૧૬૩. વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – યજુર્વેદ ૩૩/૦૭ શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – યજુર્વેદ ૩૩/૦૭ શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

ઉપ નઃ સૂનવો ગિરઃ શૃણ્વન્તવમૃતસ્ય યે । સમૃડીકા ભવન્તુ નઃ ॥  (યજુર્વેદ ૩૩/૦૭)

ભાવાર્થ : સંતાનોના હિત અને કલ્યાણ માટે તેમનાં માતાપિતા તેમને બ્રહ્મવિદ્યા અને ઉત્તમ શિક્ષણ આપીને શરીર અને આત્માથી બળવાન બનાવે.

સંદેશ : જો મનુષ્ય સંતાનને જન્મ આપે તો તેના પાલનપોષણ, શિક્ષણ, દીક્ષા, લગ્ન અને કમાવાની વ્યવસ્થા કરવાની જવાબદારી સ્વાભાવિક રીતે તેની જ બને છે. મનુષ્ય સંતાનોના બાળપણ અને કિશોરાવસ્થામાં ભરણપોષણની, ભોજનવસ્ત્રોની, શિક્ષણ અને આરોગ્યની વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ અને તેમને શારીરિક અને માનસિક દૃષ્ટિએ સ્વાવલંબી થઈ શકે તે માટે પગભર બનાવવાં જોઈએ. સંતાનો માટે પૌષ્ટિક આહાર, યોગ્ય શિક્ષણ, સ્વસ્થ મનોરંજન તથા યોગ્ય મિત્રો પૂરા પાડવાની જવાબદારી તેમનાં માતાપિતા અને વડીલોની છે. તેમના ગુણ, કર્મ અને સ્વભાવને સુસંસ્કારી બનાવવા માટે એવું વાતાવરણ અને માધ્યમો પૂરાં પાડવાં જોઈએ કે જેનાથી તેમને સભ્ય, સુસંસ્કારી અને સજ્જન બનવાની દિશા મળી જાય. જો કોઈ વડીલ પોતાનું આ કર્તવ્ય પૂરું ન કરે તો તેને કર્તવ્યપાલનમાં આળસ કરવા માટે ગુનેગાર ગણવામાં આવશે. લાડપ્યારના કારણે જો બાળકોને આળસુ, વિલાસી, સ્વાદલોલુપ, અહંકારી, ઉદંડ અને દુર્ગુણી બનાવે તો એમ કહી શકાય કે અહિતકર અને બિનજરૂરી લાડ બતાવીને તેમણે બાળકોની સાથે અન્યાય જ કર્યો છે.

બાળકના જન્મ પછી માતાપિતાની અને ઘરની સમગ્ર પરિસ્થિતિઓ એવી રાખવી જોઈએ કે જેમાં અસ્વચ્છતા, મનની મલિનતા, ઉદ્દંડતા અને અનૈતિકતાની કોઈ શક્યતા ન હોય. બધા લોકો એ વાત ધ્યાનમાં રાખે કે ખૂબ જ કુશળ અને સંવેદનશીલ ગુપ્તચરની માફક આ નવજાત બાળક આપણાં વર્તન અને વ્યવહારને ધ્યાનથી જોતું રહે છે અને ઘણું બધું શીખે છે. એ સમયગાળામાં તેને જે કંઈ શીખવવામાં આવશે તેવો જ તેનો સ્વભાવ બનશે અને મોટો થતાં તેનું ભવિષ્ય તેને અનુરૂપ ઘડાશે. આ હકીકતને સમજનારા લોકોએ પોતાના દુર્ગુણો ૫૨ નિયંત્રણ રાખવું જોઈએ અને ઘરમાં સજ્જનતાની સૌમ્ય પરિસ્થિતિઓનું સર્જન કરવા માટે જે કંઈ ત્યાગ કરવો પડે તે કરવા રાજીખુશીથી તૈયાર રહેવું જોઈએ. માતાપિતાએ પરસ્પર લડાઈઝઘડા ન કરવા જોઈએ અને કામક્રીડા પર વધુ ને વધુ નિયંત્રણ રાખવું જોઈએ કે જેથી બાળકો નાની ઉંમરથી જ બગડી જવાનું દુષ્પરિણામ ન જોવું પડે.

બાળકો ઉપદેશથી નહિ, પરંતુ અનુકરણથી શીખે છે. તેમનું કુમળું મગજ મોટા મોટા ઉપદેશો કે કઠોર સૂચનોને સમજવામાં અસમર્થ હોય છે, પરંતુ જે કંઈ બની રહ્યું હોય છે તેને સમજવામાં અને અપનાવવામાં તેમનું અંતઃકરણ પૂર્ણ રીતે સમર્થ હોય છે. આથી તેમને જે કંઈ શીખવવું હોય તેનું પ્રત્યક્ષ રૂપ તેમની સામે રજૂ કરવું જોઈએ. પહેલાંના જેવી ગુરુકુલ પ્રથા તો હવે રહી નથી. આજકાલ સ્કૂલકોલેજોમાં અને શેરીઓમાં પણ ચારિત્ર્ય અને સુસંસ્કારોનું કોઈ વાતાવરણ નથી. ચારે તરફથી કુવિચારો અને કુસંસ્કારો જ બાળકોને મળે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં ઘરનું વાતાવરણ ખૂબ જ સ્વચ્છ, શાંતિદાયક, સદાચારી અને સજ્જનતાપૂર્ણ હોય તે જરૂરી છે, જેથી બાળકોને સદ્ગુણો ગ્રહણ કરવાની પ્રેરણા મળે.

૧૬૨. વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – ઋગ્વેદ ૧૦/૧૮/૨ શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – ઋગ્વેદ ૧૦/૧૮/૨ શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

પુનન્તુ મા દેવજનાઃ પુનન્તુ મનસા ધિયઃ । પુનન્તુ વિશ્વા ભૂતાનિ જાતવેદઃ પુનીહિ મા II  (યજુર્વેદ ૧૯/૩૯)

ભાવાર્થ : પોતાના પુત્ર અને પુત્રીઓને બ્રહ્મચર્ય, સદાચાર અને વિદ્યા દ્વારા વિદ્વાન, સુંદર અને ચારિત્ર્યવાન બનાવવાનું પવિત્ર કર્તવ્ય દરેક સગૃહસ્થ નિભાવે.

સંદેશ : કુટુંબની પાઠશાળામાં માણસને સુસંસ્કારોનું શિક્ષણ મળે છે. સમાજને ગૌરવશાળી બનાવનારાં મોતી પણ આ જ ખાણમાંથી નીકળે છે. વ્યક્તિ અને સમાજરૂપી બે પૈડાંના સુસંચાલનની ધરી કુટુંબને જ માનવામાં આવે છે. આ હકીકતને સમજી શકાય તો માણસને સમર્થ અને સમાજને શુદ્ધ બનાવવાની માફક કુટુંબોને પણ સુસંસ્કારી બનાવવાની જરૂરિયાત સમજી શકાશે. સુસંસ્કારી કુટુંબનો દરેક સભ્ય ઘરરૂપી માળામાં સ્વર્ગીય સુખશાંતિ અને પ્રગતિની ચેતનાત્મક સંપત્તિ મેળવે છે.

સંતાનના જન્મ પછી તેનું યોગ્ય પાલનપોષણ, ભોજન, કપડાં, શિક્ષણ વગેરેની વ્યવસ્થા કરવાની જવાબદારી પણ સગૃહસ્થ પર જ રહેલી છે. એટલું જ નહિ, બાળકોના ચારિત્ર્યનું નિર્માણ કરવાનું કર્તવ્ય વડીલોનું જ છે. જો તેને યોગ્ય રીતે ન નિભાવવામાં આવે તો બાળકો અનેક દુર્ગુણોનો શિકાર બને છે અને પોતાના માટે, કુટુંબ માટે તથા સમાજ માટે શાપરૂપ સાબિત થાય છે. તેમને દુર્ગુણોથી બચાવીને સદ્ગુણોની ટેવ પાડવી તે પણ તેમનું કર્તવ્ય છે. બાળકો વારસાગત સારા કે ખોટા સંસ્કાર લઈને જન્મે છે, પરંતુ તેમના વિકાસ કે વિનાશનો આધાર મોટાભાગે પરિસ્થિતિઓ પર રહેલો છે. બાળકોના માનસિક વિકાસનો મુખ્ય આધાર માતાપિતાની મનોદશા અને ઘરનું વાતાવરણ જ હોય છે. એ પણ એક રહસ્યમય હકીકત છે કે બાળક ગર્ભમાં આવતાંની સાથે જ શીખવાનું શરૂ કરે છે અને પાંચ વર્ષની ઉંમર સુધીમાં પોતાના માનસિક નિર્માણનું લગભગ ત્રણ ચતુર્થાંશ કાર્ય પૂર્ણ કરી લે છે. આ સમયગાળામાં બાળક ઘણું જ સંવેદનશીલ હોય છે. જ્ઞાનવિજ્ઞાન, લોકવ્યવહાર વગેરેનું શિક્ષણ તો પછીથી મળે છે, પરંતુ સ્વભાવ, સંસ્કાર, ચારિત્ર્ય, શ્રદ્ધા વગેરે જે ઉંમરમાં શીખવામાં આવે છે તે ગર્ભમાં પ્રવેશ થવાના દિવસથી લઈને પાંચ વર્ષ સુધીની જ છે.

આથી આપણાં શાસ્ત્રોમાં ગર્ભાધાન સંસ્કારને સોળ સંસ્કારો પૈકીનો પહેલો સંસ્કાર માનવામાં આવે છે અને તેથી ગર્ભસ્થાપનાની પૂર્વતૈયારીનું વિધાન કર્યું છે. પતિપત્ની બંનેએ પહેલેથી જ પોતાના દોષદુર્ગુણોને સુધારી લઈને આચરણ, વ્યવહાર અને વાતચીતની બધી પ્રવૃત્તિઓ સુધારી લેવી જોઈએ. સંતાનરૂપી બાગના નિર્માણમાં પિતાનું બીજ અને માતાની જમીન બંનેનું એકસરખું મહત્ત્વ છે. હોનહાર બાળકોના જન્મનો મૂળ આધાર અહીંથી શરૂ થાય છે. આ માટે અભિમન્યુનું ઉદાહરણ પ્રચલિત છે.

બાળકોને જન્મ આપવો તે નાનાં બાળકોનો ખેલ નથી. એક નવા માણસના જન્મ અને વ્યક્તિત્વનું નિર્માણ કરવાની આ મહાન જવાબદારી છે. જો આપણે આ કર્તવ્યને ભૂલી જઈએ તો પોતે ઉદ્વિગ્નમાં રહેનારા, કુટુંબને દુઃખી કરનારા અને સમાજમાં દુષ્પ્રવૃત્તિઓ વધારનારા રાક્ષસોને જ ઉત્પન્ન કરીશું અને પોતાના પાપથી પોતાના અને બધાના માટે નરકનું સર્જન કરીશું.

૧૬૧. વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – ઋગ્વેદ ૧/૧૬૪/૪૦ શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – ઋગ્વેદ ૧/૧૬૪/૪૦ શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

સૂયવસાદ્ભગવતી હિ ભૂયા અથો વયં ભગવન્તઃ સ્યામ | અદ્ધિ તૃણમધ્ન્યે વિશ્વદાનીં પિબ શુદ્ધમુદકમાચરન્તી I  (ઋગ્વેદ ૧/૧૬૪/૪૦)

ભાવાર્થ : સંતાનો સુશિક્ષિત બને એટલા માટે માતાઓ જ્ઞાનવાન બને. જે સ્ત્રીઓ સદાચારી પુરુષોની સાથે લગ્ન કરીને સંતાનો પેદા કરે છે અને તેમને સંસ્કા૨વાન બનાવે છે તેનાથી સમાજનું ગૌરવ વધે છે. તેમની સહાય ગાયોની માફક પવિત્ર હોય છે.

સંદેશ : નારી પોતાનાં વિવિધ રૂપોમાં માનવજાતિ માટે ત્યાગ, બલિદાન, ધૈર્ય, સહિષ્ણુતા, સ્નેહ અને શ્રદ્ધાનું જીવન વિતાવે છે. તેની આંખોમાં કરુણા, સરસતા અને આનંદનાં દર્શન થાય છે. તેની વાણી જીવન માટે અમૃતનો સ્રોત છે. તેના મધુર હાસ્યમાં સંસારની તમામ નિરાશા અને કડવાશ દૂર કરવાની અપૂર્વ ક્ષમતા છે. પત્નીના રૂપમાં તે પતિની અર્ધાંગિની છે, સહધર્મચારિણી છે. પત્નીની કોમળ કુશળતા પતિને ઉદ્ધતાઈ અને પશુતાથી બચાવીને કુટુંબના વ્યવસ્થિત વાતાવરણમાં જોડી દઈને સદ્ગૃહસ્થનું ગૌરવ અપાવે છે. વિદ્યા, વૈભવ, વીરતા, સરસતા, મમતા, કરુણા વગેરે ગુણોથી પરિપૂર્ણ સ્ત્રી જ્યારે સુસંસ્કારી, સદાચારી અને ચારિત્ર્યવાન પુરુષ સાથે લગ્ન કરે છે ત્યારે કુટુંબ અને સમાજમાં સર્વત્ર તેમના સદ્ગુણોની સુગંધથી યશ અને કીર્તિ ફેલાય છે.

પત્નીનું સર્વોત્તમ રૂપ તેના માતૃત્વમાં રહેલું છે અને એનાથી તેનું વ્યક્તિત્વ પૂર્ણ બને છે. સંતાનને જન્મ આપવો તે શારીરિક મનોરંજનનું પરિણામ નથી, બલ્કે એક મહાન જવાબદારી છે, જેનાં પરિણામો દૂરગામી હોય છે. ગર્ભાવસ્થામાં તેનો વિકાસ, જન્મ આપવાની કષ્ટદાયક પીડા પછી તેનું લાલનપાલન, આહારવિહાર, શિક્ષણ, સંસ્કાર વગેરે અનેકવિધ સમસ્યાઓ એની સાથે જોડાયેલી હોય છે. માતાપિતાએ જ એમના સમાધાનની યોગ્ય વ્યવસ્થા કરવી પડે છે. આ બધી જવાબદારીઓ ઉપાડી શકવાની ક્ષમતા માતાપિતામાં હોય તો જ સંસારમાં એક નવા જીવને જન્મ આપવાનો તેઓ પુરુષાર્થ કરે. પહેલેથી જ પોતાના શારીરિક સ્વાસ્થ્ય, માનસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને કૌટુબિક વાતાવરણને એટલું શ્રેષ્ઠ બનાવી લે કે જન્મ લેનાર સંતાન દરેક દૃષ્ટિથી શુદ્ધ અને સુસંસ્કારી બને. જે રીતે બીજા બધાં કાર્યો માટે પહેલેથી તૈયારી કરી લઈએ છીએ, તે જ રીતે આ અતિ મહત્ત્વપૂર્ણ કાર્યની તૈયારીમાં કોઈપણ પ્રકારની ભૂલ કરવી જોઈએ નહિ. માતાપિતાના સંસ્કારોનો પ્રભાવ બાળકમાં ગર્ભના સમયથી જ આવી જાય છે અને તે તેનામાં જીવનપર્યંત રહે છે.

યોગ્ય તૈયારી વિનાનાં કુસંસ્કારી અને અવિકસિત સંતાનોને જન્મ આપવો તે પોતાના માટે તો પરેશાની પેદા કરે જ છે, સાથે સાથે એ સમાજ અને દેશ સાથે પણ ઘણો મોટો વિશ્વાસઘાત છે. કુસંસ્કારી, દુર્ગુણી તથા વ્યસની નાગરિકોથી ભરેલો સમાજ સામૂહિક રૂપથી પતનની ખાઈમાં ધકેલાઈ જાય છે. આવાં સંતાનો સ્ત્રીના માતૃત્વને કલંકિત કરે છે. સમાજમાં પ્રતિભાશાળી તથા શ્રેષ્ઠ માણસોની સંખ્યા ત્યારે વધી શકે છે, જ્યારે સુયોગ્ય સદ્ગુણી, સુવિકસિત અને સુસંસ્કારી સંતાનને જન્મ આપવાનું પવિત્ર કર્મ પૂરી શ્રદ્ધા અને નિષ્ઠાપૂર્વક કરવામાં આવે.

૧૬૦. વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – યજુર્વેદ ૩૫/૨૧ શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – યજુર્વેદ ૩૫/૨૧ શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

સ્યોના પૃથિવિ નો ભવાનૃક્ષરા નિવેશની । યચ્છા નઃ શર્મ સપ્રથાઃ, અપ નઃ શોશુચદધમ્ ॥ (યજુર્વેદ ૩૫/૨૧)

ભાવાર્થ : જેનામાં પૃથ્વી જેવો ક્ષમાભાવ હોય, જે ક્રૂરતાથી મુક્ત હોય અને બીજાઓના દોષોનું નિવારણ કરનારી હોય તે સ્ત્રી ઘરસંસારને યોગ્ય છે.

સંદેશ : કુટુંબમાં સ્ત્રી પોતાની લાયકાતના આધારે માન મેળવે છે. તેનામાં જેટલી વધુ લાયકાત હશે તેટલી જ તે સન્માનપાત્ર બનશે. જો તે બધાં કૌટુંબિક કાર્યોમાં પ્રવીણ હશે તો તે બધાની પ્રિય અને સન્માનનીય બનશે. તેનું કર્તવ્ય છે કે તે કુટુંબમાં મહાન આનંદનું વાતાવરણ સર્જ, દેવતાઓ અને વડીલોનું સન્માન કરે. યજ્ઞાદિ કર્મોથી દેવો પ્રસન્ન થાય છે. જે રીતે પિતા પોતાના પુત્રો પ્રત્યે દયાળુ અને કર્તવ્યપરાયણ હોય છે, તે જ રીતે સ્ત્રીએ પણ પોતાના સદ્વ્યવહારથી કુટુંબમાં બધાને પ્રસન્ન રાખવા જોઈએ અને તેમનાં સુખસગવડનું સંપૂર્ણ ધ્યાન રાખવું જોઈએ. પ્રેમપૂર્ણ વ્યવહારથી આત્મીયતા, સહયોગ અને વૃદ્ધિ થાય છે તથા કૌટુંબિક સમસ્યાઓની સામે સફળતાપૂર્વક ઝઝૂમવાની શક્તિ મળે છે.

પતિનું કદી અહિત ન વિચારવું અને ન કરવું એ જ પત્નીનું મુખ્ય કર્તવ્ય છે. જીવનપર્યંત તેણે તે નિભાવતા રહેવું જોઈએ. કુટુંબના બધા સભ્યો પ્રત્યે તેનો વ્યવહાર પ્રેમપૂર્ણ હોવો જોઈએ. કોઈની સાથે દ્વેષ કે ખોટો ગુસ્સો કરવો જોઈએ નહિ. ક્ષમા સ્ત્રીનો સર્વશ્રેષ્ઠ ગુણ છે. તેનામાં બધા પ્રત્યે પૃથ્વી જેવો ક્ષમાભાવ હોવો જોઈએ. જો કોઈ તેના પ્રત્યે અહિતની દુર્ભાવના રાખે તો પણ તેને માફ કરીને પ્રેમપૂર્વક પોતાને અનુકૂળ બનાવી લેવાની શક્તિ હોવી જોઈએ. આનો અર્થ એ નથી કે કુટુંબમાં બધાના દોષદુર્ગુણોને માફ કરીને તેમને કુમાર્ગ પર ચાલવા માટે પ્રોત્સાહન આપે. તેની જવાબદારી છે કે બધા પર કઠોર નિયંત્રણ રાખે અને દુર્ગુણોને વધતા પહેલાં જ દૃઢતાપૂર્વક કચડી નાખે. જો કોઈવાર પતિ-પત્ની વચ્ચે કોઈ વાત પર મતભેદ થઈ જાય તો કુટુંબના વિશાળ હિતને ધ્યાનમાં રાખીને પોતાના મતભેદોને દૂર કરીને સુસંગઠિત કુટુંબના નિર્માણમાં જીવ પરોવીને જોડાઈ રહેવું જોઈએ. પતિ અને પત્ની દાંપત્ય રૂપી રથનાં બે પૈડાં છે. બંનેમાં યોગ્યતા અને સહકાર રહેવાથી જીવન સુખપૂર્વક ચાલે છે અને પરસ્પર પ્રેમભાવની વૃદ્ધિ થાય છે.

પત્નીમાં આધ્યાત્મિકતા, શ્રદ્ધા અને ઈશ્વરભક્તિ પણ હોવાં જોઈએ. ઈશ્વરભક્તિથી સાત્ત્વિકતા, મનોબળ અને આત્મબળ વધે છે. તેનાથી જીવનમાં પ્રગતિ અને વિકાસ થાય છે. ઈશ્વરભક્તિથી સ્ત્રીની તેજસ્વિતા વધે છે. તેના ચારિત્ર્યબળ પર તેજસ્વિતાનો આધાર રહેલો છે. પવિત્ર ચારિત્ર્ય મનુષ્યને દેવતા બનાવી દે છે અને સ્ત્રીને સતી, સાધ્વી અને દેવી બનાવે છે. એનાથી કુટુંબમાં તેની પ્રતિષ્ઠા વધે છે. જો ચારિત્ર્ય બળની સાથોસાથ જ્ઞાનનું બળ પણ હોય તો તે સ્ત્રીને પૂજ્ય અને શ્રદ્ધેય બનાવી દે છે. જે રીતે વિષ્ણુ સર્વત્ર પૂજ્ય અને પ્રતિષ્ઠિત છે, તે જ રીતે તે પણ બધાના આદરને પાત્ર બને છે. આવી ચારિત્ર્યવાન, જ્ઞાનવાન અને પતિવ્રતા સ્ત્રી કુટુંબમાં બધાને સદ્ગુદ્ધિ, સદાચાર અને સદ્ગુણોના માર્ગે લઈ જાય છે, તેમને યશસ્વી અને દીર્ઘજીવી બનાવે છે તથા જીવનલક્ષ્યની પ્રાપ્તિમાં સહાયક બને છે. સુશીલ અને નિપુણ સ્ત્રી જ ઘરની શોભા છે.

૧૫૯. વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – યજુર્વેદ ૧૫/૫૯ શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – યજુર્વેદ ૧૫/૫૯ શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

લોકં પૂણ છિદ્રં  પૃણાયો સીદ ધ્રુવા ત્વમ્ । ઇન્દ્રાગ્ની ત્વા બૃહસ્પતિરસ્મિન યોનાવસીષદન્ ॥ (યજુર્વેદ ૧૫/૫૯)

ભાવાર્થ : ભલી સ્ત્રીઓ ઘરનું પ્રત્યેક કાર્ય રસપૂર્વક પૂરું કરે છે. કોઈ પણ કાર્યમાં આળસ રાખતી નથી. પ્રત્યેક વિદ્વાન અને શ્રેષ્ઠ નારીનો ગૃહસ્થધર્મનો વ્યવહાર કેવો હોવો જોઈએ તેનું શિક્ષણ તેઓ બીજી સ્ત્રીઓને પણ આપે છે.

સંદેશ : ગૃહસ્થીનો આધાર શો છે ? તેનું મૂળ શું છે ? ગૃહસ્થીનો આધાર પત્ની છે. ઘરની સુરક્ષા, વ્યવસ્થા, સંચાલન, નિરીક્ષણ અને પ્રગતિની બધી જવાબદારી પત્ની પર હોય છે. આથી જ કહેવાય છે કે પત્ની જ ઘર છે. મકાનને ઘર કહેવાતું નથી, પરંતુ ગૃહિણીને જ ઘર કહેવાય છે. કહેવત પણ છે કે ‘ગૃહિણી વિનાનું ઘર ભૂતનો પડાવ.’ ગૃહિણી સિવાયનું ઘર ભૂતોના નિવાસની માફક સૂમસામ અને ઉદાસ જણાય છે. સ્ત્રીથી ઘરમાં શ્રી અને ઐશ્વર્યમાં વધારો થાય છે. કૌટુંબિક શ્રીવૃદ્ધિ માટે સ્ત્રીમાં આત્મબળ, સાત્ત્વિકતા, પવિત્રતા, સુશીલતા વિવેક વગેરે સૌમ્ય ગુણો હોવા જરૂરી છે. આવી સરળ, સુશીલ અને પ્રવીણ સ્ત્રી જ કુટુંબ માટે કલ્યાણકારી હોય છે. જે રીતે પાણીનું સિંચન થવાથી વૃક્ષો ફૂલેફાલે છે, તેવી રીતે સુશીલ અને વિદ્વાન સ્ત્રી દ્વારા કુટુંબની ચારે દિશામાં પ્રગતિ થાય છે. સુશીલ સ્ત્રી કુટુંબ માટે લક્ષ્મી હોય છે, ગૃહલક્ષ્મી હોય છે.

જે પતિને સુંદર, સુશીલ, મધુરભાષિણી તથા પતિવ્રતા પત્ની મળે છે તેનું જીવન ધન્ય છે. ધર્માનુસાર આચરણ કરવાથી અને પતિ તથા કુટુંબની સાથે ધાર્મિક ભાગીદારી કરતી હોવાથી તેને ધર્મપત્ની પણ કહેવામાં આવે છે. લગ્નજીવનના સુખનો આધાર પતિપત્નીનો એકસરખો વ્યવહાર છે. જો બંને એકરૂપ થઈને તાદાત્મ્યની અનુભૂતિ કરતાં રહીને એકબીજાનું સન્માન કરે અને ઘરની વ્યવસ્થામાં સહયોગ આપે, તો બંનેનું જીવન મધુર બને છે.

ઘરસંસારની જવાબદારી પત્ની પર હોય છે. પતિ તો ધનની કમાણી કરીને તેને સોંપી દે છે, પછી બધી વ્યવસ્થા તેણે જ કરવી પડે છે. જે સ્ત્રી પ્રસન્નતાપૂર્વક પરિશ્રમ કરીને કુટુંબની શ્રીવૃદ્ધિનો પુરુષાર્થ કરે છે તે જ સર્વપ્રિય બને છે. જીવનમાં સરસતા, સૌંદર્ય, પુરુષાર્થ અને પતિપરાયણ હોવું તે સ્ત્રીના સૌભાગ્યનું ચિહ્ન છે. પોતાના પતિને સર્વશ્રેષ્ઠ માનવાથી સ્ત્રીનું ગૌ૨વ વધે છે અને જીવનમાં કદી હીનતાની ભાવના આવતી નથી. જે સ્ત્રીમાં સરળતા, કોમળતા, વિનમ્રતા વગેરે ગુણો હશે ત્યાં દાંપત્યજીવન સ્વયં સુખમય બનશે.

પરિશ્રમી અને કર્તવ્યનિષ્ઠ સ્ત્રી જ કુટુંબને સુખમય બનાવી શકે છે. તેણે કુટુંબના બધા માણસોના હિતનું ચિંતન કરતા રહેવું જોઈએ. સાસુ સસરાની સેવા કરવી, પતિની સેવા કરવી, કુટુંબીજનો પ્રત્યે સ્નેહયુક્ત વ્યવહાર કરવો અને બધા માટે રસોઈ વગેરેની વ્યવસ્થા કરવી તે પત્નીનું કર્તવ્ય છે. તે બધાને પ્રેમપૂર્ણ દૃષ્ટિથી જુએ એ પણ તેનું કર્તવ્ય છે. તેની દૃષ્ટિમાં કોઈ કડવાશ અને ક્રૂરતા ન હોવી જોઈએ. જો તે કડવાશભર્યું વાતાવરણ પેદા કરશે, તો કુટુંબની શાંતિ નષ્ટ થઈ જશે. તે સ્વયં દુઃખી રહેશે અને બીજાઓ માટે પણ તે એક સમસ્યા બની જશે. સમગ્ર કુટુંબના સુખ માટે હંમેશાં પ્રયત્નશીલ રહેવાની જવાબદારી તેની છે. આ જ શ્રેષ્ઠ નારીઓનો ગૃહસ્થધર્મ છે.

૧૫૮. વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – અથર્વવેદ ૧૪/૧/૨૭ શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – અથર્વવેદ ૧૪/૧/૨૭ શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

અશ્લીલા તનૂર્ભવતિ રુશતિ પાપયામુયા । પતિર્યદ્ વધ્વો: વાસસઃ સ્વમદ્ગંમભ્યુર્ણુતે ॥ (અથર્વવેદ ૧૪/૧/૨૭)

ભાવાર્થ : જે પુરુષ સ્ત્રીએ લાવેલા દ્રવ્યનો ઉપયોગ કરે છે તે અપવિત્ર થઈ જાય છે, અર્થાત્ દહેજ લેવું મહાન પાપ છે.

સંદેશ : અગ્નિ સંસારનો પાલક અને પોષક છે, આથી પૃથ્વી પર તેનું સામ્રાજ્ય ફેલાયેલું છે. તેના સિવાય કોઈ કાર્ય થઈ શકતું નથી. જે માણસ અગ્નિની જેમ પ્રખર અને તેજસ્વી હોય છે તે જ સંસારમાં પ્રતિષ્ઠા અને પ્રેમ મેળવે છે. જે માણસો સૂર્ય, રાજા અને વીર જેવા હોય છે તેઓ પણ માન, સન્માન અને યશ મેળવે છે. સૂર્ય સંસારને પ્રકાશ આપે છે, અંધકારનો નાશ કરે છે અને સંસારનું પાલન કરે છે. શ્રેષ્ઠ માણસો પોતાના ગુણોના પ્રકાશ અને શક્તિથી સંસારના અજ્ઞાન અને દુર્ગુણોનો નાશ કરીને બધાની ભલાઈ કરે છે. રાજા રાષ્ટ્રનું રક્ષણ કરે છે. બધાનું હિત જાળવે છે અને બધાની સાથે હિતકારી મિત્રના જેવો વ્યવહાર કરે છે, આથી તે લોકપ્રિય હોય છે. રાજા જેવો પુરુષ પણ કુટુંબ અને સમાજના હિતનું ચિંતન કરતો રહે છે અને આત્મવત્ સર્વભૂતેષુની ભાવનાથી તેમનું રક્ષણ તેમ જ સેવા કરે છે. વીર પુરુષો જાનની પરવા કર્યા વગર દેશ અને સમાજનું રક્ષણ કરે છે.

આવા ગુણવાન પુરુષો માટે શાસ્ત્રોએ સંમતિ આપી છે કે તેઓ લગ્નબંધનથી જોડાઈને દાંપત્યજીવનનું સુખ ભોગવે. જેઓ જ્ઞાનવાન હોય, શરીરથી હૃષ્ટપુષ્ટ તથા પુરુષાર્થી હોય તેઓ જ સુંદર, સુશીલ અને ગુણવાન સ્ત્રીની જોડે લગ્ન કરીને ગૃહસ્થાશ્રમની જવાબદારી નિભાવે. અગ્નિ, સૂર્ય અને રાજાની જેમ કુટુંબના પાલનપોષણની વ્યવસ્થા કરે. પત્નીને સુંદર વસ્ત્રાભૂષણ, ધનધાન્ય વગેરેથી પ્રસન્ન રાખે. સમૃદ્ધ અને પ્રસન્નચિત્ત પતિ જ પત્નીની બધી ઇચ્છાઓ પૂરી કરી શકે છે. પતિ સૂર્યની માફક હંમેશાં કર્મશીલ અને ગતિશીલ રહે, કુટુંબની જરૂરિયાત જેટલું ધન કમાય અને રાજાની માફક પોતાની પત્ની અને કુટુંબને સંતોષી, સુખી અને સુરક્ષિત રાખે એમાં જ સદ્ગૃહસ્થનું ગૌરવ છે.

લગ્ન હંમેશાં યોગ્ય અને સુસંસ્કારી સ્ત્રીપુરુષનાં જ થવાં જોઈએ. આળસુ અને અજ્ઞાની માણસ હંમેશાં ગરીબ અને દુ:ખી રહે છે અને તે હંમેશાં મફતનો માલ શોધતો ફરે છે. આવા માણસો લગ્નને પણ પૈસા કમાવાનો ધંધો બનાવી દે છે અને જબરદસ્તી દહેજ વસૂલ કરવાનું નીચતાપૂર્ણ દુસ્સાહસ પણ કરે છે. આનાથી વધુ નીચ વર્તન બીજું કયું હોઈ શકે ? લગ્ન સમયે સ્ત્રીને પિતા તરફથી જે કંઈ દ્રવ્ય આપવામાં આવે છે તે તેનું સ્ત્રીધન ગણાય છે. પતિને આવા ધનનો ઉપયોગ કરવાનો અધિકાર હોતો જ નથી. માતાપિતા દ્વારા પોતાની પુત્રીને સ્વેચ્છાએ આપેલ ભેટ અને જબરદસ્તી વસૂલ કરવામાં આવેલ દહેજમાં આકાશપાતાળ અને સ્વર્ગનર્ક જેટલો તફાવત છે. દહેજની માગણી કરવી અને તેને મેળવવા માટે જાતજાતના કીમિયા અજમાવવા તે મનુષ્યના ચારિત્ર્યની સૌથી નીચ કક્ષાની નિશાની છે. કાયદાની દૃષ્ટિએ દહેજ લેવું એ ગુનો બને છે. વધુમાં એ આત્માનું પતન કરીને પુરુષના માન, સન્માન, યશ, ગૌરવ બધાને ધૂળ ભેગું કરે છે. પત્નીના ધનથી જે લોકો પોતાનો ઘરસંસાર ચલાવવાની યોજના બનાવે છે એમનાથી વધુ નીચ, બદમાશ અને દુષ્ટ બીજું કોઈ ન હોઈ શકે.

પોતાના પુરુષાર્થમાં જ પુરુષની મર્યાદા છે.

૧૫૭. વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – અથર્વવેદ ૭/૧૭/૧ શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – અથર્વવેદ ૭/૧૭/૧ શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

ધાતા દધાતુ નો રયિમીશાનો જગતસ્પતિઃ । સ નઃ પૂર્ણન યચ્છતુ | (અથર્વવેદ ૭/૧૭/૧)

ભાવાર્થ : ગૃહસ્થ લોકો પોતાના પુરુષાર્થ દ્વારા પરમાત્માની કૃપાથી ધન અને બળ મેળવીને સુખ પ્રાપ્ત કરે.

સંદેશ : વેદમાં ધન કમાવાની કોઈ મનાઈ નથી. તેમાં ધનની કમાણી ધર્મ અને ન્યાયપૂર્વક કરવાનું કહેવાયું છે. જે માણસ ઉત્તમ માર્ગે ધર્માનુસાર ધનની કમાણી કરે છે, લોભને વશ થઈને અન્યાય અને અધર્મથી, બીજાઓનું શોષણ કરીને, બીજાઓનો અધિકાર ઝૂંટવીને કદીયે ધન કમાવાનો વિચાર કરતો નથી તે જ આદર્શ પુરુષ કહેવાય છે. ‘અન્ને નય સુપથા રાયે’, હે પ્રભુ ! ધનની પ્રાપ્તિ માટે આપ અમોને સન્માર્ગ પર ચલાવો, આ જ પ્રાર્થના તે હંમેશાં કરતો રહે છે.

અનીતિ અને અન્યાય દ્વારા કમાયેલું ધન આગિયાની જેમ ચમકે છે અને થોડીવાર માટે આપણને ખુશખુશાલ કરી દે છે અને પછી ફરીથી અંધકારનું સામ્રાજ્ય છવાઈ જાય છે. સદ્ગૃહસ્થનું કર્તવ્ય છે કે તે પોતાના પુરુષાર્થમાં કોઈ ઊણપ ન આવવા દે અને વધુમાં વધુ પરિશ્રમ કરીને જે કંઈ કમાણી કરે તેમાં સંતોષ મેળવે, કોઈને પણ દુ:ખી કર્યા સિવાય, દુર્જનોની સામે નમતું જોખ્યા સિવાય અને સન્માર્ગને છોડ્યા વિના જે થોડુંક ધન કમાવામાં આવે છે તે જ ઘણું છે. અનીતિથી કમાયેલું ધન આપણા માટે સુખસગવડોનો ઢગલો ખડકી શકે છે, પરંતુ સાથે જ કુટુંબીજનોને વિલાસી, આળસુ, કામચોર, લોભી, લંપટ અને રોગી પણ બનાવી દે છે . તે ધનથી સુખ ઓછું અને દુઃખ વધુ મળે છે. તેની સાથે અનેક પ્રકારના દુર્ગુણો અને વ્યસનો પણ કુટુંબમાં પ્રવેશે છે. એના ખરાબ પ્રભાવથી કુટુંબના બધા સભ્યોની શારીરિક અને માનસિક પડતી થાય છે તથા તેમનામાં પરસ્પર મનની મલિનતા, શંકા અને દ્વેષનો ભાવ પણ જાગે છે.

આથી આપણાં શાસ્ત્રોમાં ગૃહસ્થોની કમાણીની પવિત્રતા પર વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે. એની સાથે જ તે ધનનો યોગ્ય રીતે સદુપયોગ કરવો પણ જરૂરી છે. ઘરને યોગ્ય રીતે વસાવવા માટે જે વસ્તુઓની જરૂરિયાત હોય છે તેની વ્યવસ્થા કરવા માટે ગૃહસ્થોએ પ્રયત્ન કરવો જોઈએ અને ભોગવિલાસની વસ્તુઓને ઘરમાં દાખલ થવા દેવી જોઈએ નહિ. વેદની આ ભાવનાની સર્વત્ર અવગણના થઈ રહી છે. લાખો કરોડો રૂપિયાનાં સૌંદર્યપ્રસાધનો અને મોજશોખનો સામાન દેવું કરીને વિદેશોમાંથી આયાત કરવામાં આવે છે. આપણું ખાનપાન, રહેણીકરણી, પહેરવેશ બધું જ કૃત્રિમતા અને આડંબરયુક્ત છે. ભારતીય વાતાવરણ અને રહેણીકરણીની દૃષ્ટિથી તે બધું અયોગ્ય અને સ્વાસ્થ્યની દૃષ્ટિએ નુકસાનકારક પણ છે.

આ રીતે ધનની પવિત્રતા સાચવી રાખવાનો પુરુષાર્થ ત્યારે જ શક્ય બને છે કે જ્યારે પુરુષમાં પૂરતું આત્મબળ હોય, સાંસારિક પ્રલોભનો પ્રત્યે ઉદાસીનતા બતાવી શકવાનું સાહસ હોય તથા કુટુંબના બધા સભ્યોમાં એકરાગ હોય. સુસંસ્કારી કુટુંબોમાં બાળકોને બાળપણથી જ આવા ત્યાગનું શિક્ષણ આપવું જોઈએ અને શરૂઆતથી જ તેમનામાં આત્મવિશ્વાસપૂર્વક કુરિવાજોનો સામનો કરવાનું સાહસ પણ જગાડવું જોઈએ. આવાં કુટુંબોમાં બધા લોકો સુખ અને સંતોષના સ્વર્ગીય વાતાવરણમાં રહીને આત્માની ઉન્નતિ કરે છે અને એક સ્વસ્થ સમાજના નિર્માણમાં સહાયક બને છે.

૧૫૬. વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – યજુર્વેદ ૮/૬૩ શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – યજુર્વેદ ૮/૬૩ શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

આ પવસ્વ હિરણ્યવદશ્વવત્સોમ વીરવત્ । વાજં ગોમાન્તમા ભર સ્વાહા ||  (યજુર્વેદ ૮/૬૩)

ભાવાર્થ: ઘરસંસારને યોગ્ય રીતે ચલાવવા માટે મનુષ્યોએ પોતાના પુરુષાર્થ દ્વારા સોનું, પશુઓ અને ધન કમાવાં જોઈએ. એના સિવાય ઘરસંસાર પરિપૂર્ણ થતો નથી. ગૃહસ્થાશ્રમની ઉન્નતિ પુરુષાર્થમાં સમાયેલી છે.

સંદેશઃ સંસારનું કોઈ પણ કાર્ય ધન સિવાય ચાલી શકતું નથી, તો પછી ઘરસંસારની ગાડી એના સિવાય કેવી રીતે ચાલે ? વાસ્તવિકતા તો એ છે કે ગૃહસ્થાશ્રમમાં રહીને જ માણસ ધનની કમાણી કરે છે. તે પોતાની સાથોસાથ બ્રહ્મચર્ય, વાનપ્રસ્થ અને સંન્યાસ આશ્રમવાળાઓની પણ આર્થિક જરૂરિયાતો પૂરી પાડે છે, તેમનું ભરણપોષણ અને લાલનપાલન કરે છે. ઘરસંસાર માટે ધન કમાવું અને તેનો સદુપયોગ કરવો એ બંને મહત્ત્વપૂર્ણ છે. તેના વગર ઘરસંસાર સારી રીતે ચલાવવો અશક્ય બનશે. ઘરસંસાર માટે તે ધન કમાય એ જરૂરી છે, પરંતુ તેની કમાણીનાં સાધનો પવિત્ર હોવાં જોઈએ.

ધન કમાવાનાં ચાર માધ્યમો છે : ખેતી, વેપાર, નોકરી અને મજૂરી. ખેતીના કાર્યમાં અર્થ(ધન)ની કમાણી પવિત્ર ત્યારે કહેવાય છે કે જ્યારે તેના મજૂરોનું શોષણ થતું ન હોય અને તેમને યોગ્ય મહેનતાણું મળે. વેપારીની આર્થિક પવિત્રતા એ છે કે તે વસ્તુઓમાં ભેળસેળ ન કરે, બનાવટી તંગી સર્જીને વસ્તુઓ મોંઘા ભાવે ન વેચે. યોગ્ય દરે જ વ્યાજ લે અને સરકારને પૂરો કર ભરે. નોકરી કરનારા નાના કે મોટા કર્મચારીએ પૂરા મનોયોગથી પોતાની ફરજનું પાલન કરવું જોઈએ. તે લાંચ ન લે અને સરકારી કે સંસ્થાની ધનસંપત્તિનો દુરુપયોગ ન કરે. મજૂર કામચોરી ન કરે અને પૂરી નિષ્ઠાથી કામ કરે. ગરીબો અને અનાથો પાસેથી ઝૂંટવેલું, કોઈનું શોષણ કરીને એકઠું કરેલું તથા અયોગ્ય સાધનોથી કમાયેલું ધન અપવિત્ર હોય છે. ગૃહસ્થાશ્રમની સુખસમૃદ્ધિ માટે આર્થિક પવિત્રતા ઘણી જરૂરી છે.

જેમ ઘ૨સંસા૨ની કમાણીનાં સાધનો પ્રત્યે સજાગ રહેવું જોઈએ તેમ ધનનો સદુપયોગ કરવામાં પણ વિશેષ ધ્યાન રાખવું જોઈએ. પતિ અને પત્ની ઘરસંસારરૂપી ગાડીનાં બે પૈડાં છે. પતિનું કાર્ય ધન કમાવવાનું છે તો પત્નીનું કર્તવ્ય ઘરનાં કાર્યો કરવાનું છે. જો પતિ ગેરમાર્ગે ચાલશે, વ્યસની કે રોગી હશે તો કુટુંબની અર્થવ્યવસ્થા તૂટી પડશે અને તેથી બધાંને કષ્ટ વેઠવું પડશે.

શાસ્ત્રોમાં ધનના સદુપયોગ વિશે સુંદર વર્ણન કરેલું છે. ધર્માય યશસેડર્થાય આત્મને સ્વજનાય ચ’, કમાયેલ ધનને પાંચ ભાગમાં વહેંચવું જોઈએ. એક ભાગ ધર્મના માટે અને એક કીર્તિ માટે દાનમાં આપવો જોઈએ. એનાથી જ વાનપ્રસ્થ અને સંન્યાસાશ્રમની પ્રવૃત્તિઓ ચાલે છે અને એનાથી બ્રહ્મચારીઓને માટે શાળા વગેરેની વ્યવસ્થા થાય છે. એક ભાગ પોતાના ધનની વૃદ્ધિ માટે ફરીથી વેપારમાં ખર્ચવો કે ભવિષ્ય માટે જમા રાખવો. બાકીનું ધન પોતાના માટે અને સ્વજનો માટે ઉપયોગમાં લેવું જોઈએ.

જે ગૃહસ્થો ધનની કમાણીમાં પવિત્રતાનો અને તેના ઉપયોગમાં વિવેકશીલતાનો પાલવ ચુસ્ત રીતે પકડી રાખે છે તેઓ હંમેશાં સુખી, સંતુષ્ટ અને સમૃદ્ધ રહે છે.

૧૫૫. વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – અથર્વવેદ ૧૪/૨/૧૭ શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – અથર્વવેદ ૧૪/૨/૧૭ શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

અઘોરચક્ષુરપતિઘ્ની સ્યોના  શગ્મા સુશેવા સુયસા ગૃહેભ્યઃ । વીર સૂર્દેવૃકામા સં ત્વયૈધિષીમહિ સુમનસ્યમાના ॥ (અથર્વવેદ ૧૪/૨/૧૭)

ભાવાર્થ : હે વધૂ ! તું પ્રિયદર્શિની બનીને શુદ્ધ અંતઃકરણથી કુટુંબીજનોનું ભલું કર. એનાથી ઘરમાં સુખસંપત્તિની વૃદ્ધિ થશે.

સંદેશઃ જો ઘરને સુખદ અને મંગળકારી બનાવવું હોય તો કુટુંબનું વાતાવરણ શાંત અને સૌમ્ય હોવું જોઈએ. પશુપક્ષીઓ પણ શાંત અને રમણીય સ્થાનોમાં રહે છે. જેવી રીતે પશુપક્ષીઓને શાંત અને સુરક્ષિત સ્થાન ગમે છે, તે જ રીતે મનુષ્ય પણ પ્રસન્ન રહેવા માટે કુટુંબમાં શાંત વાતાવરણ ઇચ્છે છે. ઘરને સ્વર્ગ બનાવવાની જવાબદારી પતિ અને પત્ની બંનેની હોય છે. પતિવ્રત ધર્મ અને પત્નીવ્રત ધર્મની અંતર્ગત બંને ઉ૫૨ જે કર્તવ્યોની જવાબદારીનો ભાર આવે છે તેને ઉત્સાહપૂર્વક ઉઠાવવો જોઈએ અને એવો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ કે સાથીદારની તુલનામાં પોતાની ભૂમિકા વધુ ઊંચી બની રહે.

નવવધૂની પાસે આ રીતના વ્યવહારની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે. તે કુટુંબની પ્રતિષ્ઠા છે. કુળ કે વંશનું ગૌરવ તેના ચારિત્ર્ય અને વર્તન પર જ આધારિત છે. તે કુળની પરંપરાઓની પાલક છે અને કુળને જ્યોતિર્મય બનાવવા માટે સુયોગ્ય સંતાનોને જન્મ આપનારી છે. કુળની સ્થિતિને મજબૂત કરવાની જવાબદારી તેના પર હોય છે. ફક્ત ઘરની જવાબદારીનું પાલન કરવું એટલું જ તેનું કર્ત્તવ્ય નથી, બલ્કે કુળની પ્રતિષ્ઠામાં વધારો કરવો, પ્રાચીન શ્રેષ્ઠ પરંપરાઓનું પાલન કરવું, કુટુંબના સભ્યોને યોગ્ય સન્માન આપવું, અતિથિઓનું સ્વાગત કરવું, કુળને દૂષિત કરનારા દુર્ગુણોને છોડવા અને કુળને માટે જ્ઞાનવિજ્ઞાન, વૈભવ વગેરેથી પરિપૂર્ણ સંતાનોને જન્મ આપવો, તેમને ઉચ્ચ આચારવિચારનું શિક્ષણ આપવું વગેરે પત્નીનાં મહત્ત્વપૂર્ણ કર્તવ્યો છે. કુટુંબની પ્રસન્નતામાં જ તેની પ્રસન્નતા હોય તથા સમગ્ર કુટુંબના સુખ માટે હંમેશાં પ્રયત્નશીલ રહે એવી નારી જ કુટુંબમાં બધાંને પ્રિય હોય છે.

નારીમાં લજ્જા, ચારિત્ર્ય, સ્નેહ, મમતા વગેરે એવા ગુણો છે, અનાયાસ મનુષ્યને આકર્ષે છે. તેનામાં સહજ આકર્ષણ હોય છે, જે મોટેભાગે સૌંદર્યલક્ષી હોય છે. શારીરિક સૌંદર્ય, ગુણ, જ્ઞાન, ગૌરવ, કલાપ્રિયતા વગેરે અનેક તત્ત્વો તેના વ્યક્તિત્વને શ્રેષ્ઠ બનાવે છે. આકર્ષણના મૂળમાં તો તેના હૃદયની શુદ્ધતા, સરળતા અને નિષ્કપટતા રહે છે, જે સમાન ગુણવાળા માણસને સહજ રીતે આકર્ષી લે છે. સ્ત્રીના રૂપસૌંદર્યમાં માદકતા હોય છે. તે પોતાના ચુંબકીય આકર્ષણ દ્વારા કોઈ સુગંધિત ફૂલની માફક કુટુંબના બધા સભ્યોને આકર્ષી લે છે. બહારના સૌંદર્યના બદલે આંતરિક સૌંદર્ય, ભાવશુદ્ધિ, વિચારશુદ્ધિ વગેરેને વિશેષ મહત્ત્વ આપવામાં આવે છે. સહૃદયતા, સંવેદના, સહયોગિતા વગેરેની ભાવનાથી જે સ્ત્રી કુટુંબના બધા સભ્યોના હિતનો વિચાર કરે છે અને તે જ દિશામાં પુરુષાર્થ કરે છે તે ઘર સુખશાંતિથી ભરપૂર રહે છે. પરિશ્રમી અને કર્મનિષ્ઠ સ્ત્રી જ કુટુંબને સુખમય બનાવી શકે છે.

સુદર અને નિપુણ પત્ની જ કુટુંબનાં કષ્ટોને દૂર કરવાનું સામર્થ્ય ધરાવે છે. બધાનું હિત વિચારતા રહીને તે પોતાનું જીવન પણ સુખદાયી બનાવે છે અને કુટુંબને પણ સુખી તથા ખુશખુશાલ રાખે છે.

૧૫૪. વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – અથર્વવેદ ૧૪/૧/૪૩ શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

વેદોનો દિવ્ય સંદેશ – અથર્વવેદ ૧૪/૧/૪૩ શ્લોકનો ગુજરાતી ભાવાર્થ અને સંદેશ

યથા સિન્ધુર્નદીનાં સામ્રાજ્યં સુષુવે વૃષા ।  એવા ત્વં સામ્રાજ્ઞ્યેધિ પત્યરસ્તં પરેત્ય ॥ (અથર્વવેદ ૧૪/૧/૪૩)

ભાવાર્થ: સમુદ્ર વાદળો દ્વારા જળ વરસાવે છે ત્યારે નદીઓને જળ પ્રાપ્ત થાય છે અર્થાત્ નદીઓનું નિયંત્રણ સમુદ્ર કરે છે. તેવી જ રીતે, હે વધૂ ! તું પણ પોતાના ઘરની માલિકણ બનીને સમગ્ર કુટુંબને સુખી બનાવ.

સંદેશ : ગૃહસ્થાશ્રમ ઘણો જ જવાબદારીપૂર્ણ આશ્રમ છે. એમાં ઘણી સૂઝબૂઝવાળા અને વ્યવહારકુશળ માણસો જ સફળ થઈ શકે છે. અભણ માણસો તો ઠીક, પરંતુ ભણેલાગણેલા માણસો પણ પોતાની વ્યવહારકુશળતાના અભાવમાં કેટલીય ભૂલો કરી બેસે છે. અનુભવી માણસોની સાથે રહેવાથી વ્યવહારકુશળતા આવે છે. માત્ર ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવી લેવાથી આ શક્ય બનતું નથી. ઘરસંસારમાં દાખલ થયા પછી માતા, પિતા, સાસુ, સસરા, ભાઈ, બહેન વગેરે કુટુંબીજનોની સાથે કેવો વ્યવહાર કરવો જોઈએ એનું જ્ઞાન અનુભવી માણસો પાસેથી અવશ્ય મેળવી લેવું જોઈએ.

આપણા દેશમાં સંયુક્ત કુટુંબપ્રથા એક આશીર્વાદ છે. તેમાં બાળપણથી જ ઘરસંસારની જવાબદારીઓનો પરિચય મળી જાય છે. આધ્યાત્મિક અને ભાવનાત્મક વિકાસની દૃષ્ટિએ પણ તેનું ઘણું મહત્ત્વ છે. માતાપિતાની સેવા, ભાઈબહેનની સહાયતા અને કુટુંબીજનોની સમસ્યાઓને પોતાની માનીને તેમને ઉકેલવામાં જોડાયેલો રહીને માણસ પોતાની સ્વાર્થપરાયણતાને ઘટાડે છે અને ઉદારતા વધારે છે. પોતાના શરીર અને પત્ની સુધીની વાત વિચારનારા વધતી ઉંમરમાં કેટલીક સગવડો ભલે મેળવી લે, પરંતુ બાકીના જીવનમાં તેમને પોતાની આ સંકુચિતતાનો દંડ ભોગવવો પડે છે. બીમારી, અશક્તિ, દુર્ઘટના, લડાઈ ઝઘડા વગેરે પ્રસંગોમાં સંયુક્ત કુટુંબની ઉપયોગિતાની ખબર પડે છે. તે વખતે કુટુંબના બીજા સભ્યો પોતપોતાની રીતે સહાય કરીને કુટુંબનો ભાર હળવો કરે છે. સંયુક્ત કુટુંબપ્રથામાં અયોગ્ય, અસમર્થ, પાગલ, દુર્ગુણી બધાનો સમાવેશ થઈ જાય છે. એકલા હોત તો તેમને ભીખ માગવાનું અને જીવતા રહેવાનું પણ મુશ્કેલ થઈ પડત.

નવવધૂ કુટુંબનું કેન્દ્રબિંદુ હોય છે અને બધા કુટુંબીજનો તેની પાસે કંઈક ને કંઈક આશાઓ અને ઇચ્છાઓ રાખે છે. કુટુંબના બધા સભ્યોની પ્રસન્નતા, આનંદ, ઉલ્લાસ તથા મધુરતાની ભાવના ટકાવી રાખવી તેનો આધાર નવવધૂની વ્યવહારકુશળતા પર રહેલો છે. પરસ્પર સજ્જનતા, સ્નેહ, શિષ્ટાચાર, સન્માન અને સહયોગની ભાવના ટકી રહે તો કદી પણ અસંતોષ અને મનની મલિનતા ઉત્પન્ન થતી નથી. દરેક વ્યક્તિએ પોતાનાં કર્તવ્યો અને અધિકારોનું યોગ્ય રીતે પાલન કરવું જોઈએ. કુટુંબમાં એવું ન બનવું જોઈએ કે કેટલાક લોકો મોટા હોવાના બહાને મોજમજા કરતા રહે અને નાના સભ્યોને ઘાણીના બળદની જેમ રાતદિવસ ફરવું પડે. આનાથી કુટુંબોનું વિભાજન થાય છે.

જેવી રીતે સમુદ્ર અને નદીઓનો પરસ્પરનો સંબંધ હોય છે તેવી રીતે કુટુંબનું સંચાલન થવું જોઈએ. સમુદ્ર સંસારના તમામ જળનો સ્વામી છે. નદીઓનું પાણી પણ વહીને તેમાં આવી જાય છે,પરંતુ તે પાણી પર તે પોતાનો એકલાનો અધિકાર સમજતો નથી. વાદળો મારફત સંસારના ખૂણેખૂણામાં પહોંચીને પાણી વરસાવી દે છે અને તે પાણી સમગ્ર જીવજંતુઓના પાલનપોષણનો આધાર બને છે. વધૂની પાસે એ જ અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે કે તે ઘરના બધા સભ્યોના સુખ અને સગવડોની માલિકણ બનીને, બધાનો સ્નેહ તથા સન્માન મેળવીને સમુદ્રની માફક ધીરગંભીરભાવથી કુટુંબના બધા સભ્યોના હિતચિંતનને પરમ સૌભાગ્ય સમજે.

%d bloggers like this: