસ ચૂસીને તેને કમોર બનાવી દે છે.

આજની આ અર્થવ્યવસ્થા નીતિ અને અનીતિ વચ્ચે ભેદ પારખવા શક્તિમાન નથી તથા યોગ્ય કે અયોગ્ય કોઈપણ રીતે ધનનો સંગ્રહ કરવાની બાબતને જ વધારે મહત્ત્વ આપે છે. બધા જ પ્રકારની સાંસારિક વિપત્તિઓનું મૂળભૂત કારણ એ જ છે. ભૌતિક પ્રગતિની ઉપેક્ષા ન કરી શકાય અને સાથેસાથે આધ્યાત્મિકતાનો પણ ક્યારેય વિરોધ ન જ કરી શકાય.બંનેના સમન્વયથી એક સંતુલિત દૃષ્ટિકોણ પેદા કરવો પડશે. અયોગ્ય રીતે કમાયેલા ધનની નિંદા અને ઘૃણા કરવી પડશે તથા ન્યાયના માર્ગે કમાયેલા ધનની વધુ ને વધુ પ્રશંસા કરવી જોઈએ.

પરિશ્રમ દ્વારા મેળવેલું ધન મનુષ્યને સુખ, શાંતિ અને સંતોષ આપે છે, તેના આત્મબળને વધારે છે અને આત્માને શુદ્ધ, પવિત્ર તથા નિર્મળ બનાવે છે. એનાથી સમાજનું વાતાવરણ દિવ્ય બને છે.

૨. જાગૃત તીર્થોનો વિકાસ, યુગઋષિની કલ્પના – એક ઝાંખી

જાગૃત તીર્થોનો વિકાસ, યુગઋષિની કલ્પના – એક ઝાંખી
અધ્યાત્મ આધારિત સામાજિક પુનર્નિર્માણને સાથે રાખીને પૂ. ગુરુદેવનું નવસર્જન અભિયાન ચાલે છે. બાળકોને ભણાવવા શાળા, કસરત માટે વ્યાયામશાળા વગેરેની જરૂર પડે છે. અધ્યાત્મને જીવનધારામાં ભેળવવા માટે તેવા જ વાતાવરણની જરૂર પડે છે. આ ઉદ્દેશ્યથી પૂ. ગુરુદેવે જાગૃત તીર્થોના રૂપમાં શક્તિપીઠો તથા પ્રજ્ઞાપીઠોની સ્થાપનાની યોજનાને આગળ વધારી.


તીર્થો બનાવવા પાછળ માત્ર આત્મક્યાણનાં સાધના કેન્દ્રો બનાવવાનો જ ઉદ્દેશ્ય ન હતો. તેની સાથે સાથે જનકલ્યાણની પ્રવૃત્તિઓ જોરશોરથી ચલાવી યુગતીર્થના રૂપમાં વિકાસ કરવાની ભાવના હતી. તેમણે લખ્યું :
“ગાયત્રી શક્તિપીઠો કાર્યરત થતાં જ નૈષ્ઠિક, બૌદ્ધિક અને સામાજિક પરિવર્તનના રચનાત્મક પ્રયત્નો ચાલવા લાગશે તો નવનિર્માણનું સ્વપ્ન સાકાર થવામાં વાર લાગશે નહિ. સ્વસ્થ શરીર, સ્વચ્છ મન અને સભ્ય સમાજની ; વ્યક્તિ, પરિવાર અને સમાજના ઉત્કર્ષની; નૈતિક અને સાંસ્કૃતિક પુનરુત્થાનની ઘણી કામનાઓ, ધારણાઓ અને યોજનાઓ અગાઉ બનાવી છે. ગાયત્રી શક્તિપીઠોનું નિર્માણ આ બધાનો અમલ કરવાનો મુખ્ય આધાર બનશે. ઉજ્જવળ ભવિષ્યના નિર્માણ માટે પ્રજ્ઞાવતારની કર્મભૂમિના રૂપમાં શક્તિપીઠો અસાધારણ ભાગ ભજવશે.’(૨/૧૬)
વિસ્તારની કલ્પના :
પૂજ્યવરે વારંવાર કહ્યું છે કે ભારત ધર્મપ્રેમી, અધ્યાત્મપ્રેમી દેશ છે. કોઈ મહત્ત્વપૂર્ણ પરિવર્તન માટે તેને આધ્યાત્મિક તથા ધાર્મિક પુટ આપવો જરૂરી છે. એટલા માટે શક્તિપીઠોને તેને અનુરૂપ બનાવવાની તથા વિકસિત કરવાની યોજના બનાવી છે. ભણતર અને સાધનોની અછત પડશે તેવું પણ તેઓ જાણતા હતા. તેથી સામાન્ય વ્યક્તિના જ્ઞાન અને કૌશલ્યના આધાર પર યોજનાને આગળ ધપાવવા જણાવ્યું.
“આપણો દેશ ધર્મપરંપરાથી સમૃદ્ધ હોવા છતાં સાધનહીન ગામડાંમાં ફેલાયેલો છે. શિક્ષણ અને આર્થિક સાધનોની ખોટ છે. આવા વખતે સમય ગુમાવ્યા વિના યોજના અમલમાં મૂકવી હોય તો સ્થાનિક, સસ્તાં અને સામાન્ય કુશળતાથી બનતાં ધર્મસંસ્થાનો બનાવવાં પડશે. શ્રદ્ધા અને સર્જનની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા, આ નિર્માણક્રિયાને સમયનો પોકાર કરી શકાય.” (૩/૬).
મર્યાદિત સાધનોથી તૈયાર થયેલાં સંસ્થાનોમાં વધારે લોકોને બોલાવીને તાલીમ આપવી શક્ય નથી. એટલા માટે શક્તિપીઠો સાથે સંલગ્ન પ્રજ્ઞા કેન્દ્રો જુદી જુદી જગ્યાએ ઊભાં કરી તમામ લોકોને આ દિવ્ય યોજનાથી લાભાન્વિત કરવાની રૂપરેખા એમણે રજૂ કરી.
આ ઉદ્દેશ્યની પૂર્તિ માટે પ્રત્યેક શક્તિપીઠ પર સક્ષમ, સેવાભાવી, યોગ્ય પરિવ્રાજકોની ટોળી નવયુગના સંતોના રૂપમાં રાખવાની વાત તેમણે જણાવી.
સમગ્ર ક્રાંતિનાં શક્તિકેન્દ્રો
યુગઋષિએ પ્રથમ ચરણમાં આ કેન્દ્રોને જનસંપર્ક કરવા તથા વધારવા પર ભાર મૂક્યો, ધીમેધીમે ઉદ્દેશ્યને અનુરૂપ વિસ્તારવાની વાતનો સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યો. તેઓ લખે છે :
“હાલ પૂરતું આ શક્તિપીઠોની સ્થાપના જનસંપર્ક કેન્દ્રોના રૂપમાં થઈ રહી છે. એટલા માટે વસ્તીવાળા વિસ્તારોમાં આ સંસ્થાનો બને તો સામાન્ય લોકોની અવરજવર સ્વાભાવિક રીતે રહ્યા કરે. થોડા સમય બાદ આની પૂર્તિ રૂપે એવા આશ્રમો પણ બનશે, જ્યાં તીર્થયાત્રીઓને રહેવા તથા સૂવાની સગવડ હોય તથા તેમને સાધના કરવાનો, માર્ગદર્શન પ્રાપ્ત કરવાનો લાભ પણ મળતો રહે.” (૧/૨-૩).
શક્તિપીઠો અને તેમને સંલગ્ન આશ્રમોના માધ્યમથી સર્જનશીલ માનસ અને કુશળ વ્યક્તિત્વવાળી વ્યક્તિઓને સંગઠિત અને વિકસિત થવાની પ્રેરણા આપી શકાય. વિકાસની સાથોસાથ આવી વ્યક્તિઓને સામાજિક ઉત્કર્ષની તમામ પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગીદાર બનાવવી પણ જરૂરી છે. તેમણે જણાવ્યું :
“કામ કરવાની આ શરૂઆતની કાર્યપદ્ધતિ છે. વિરાટ અને દીર્ઘદૃષ્ટિપૂર્ણ બનાવેલી યોજનાને સાકાર કરવાનું મુખ્ય કાર્ય જનસંપર્ક વધતાં હાથ ધરવામાં આવશે. રચનાત્મક કાર્યોમાં પ્રૌઢ શિક્ષણ, ગૃહઉદ્યોગો, જાગૃતિ, શ્રમદાન, સ્વચ્છતા અભિયાન, સહકારિતા, નાની બચત યોજના જેવાં કેટલાંય શુભકાર્યોનાં બીજ વાવી તેમનો વિકાસ કરવાનો છે. સુધારાત્મક કાર્યક્રમોમાં વ્યસન નાબૂદી, અસ્પૃશ્યતા, લાજપ્રથા, લગ્નમાં થતા ખોટા ખર્ચા, દહેજ, બારમું, અંધવિશ્વાસ, ભેળસેળ, લાંચરુશવત, છળ, આક્રમણ, વસ્તીવધારો વગેરેના વિરોધમાં વાતાવરણ બનાવવાનો કાર્યક્રમ મુખ્ય છે. આ સામાજિક પ્રશ્નો અને જરૂરિયાતોની વાત થઈ. ભવિષ્યનિર્માણ માટે આત્મિક શ્રેષ્ઠતા તથા ભૌતિક સમૃદ્ધિ વધારવા, હળીમળીને ખાવા, સંપીને રહેવા જેવી પરંપરાઓ શરૂ કરવી જરૂરી છે. આ માટે એવાં સાધનો તથા સરંજામ એકઠાં કરવાં પડશે, જેનાથી સમગ્ર વિશ્વની જનતાને એકતા, શુચિતા અને ક્ષમતાના સૂત્રમાં બાંધી શકાય.” (૩/૪)
નવસર્જનનાં કાર્યો પ્રભાવશાળી રીતે ચલાવી શકનારા અગ્રદૂતો તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયાને પૂજ્ય ગુરુદેવે મહત્ત્વની માની છે. જો આ ઉદ્દેશ્યો આપણે પૂરા ન કરી શકીએ તો કર્ત્તવ્યોની કસોટીમાં આપણે નપાસ થયા જ ગણાઈએ.
સમર્થ તંત્રઃ
તેમણે વારંવાર ઉલ્લેખ કર્યો છે કે મહાન કાર્યો માટેવિરાટ સંગઠન શક્તિની જરૂર પડે છે. એટલા માટે શક્તિપીઠોને સ્વતંત્ર સંસ્થાનના રૂપમાં નહિ, પણ એક વ્યાપક તંત્રના શક્તિશાળી અંગના રૂપમાં તૈયાર કરવાની વાત કહી છે. શક્તિપીઠોને કાયદાકીય રીતે સ્વતંત્ર રહેવા છતાં તેના નીતિનિયમો શાંતિકુંજ હસ્તક તેની દેખરેખમાં રાખવાનું નક્કી કર્યું. જેવી રીતે લશ્કરમાં હોય છે એવું જ એક સમર્થ વિકેન્દ્રિત તંત્ર તેઓ ઇચ્છતા હતા. કેટલું વિરાટ અને ગરિમામય લક્ષ્ય તેમણે રાખ્યું હતું એ તો આ વાક્ય પરથી સ્પષ્ટ થાય છે :
“આગળના તબક્કામાં દેશને, આખા વિશ્વને મંડળોમાં વહેંચી દઈ પ્રત્યેક મંડળ માટે એક શક્તિપીઠની રચનાની કાર્યવાહી ચાલશે. પ્રાચીનકાળમાં મંડલેશ્વર, મંડલાધીશ કે ક્ષેત્રાધિકારીઓ હતા. નવા યુગમાં વ્યક્તિની મહત્તાને ઘટાડીને તેના બદલે તીર્થોના સંગઠનને પ્રતિષ્ઠિત કરવામાં આવી રહ્યું છે. આ ગાયત્રી શક્તિપીઠો જ આગામી દિવસોમાં પોતાના ક્ષેત્રના મંડલાધીશો તો નહિ, પણ મંડલસેવકના રૂપમાં ધર્મને પુનર્જીવિત કરવાની મહાન ભૂમિકા નિભાવશે.”(૧/૨).
કેટલું વિરાટ, ગરિમામય પણ વિનમ્ર તંત્ર તેઓ ચાહતા હતા ! આપણે આ તથ્ય સમજીને તેમના આદેશોને આપણી નિષ્ઠાના બળે પૂરા કરવા માટે કમર કસવી જોઈએ.
ઉપરની લીટીઓમાં શક્તિપીઠોની દિવ્ય કલ્પના તથા યોજનાની વિચારધારાના સંદર્ભમાં યુગઋષિના નિર્દેશોની સંક્ષિપ્ત ઝલક જ બતાવવામાં આવી છે. તેમના વિચારોની વિશેષ ચોખવટ આગળનાં પૃષ્ઠોમાં કરવામાં આવી રહી છે.

૧૧. સમયનો સદુપયોગ

સમયનો સદુપયોગ
જીવનનો મહેલ સમયની કલાક-મિનિટોની ઈંટોથી ચણવામાં આવ્યો છે. જો આપણને જીવન વહાલું હોય તો સમય વ્યર્થ નષ્ટ કરીએ નહીં એ જ ઉચિત છે. મરણ સમયે એક વિચારશીલ વ્યક્તિએ પોતાના જીવનને વ્યર્થ જવાનો અફસોસ પ્રગટ કરતા કહ્યું, “મેં સમય નષ્ટ કર્યો, હવે સમય મારો નાશ કરી રહ્યો છે.”


ગુમાવેલી સંપત્તિ ફરી કમાઇ શકાય છે. ભૂલાયેલી વિધા ફરી યાદ કરી શકાય છે. ગુમાવેલું સ્વાસ્થ્ય ચિકિત્સા દ્વારા પાછું મેળવી શકાય છે, પરંતુ ગુમાવેલો સમય કોઈ રીતે પાછો આવતો નથી. એ માટે કેવળ પશ્ચાત્તાપ જ શેષ રહી જાય છે.
જે રીતે ધનના બદલામાં ઇચ્છિત વસ્તુ ખરીદી શકાય છે એ જ રીતે સમયના બદલામાં પણ વિધા, બુદ્ધિ, લક્ષ્મી, કીર્તિ, આરોગ્ય, સુખ શાંતિ, મુક્તિ વગેરે જે રુચિ લાગે તે ખરીદી શકાય છે. ઈશ્વરે સમયરૂપી અમાપ ધન આપીને મનુષ્યને પૃથ્વી પર મોકલ્યો છે અને નિર્દેશ કર્યો છે કે એ એને બદલે સંસારની જે વસ્તુ રુચિકર લાગે તે ખરીદી લે.
પરંતુ કેટલા લોકો છે જે સમયનું મુલ્ય સમજે છે અને એનો સદુપયોગ કરે છે ? મોટાભાગના લોકો આળસ અને પ્રમાદમાં પડયા પડયા જીવનની બહુમુલ્ય ક્ષોને એમ જ નુકસાન કરતા રહે છે. એક એક દિવસ કરીને આખું આયુષ્ય વીતી જાય છે અને અંતિમ સમયે તેઓ જુએ છે કે એમણે કંઈ જ પ્રાપ્ત કર્યું નથી. જીંદગીના દિવસો એમ જ વિતાવી દીધા. એનાથી ઉલટું જેઓ જાણે છે કે સમયનું નામ જ જીવન છે તેઓ એક-એક ક્ષણને મતી મોતીની જેમ ખર્ચ કરે છે અને એના બદલામાં ઘણું ઘણું પ્રાપ્ત કરી લે છે. દરેક બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ બુદ્ધિમત્તાનું સૌથી મોટું પ્રમાણ એ જ આપ્યું છે કે જીવનની ક્ષણોને વ્યર્થ નુકસાન થવા દીધી નથી. પોતાની સમજ પ્રમાણે સારામાં સારી રીતે ઉપયોગ થઈ શકતો હતો એમાં જ સમય લગાવ્યો. એમનો આ કાર્યક્રમ ખરેખર એમને આ સ્થિત સુધી પહોંચાડી શક્યો, જેના પર એમનો આત્મા સંતોષ અનુભવે.
પ્રતિદિન એક કલાકનો સમય જો મનુષ્ય નિત્ય લગાવે તો એટલા થોડા સમયમાં પણ એ થોડા જ દિવસોમાં મોટાં મહત્વપૂર્ણ કાર્યો પૂરાં કરી શકે છે. એક કલાકમાં ચાલીસ પાનાં વાંચી શકાય છે. આ ક્રમ દસ વર્ષ ચાલે તો દોઢ લાખ પાનાં વાંચી શકાય. આટલાં પાનામાં કેટલાક ગ્રંથ થઈ શકે છે. જો એ કોઈ એક જ વિષયનાં હોય તો એ વ્યક્તિ એ વિષયનો વિશેષજ્ઞ બની શકે છે. એક કલાક રોજ કોઈ વ્યક્તિ વિદેશી ભાષા શીખવામાં લગાવે તો એ ત્રીસ વર્ષમાં સંસારની બધી ભાષાઓનો જ્ઞાના બની શકે છે. એક કલાક રોજ વ્યાયામમાં કોઇ વ્યક્તિ લગાવે તો પોતામાં આયુષ્યનાં પંદર વર્ષ વધારી શકે છે.
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અમેરિકા પ્રખ્યાત ગણિતાચાર્ય ચાર્લ્સ ફાસ્ટે રોજ એક કલાક ગણિત શીખવાનો નિયમ બનાવ્યો હતો. આ નિયમ પર અંત સુધી લાગ્યા હીને જ એટલી પ્રવીણતા પ્રાપ્ત કરી.
ઇશ્વરચંદ્ર વિધાસાગર સમયના બહુ ચોક્કસ હતા જ્યારે તેઓ કોલેજ જતા ત્યારે રસ્તા પરના દુકાનદારો પોતાનાં ઘડિયાળ એમને જોઈને મેળવતા હતા. તેઓ જાણતા હતા કે વિધાસાગર કદી એક મીનીટ પણ મોડા કે વહેલા હોતા નથી.
એક વિદ્વાને પોતાના દરવાજા પર લખ્યું હતું, “કૃપયા નકામા બેસી ન રહો. અહીં આવવાની કૃપા કરી છે તો મારા કામમાં થોડી મદદ પણ કરો” સાધારણ મનુષ્ય જે સમય બેકાર વાતોમાં ખર્ચતા હે છે એને વિવેકશીલ લોકો પોતાના ઉપયોગી કાર્યમાં લગાવે છે. આ આદત છે જે સામાન્ય શ્રેણીની વ્યક્તિઓને પણ સફળતાના ઉચ્ચ શિખર પર પહોંચાડી દે છે. માજાર્ટે દરેક ક્ષણ ઉપયોગી કાર્યમાં લગાવી રાખવાનો પોતાનો જીવનનો આદર્શ બનાવી રાખ્યો. રક્યૂમ’ નામનો પ્રસિદ્ધ ગ્રંથ એમણે મોત સાથે લડતાં લડતાં પૂરો કાર્યો.
બ્રિટીશ કોમનવેલ્થ અને પ્રોટેક્ટરના મંત્રીનું અત્યધિક વ્યસ્ત ઉત્તરદાયિત્ત્વ વહન કરતાં કરતાં મિલ્ટને “પેરેડાઈઝ લૉસ્ટ” ની રચના કરી. રાજકાજમાંથી એને બહુ થોડો સમય મળતો હતો. તો પણ જેટલી મિનિટ એ બચાવી શકતો એમાં જ એ કાવ્યની રચના કરી લેતો. ઇસ્ટ ઇંડિયા હાઉસની ક્લાર્કની નોકરી કરતા જઈને જોન સ્ટુઅર્ટ મિલે પોતાના સર્વોત્તમ ગ્રંથોની રચના કરી. ગેલેલિયો દવાદારુ વેંચવાનો ધંધો કરતો હતો. તો પણ એણે થોડો થોડો સમય બચાવીને વિજ્ઞાનની મહત્વપૂર્ણ શોધો કરી.
હેનરી કિરક વ્હાઈટને સમયનો બહુ અભાવ રહેતો હતો, પણ ઘેરથી ઓફિસ સુધી ચાલીને આવવા જવાના સમયનો સદુપયોગ કરીને એમણે ગ્રીક ભાષા શીખી. ફૌજી ડોક્ટર બરનેનો સમય ઘોડાની પીઠ પર વીતતો હતો. એમણે એ સમયને વ્યર્થ ન જવા દીધો અને રસ્તો પસાર કરતાં કરતાં ઈટાલીયન અને ફ્રેંચ ભાષા શીખી લીધી. એ યાદ રાખવાનું છે કે પરમાત્મા એક સમયે એક જ ક્ષણ આપણને આપે છે અને બીજી ક્ષણ આપતા પહેલા પહેલાંની ક્ષણ છીનવી લે છે. જે વર્તમાન કાળમાં ઉપલબ્ધ ક્ષણોનો આપણે સદુપયોગ કરીએ નહીં તો એ એક-એક કરીને આપણી પાસેથી છીનવાની જશે અને અંતે ખાલી હાથ જ રહેવું પડશે.
એડવર્ડ બટલર લિટને પોતાના એક મિત્રને ક્યું હતું કે લોકોને આશ્ચર્ય થાય છે કે તેઓ રાજનીતિ તથા પાર્લામેન્ટના કાર્યક્રમોમાં વ્યસ્ત સ્ત્રીને પણ આટલું સાહિત્યિક કાર્ય કેવી રીતે કરી લે છે ? આ ગ્રંથોની રચના તેમણે કેવી રીતે કરી ? પણ એમાં કશું આશ્ચર્ય પામવા જેવું નથી આ નિયમિત દિનચર્ચાનો ચમત્કાર છે. તેમણે રોજ ત્રણ કલાકનો સમય વાંચવા અને લખવા માટે નિયત કરેલો હતો. આટલો સમય રોજ તેઓ કોઇને કોઇ રીતે તેમના સાહિત્યિક કાર્યો માટે કાઢી લેતા હતા. બસ થોડા જ નિયમિત સમયમાં જ તેમને હજારો પુસ્તક વાંચી નાખવાનો અને સાઠ ગ્રંથોના સર્જનનો અવસર મળી ગયો હતો.
ધર ગૃહસ્થીની અનેક મુશ્કેલીઓ અને બાલબચ્ચાંઓની સારસંભાળમાં આખો દિવસ વ્યસ્ત રહેનારી મહિલા હેરેટ બીચર સ્ટોવે ગુલામપ્રથા વિરુદ્ધ આગ ઓક્નારું એ પુસ્તક “ટોમ કાકાની ઝુંપડી” લખીને પ્રકાશિત કરી, જેની પ્રસંશા આજે પણ બેજોડ રચનાઓમાં કરવામાં આવે છે.
ચા બનાવવા માટે પાણી ઉકાળવામાં જેટલો સમય જાય છે એમાં વ્યર્થ બેસી રહેવાને બદલે લોંગ ફ્લોએ “ઇનફરલો નામના ગ્રંથનો અનુવાદ કરવાનું શરૂ કર્યું અને દરરોજ આટલા થોડા સમયનો ઉપયોગ આ કાર્યમાં કરતા રહેવાથી એણે થોડા જ દિવસોમાં એ અનુવાદ પૂરો કર્યો.
આ પ્રકારનાં અનેક ઉદાહરણ આપણી ચારેબાજુ ફેલાયેલાં જોવા મળે છે. દરેક ઉન્નતશીલ અને બુદ્ધિમાન મનુષ્યની મૂળભૂત વિશેષતાઓમાં એક વિશેષતા અવશ્ય મળશે. સમયનો સદુપયોગ જેણે આ તથ્યને સમજવું અને અમલમાં ઉતાર્યું એમણે જ અહીં આવીને કંઇક પ્રાપ્ત કર્યું છે, અન્યથા તુચ્છ કાર્યોમાં આળસ અને ઉપેક્ષા સાથે દિવસ વિતાવનારા લોકો તો કોઇ રીતે જીવન તો પૂરું કરી લે છે પણ એ લાભથી વંચિત જ રહી જાય છે જે માનવજીવન જેવી બહુમૂલ્ય વસ્તુ પ્રાપ્ત થવાથી ઉપલબ્ધ થવો જોઇએ અથવા થઈ શક્યો હતો.

%d bloggers like this: