૧૪. સ્ત્રીઓને શું વેદનો અધિકાર નથી ?

સ્ત્રીઓને શું વેદનો અધિકાર નથી ?   

ગાયત્રી મંત્રનો સ્ત્રીઓને અધિકાર છે કે નથી ? એ કોઈ સ્વતંત્ર પ્રશ્ન નથી. એવો જુદો વિધિનિષેધ છે જ નહિ કે સ્ત્રીઓએ ગાયત્રીનો જપ કરવો કે નહીં. એ પ્રશ્ન એ માટે ઉઠાવવામાં આવ્યો છે કે કહેવાય છે કે સ્ત્રીઓને વેદનો અધિકાર નથી, કેમ કે ગાયત્રી પણ વેદમંત્ર છે, તેથી બીજા મંત્રોની માફક એનું ઉચ્ચારણ કરવાનો અધિકાર પણ સ્ત્રીઓને હોવો જોઈએ.

સ્ત્રીઓને વેદાધિકારી ન થવાનો પ્રતિબંધ વેદોમાં નથી. એવા કેટલાય મંત્રો છે, જેનું સ્ત્રીઓ દ્વારા જ ઉચ્ચારણ થાય છે. એ મંત્રોમાં સ્ત્રીલિંગની ક્રિયાઓ છે, જેથી સ્પષ્ટ થાય છે કે, સ્ત્રીઓ મારફત જ એ પ્રયોગો થવા જોઈએ જુઓ :

ઉદસૌ સૂર્યો અગાદ્ ઉદયં મામકો ભગઃ અહં | તદ્વિદ્ બલા પધિમમ્ય સાક્ષિ વિષા સહિ ||

અહં કેતુરહં મૂર્ધાહમુગ્રા વિવાચની | મમેદનુકૃતં પાતઃ સેહ નાયા ઉપાચરેચ ||

મમ પુત્રા શત્રરુણેડયે મે દુહિતા વિરાટ | ઉતાહમસ્મિ સં જયા પત્યૌ મે શ્લોક ઉત્તમઃ | ઋગ્વેદ ૧૦/૧૫૯/૨/૩

અર્થ સૂર્યોદયની સાથે સાથે મારું સૌભાગ્ય વધે, હું પતિદેવને પ્રાપ્ત કરું, વિરોધીઓને પરાજિત કરનારી અને સહનશીલ બનું. હું તેજસ્વિની અને પ્રભાવશાળી વક્તા બનું. પતિદેવ મારી ઇચ્છા, જ્ઞાન અને કર્મને અનુકૂળ કાર્યો કરે. મારા પુત્ર અંદરના અને બહારના શત્રુઓનો નાશ કરે. મારી પુત્રીઓ પોતાના સદ્ગણોને લીધે પ્રકાશવાન થાય. હું મારાં કાર્યોથી પતિદેવના યશને ઉજ્વળ બનાવું.

ત્ર્યંબકં યજામહે સુગન્ધિ પતિવૈદનમ્ | ઉર્વારુકમિવ બન્ધનાદિતી મુક્ષીય મામતઃ |   યજુ. ૨/૬૦

અર્થાત અમે કુમારિકાઓ ઉત્તમ પતિ પ્રાપ્ત કરાવનારા પરમાત્માનું સ્મરણ કરીને યજ્ઞ કરીએ જે અમને આ પિતૃકુલથી તો અલગ પાડે, પરંતુ પતિકુલથી કદી વિયોગ ન કરાવે.

આશા સાન્તં સોમનસં પ્રજાં  સૌભાગ્યં રયિમ્ | એગ્નિરનુવ્રતા ભૂત્વા સન્નહ્યે સુકૃતાયકમ્ ||   -અથર્વ. ૧૪/૨/પર

વધુ કહે છે, હું યજ્ઞાદિ શુભ અનુષ્ઠાનો કરવા માટે શુભ વસ્ત્રો પહેરું છું. સદા સૌભાગ્ય, આનંદ, ધન તથા સંતાનની કામના કરતી સદા પ્રસન્ન રહીશ.

વેદોડપવિત્તરસિ વેદસે ત્વા વેદો મે વિન્દ વિદેય ધરુતવન્ત કુલાનયિનં રાસ્યસ્પોર્ષ સહસ્ત્રિણમ્ | વેદો વાજંદદાતુ મે વેદો વીર દદ ત મે |   -કારક સંહિતા ૫/૪/ર૩

આપ વેદ છો, બધા શ્રેષ્ઠ ગુણો અને ઐશ્વર્ય આપનારા છો. જ્ઞાન લાભને માટે તમને સારી રીતે પ્રાપ્ત કર્યું. વેદ અને તેજસ્વી કુળને ઉત્તમ બનાવવાવાળું અને ઐશ્વર્ય વધારવાનું જ્ઞાન આપો. વેદ મને શ્રેષ્ઠ વીર સંતાનો આપો.

વિવાહને સમયે વર-વધૂ બંને એકસાથે મંત્રોચ્ચારણ કરે છે.

સમજ્જન્ત વિશ્વેદેવા સમાપો હ્રદયાનિ નૌ સંમાતરિશ્વા સંધાતા સમુદ્રષ્ટી દધાતુ નૌ | ઋગ્વેદ ૧૦/૮૫/૪૭

અર્થાત બધા વિદ્વાન લોકો એ જાણી લો કે અમારા બંનેનાં હૃદયો પાણીની જેમ પરસ્પર પ્રેમપૂર્વક મળી રહ્યાં છે વિશ્વનિયતા પરમાત્મા તથા વિદુષી દેવીઓ અમારા બંનેના પ્રેમને સ્થિર બનાવવામાં મદદ કરે.

સ્ત્રીઓએ વેદમંત્રોનું ઉચ્ચારણ કર્યાનાં અસંખ્ય ઉદાહરણો મોજૂદ છે. શતપથ બ્રાહ્મણ ૧૪/૧૪/૧૬માં પત્ની દ્વારા યજુર્વેદના ૩૩/ર૭ મંત્ર “તષ્ટ્ર મંતસ્વા સયેમ’ આ મંત્રનું પત્ની દ્વારા ઉચ્ચારણ કરાવવાનું વિધાન છે. શતપથના ૧/૯/૨/૨૧ તથા ૧/૯/૨,૨૨, ૨૩માં સ્ત્રીઓ દ્વારા યજુર્વેદના ૨૩/૨૩/૨૫, ૨૭, ૨૯ મંત્રો બોલવાનો આદેશ છે.

તૈત્તિરીય સંહિતાના ૧/૧/૧૦ “સુપ્રજસસ્વતી વયમ્ આદિ મંત્રો સ્ત્રીને મુખે બોલાવવાનો આદેશ છે.

આશ્વલાયન ગૃહસૂત્ર ૧/૧/૯ ના “પાણિ ગૃહ્યાદિગહ્યા’માં પણ આ પ્રકારે યજમાનની ગેરહાજરીમાં તેની પત્ની, પુત્ર અથવા કન્યાને યજ્ઞ કરવાનો આદેશ છે.

કાઠક ગૃહસુત્ર ૩/૧/૩૦ તેમજ ર૭/૩માં સ્ત્રીઓને માટે વેદાધ્યયન મંત્રોચ્ચારણ તેમજ વૈદિક કર્મકાંડ કરવાનું પ્રતિપાદન છે. લોગાક્ષિ ગૃહસૂત્રની ૨૫મી કંડિકામાં પણ એવા જ પ્રમાણ છે.

પારસ્કર ગૃહસૂત્ર ૧/૫/૧, ર મુજબ વિવાહ વખતે કન્યા લાજાહોમના મંત્રો પોતે બોલે છે, સૂર્યદર્શનના સમયે પણ તે યજુર્વેદના ૩૬/૨૪ મંત્ર “તચ્ચક્ષુર્દેવ હિતં……’ નું પોતે જ ઉચ્ચારણ કરે છે. વિવાહ વખતે “સમજ્જન’ કરતી વખતે વરવધૂ બંને સાથે-સાથે “અયૈનો સમજ્જયતિ….” એ ઋગ્વેદ ૧૦/૮૫/૪૮નો મંત્ર બોલે છે.

તાડય બ્રાહ્મણ ૫/૬/૮ યજ્ઞમાં સ્ત્રીઓને વીણા લઈને સામવેદનું ગાન કરવાનો આદેશ છે તથા ૫/૬/૧પમાં સ્ત્રીઓને કળશ ઉપાડીને વેદગાન કરતાં કરતાં પરિક્રમા કરવાનું વિધાન છે.

ઐતરેય પ/૨/૨૦ માં કુમારી ગંધર્વ ગૃહતા ઉપાખ્યાન છે, જેમાં કન્યાના યજ્ઞ અને વેદાધિકારનું સ્પષ્ટીકરણ કરવામાં આવ્યું છે.

કાત્યાયન શ્રૌત સૂત્ર ૧ / ૧ / ૭ તથા ૪ / ૧ / ૨ ૨ તથા ૧૦/૧૩ તથા ૬/૬/૩ તથા ૨૬/૪/૧૩ તથા ૩/૧/૨૮ તથા ૨૬/૭/૧ તથા ૨૦/૬/૧૨, ૧૩ આદિમાં એવો સ્પષ્ટ આદેશ છે કે અમુક વેદમંત્રોનું ઉચ્ચારણ સ્ત્રીએ કરવું.

લાટયાયન શ્રૌતસૂત્રતા પત્ની માટે સસ્વર સામવેદના મંત્રોમાં ગાયનનું વિધાન છે.

શાંખાયન શ્રૌતસૂત્રના ૧/૧૨/૧૩ માં તથા આશ્વલાયન શ્રૌતસૂત્ર ૧/૧૧/૧માં આજ પ્રકારના વેદમંત્રોચ્ચારણના આદેશ છે. મંત્ર બ્રાહ્મણના ૧/૨/૩માં કન્યા દ્વારા વેદમંત્રના ઉચ્ચારણની આજ્ઞા છે.

નીચેના મંત્રોમાં વધૂને વેદ પરાયણ થવાને માટે કેટલો સુંદર આદેશ આપવામાં આવ્યો છે.

બ્રહ્મ પર યુજ્યતાં બ્રહ્મ પૂર્વ બ્રહ્માન્તતો મધ્યતો બ્રહ્મ સર્વતઃ અનાવ્યાધાં દેવ પુરાં પ્રપદ્યં

શિવા સ્વોના પતિલોકે વિરાજ |    અથર્વ ૧૪/૧૪/૪

હે વધુ ! તારી આગળ, પાછળ, મધ્યમાં તથા અંતે સર્વત્ર વેદવિષયક જ્ઞાન રહે. વેદજ્ઞાનને પ્રાપ્ત કરીને તે મુજબ તું તારું જીવન બનાવ. મંગલમયી સુખદાયિની અને સ્વસ્થ થઈને પતિના ઘરમાં વિરાજ અને પોતના સદ્ગુણોથી પ્રકાશવાન થા.

કુલાયિની ધરુણવતી પુરન્ધિ સ્યોમે સીદ સદને પૃથિવ્યાઃ અભિત્વા રુદ્રા વસવો ગૃણન્તુ ઈમા બ્રહ્મ પીપિહિ સૌમગાય અશ્વિતાધ્વર્ય સાદયત ભિહિત્વા .  યજુ ૧૪ ર

હે સ્ત્રી ! તું કુલવતી, ઘી આદિ પૌષ્ટિક પદાર્થોના ઉચિત ઉપયોગ કરનારી, તેજસ્વિની, બુદ્ધિમતી. સત્કર્મ કરનારી થઈને સુખપૂર્વક રહે. તું એવી ગુણવતી અને વિદુષી થા કે રૂદ્ર અને વસુ પણ તારી પ્રશંસા કરે. સૌભાગ્યની પ્રાપ્તિ માટે આ વેદમંત્રોના અમૃતનું વારંવાર ઉત્તમ પ્રકારે પાન કર. વિદ્વાનો તને શિક્ષણ આપીને આ પ્રકારની ઉચ્ચ સ્થિતિ પર પ્રતિષ્ઠા કરે.

એ બધા જાણે છે કે, વેદમંત્રો વગર યજ્ઞ થતો નથી અને યજ્ઞમાં પતિપત્ની ઉભયને સમ્મિલિત રહેવું આવશ્યક છે. શ્રી રામચન્દ્ર સીતાની ગેરહાજરીમાં સોનાની પ્રતિમા રાખીને યજ્ઞ કર્યો હતો. બ્રહ્માજીને પણ સાવિત્રીની ગેરહાજરીમાં બીજી પત્નીની વરણી કરવી પડી હતી, કેમ કે યજ્ઞની પૂર્તિને માટે પત્નીની હાજરી હોવી જોઈએ. જો સ્ત્રી યજ્ઞ કરતી હોય તો એને વેદાધિકાર નથી એવી વાત જ કેમ થઈ શકે ? જુઓ

યજ્ઞો વા એષ યોડપષ્નીક : | -તૈત્તિરીય સં. ર/૨/૨/૬

અર્થાત્ પત્ની વગર યજ્ઞ થઈ શકતો નથી.

અથો અર્થો વા એષઆત્મનઃ યત્પત્ની |  તૈત્તિરીય સં. ૩/૩/૩/૫

અર્થાત પત્ની પતિની અર્ધાગિની છે. તેથી એના વિનાનો યજ્ઞ અપૂર્ણ છે.

યા દામ્યતિ સમનસા સુનત આત ધાવતઃ દેવાસો નિત્યયાડશિરા || -ઋગ્વેદ ૮/૩૧/૫૧

હે વિદ્વાનો ! જે પતિપત્ની એકચિત્ત થઈને યજ્ઞ કરે છે અને ઈશ્વરની ઉપાસના કરે છે તે સદા સુખી રહે છે.

વિત્વા તતસ્ત્રૈ  મિયુના અવસ્યવઃ યદ્દદ ગવ્યન્તા દ્વાજના સમૂહસિ | -ઋગ્વેદ ૨/૧૯/૬

હે પરમાત્મન્ ! તારે નિમિત્તે જ યજમાનો પત્ની સાથે યજ્ઞ કરે છે એ લોકોને તું સ્વર્ગ પ્રાપ્તિ કરાવે છે, તેથી તેઓ સાથે મળીને યજ્ઞ કરે છે.

અગ્નિહોત્રસ્ય શુશ્રરુષા સંધ્યોપાસમેવ ચ | કાર્ય પભ્યા પ્રતિદિન બલિકર્મ ચ નૈત્યિકમ્ || સ્મૃતિ રત્ન.

પત્ની પ્રતિદિન અગ્નિહોત્ર, સંધ્યા ઉપાસના, બલિવૈશ્વદેવ આદિ નિત્ય કર્મ કરે.

જો  પુરુષ ન હોય તો સ્ત્રીને એકલીને પણ યજ્ઞ કરવાનો અધિકાર છે. જુઓ

હોમે કર્તારઃ સ્વસ્યાસંભવં પલ્યાદયઃ | -ગદાધરાચાર્ય

 હોમ કરવામાં પહેલું સ્વયં યજમાનનું સ્થાન છે. તે ન હોય તો પત્ની પુત્ર આદિએ તે કરવો.

પત્ની કુમારઃ પુત્રી ના શિષ્યો વાડપિ યથાક્રમમ્ | પૂર્વપૂર્વસ્ય આભાવે વિદ્વાધ્યાદુત્તરોતરઃ ||   -પ્રયોગ રત્નસ્મૃતિ

યજમાનઃ પ્રધાનઃ સ્યાત્ પત્ની પુત્રીશ્ચ કન્કા | ઋત્વિક્ શિષ્યો ગુરુભ્રાતા ભાગિનેય સુતાપતિ: ||  મૃત્યર્થસાર

ઉપરના બે શ્લોકોનો ભાવાર્થ એવો છે કે, જો યજમાન હવનને ટાણે કંઈક કારણસર ગેરહાજર હોય તો એની પત્ની, પુત્ર, કન્યા, શિષ્ય, ગુરુ, ભાણેજ કે જમાઈ આદિએ તે કરી લેવો.

આહરપ્યુત્તમસ્ત્રીણામ્ અધિકારં તું વૈદિકે | યથોર્વશી યમી ચૈવ સચ્ચાદ્યાશ્ચ તથાડપરાઃ || -વ્યોમ સંહિતા

શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓને વેદનું અધ્યયન તથા વૈદિક કર્મકાંડ કરવાનો અધિકાર છે, જેમ ઉર્વશી, યમી શચી આદિ ઋષિકાઓએ પ્રાપ્ત કર્યો હતો.

અગ્નિહોત્રસ્ય શુશ્રરુષા સભ્યોપાસનમેવ ચ | -સ્મૃતિ રત્ન (કુલ્લુ ભટ્ટ)

આ શ્લોકમાં સ્ત્રીઓના યજ્ઞોપવીત અને સંયોપાસનાનું પ્રત્યક્ષ વિધાન છે.

યા સ્ત્રી ભર્યા વિયુક્તાપ સ્ગાચારે સંયુતા શુભા |

સા ચ મન્ત્રાનું પ્રગૃહણાતુ સ ભર્તી તદનુજ્ઞય છે. || ભવિષ્ય પુરાણ ઉ પ. ૪/૧૩/૬ર,૬૩

ઉત્તમ આચરણવાળી વિધવા સ્ત્રીએ વેદમંત્રો ગ્રહણ કરવા અને સધવા સ્ત્રીએ પોતાના પતિની અનુમતિથી મંત્રોને ગ્રહણ કરવા.

યથાધિકારઃ શ્રૌતેષુ તે ષિતા કર્મ સુશ્રરુતઃ |

એવહેવાનુમ્ન્યસ્વ બ્રહ્માણ બ્રહ્મવાદિતામ્ || -યમસ્મૃતિ

જેવી રીતે સ્ત્રીઓને વેદોનાં કર્મોનો અધિકાર છે, તેવો જ બ્રહ્મવિદ્યા પ્રાપ્ત કરવાનો પણ તેમને અધિકાર છે.

કાત્યાયની ચ મૈત્રેયી ગાર્ગી વાચકનવી તથા |

 એવમાહ્ય વિદુબ્રહ્મ તસ્માત્ સ્ત્રી બ્રહ્મવિદ્ ભવેતુ ||  વામીય માધ્યમ્

જેમ કાત્યાયની, મૈત્રેયી, વાચકનવી, ગાર્ગી આદિ સ્ત્રીઓ બ્રહ્મ (વેદ અને ઈશ્વર)ને જાણનારી હતી તેવી જ બધી સ્ત્રીઓએ બનવું જોઈએ.

– વાલ્મીકિ રામાયણમાં કૌશલ્યા, કૈકેયી, સીતા, તારા આદિ નારીઓ દ્વારા વેદમંત્રોનું ઉચ્ચારણ, અગ્નિહોત્ર, સંધ્યોપાસનાનું વર્ણન આવે છે.

સંધ્યાકાલે મનઃશ્યામ ધ્રુ ગમેષ્યતિ જાનકી | નદી ચેમાં શુભ કલાં સધ્ધાર્થ વરવર્ણિનો ||   વા. રા. ૫૪/૧૫/૪૮

સંધ્યાકાળના સમયે સીતા આ ઉત્તમ જળવાળી નદીના તટ પર સંધ્યા કરવા માટે અવશ્ય આવશે.

વૈદેહો શોકસતન્તપ્તા હુતાશનમુપગામ્ |  -વાલ્મીકિ રા. સુંદર ૪૩/૨૩

અર્થાત ત્યારે શોકસંતપ્ત સીતાજીએ હવન કર્યો.

તદા સુમન્ત્રં મંત્રાજ્ઞા કૈકેયી પ્રત્યુવાચ હ |

ત્યારે વેદમંત્રોને જાણવાવાળી કૈકેયીએ સુમંત્રને કહ્યું.

સા ક્ષૌમવસના હૃષ્ટા, નિત્યં વ્રતપરાયણા |

અગ્નિ જુહોતિ સ્મ તદા મન્ત્રવિત્કૃકમંગલા ||  -વા. રામાયણ ૨/૨૦/૧૫

વેદમંત્રોને જાણનારી, વ્રતપરાયણ, પ્રસન્નમુખ, સુવેશી કૌશલ્યા મંગલપૂર્વક અગ્નિહોત્ર કરી રહી હતી.

તતઃ સ્વસ્ત્યયન કૃત્વા યન્ત્રવિદ્દ્દં વિજયૈષિણી ||  -વા. રામાયણ ૪/૧ ૬/૧૨

ત્યારે મંત્રોને જાણનારી તારાએ પોતાના પતિ વાલીના વિજય માટે સ્વસ્તિવાચનના મંત્રોનો પાઠ કરીને અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કર્યો.

ગાયત્રી મંત્રના અધિકારના સંબંધમાં તો ઋષિઓએ બીજા પણ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ઉલ્લેખ કર્યો છે. નીચેનાં બે સ્મૃતિ પ્રમાણો જુઓ. આમાં સ્ત્રીઓને માટે ગાયત્રીની ઉપાસનાનું વિધાન કરવામાં આવ્યું છે.

પુરા કલ્પેષુ નારીણાં મૌગ્જીવન્ધનમિષ્યત |  અધ્યાપન ચ વેદાનાં સાવિત્રીવાચનં તથા ||   -યમસ્મૃતિ

પ્રાચીન સમયમાં સ્ત્રીઓને મૌજીબંધન, વેદોનો અભ્યાસ તથા ગાયત્રીનો ઉપદેશ ઈષ્ટ હતો.

મનસા ભર્ત રભિચારે ચિરાત્રં પાવક ક્ષોરોદનં ભુંજનાડધશયીત ઉર્ધ્વ ત્રિરાત્રાદપ્સુ નિમગ્નાયાઃ સાવિત્ર્યિષ્ટ શતેન સિરોભિઃ જુહુયાત્ પૂતા ભવતીતિ વિજ્ઞાયતે |   -વારિષ્ઠ સ્મૃતિ ૨૯/૭

જો સ્ત્રીના મનમાં પતિ પ્રત્યે દુર્ભાવ આવે તો એ પાપનું પ્રાયશ્ચિત્ત કરવા સાથે ૧૦૮ મંત્ર ગાયત્રીના જપ કરવાથી તે પવિત્ર થઈ જાય છે.

આટલાં આટલાં પ્રમાણો છતાં પણ એવું કહેવાય કે સ્ત્રીઓને ગાયત્રીનો અધિકાર નથી તો તેને દુરાગ્રહ અથવા કુસંસ્કાર જ માનવો જોઈએ.

૧૩. સ્ત્રીઓનો ગાયત્રી-ઉપાસનાનો અધિકાર

સ્ત્રીઓનો ગાયત્રી-ઉપાસનાનો અધિકાર

ભારતવર્ષમાં પહેલેથી જ સ્ત્રીનું યોગ્ય માન રહ્યું છે અને પુરુષના કરતાં વધારે પવિત્ર માનવામાં આવી છે. સ્ત્રીઓને મોટે ભાગે “દેવી’ના સંબોધનથી સંબોધિત કરવામાં આવે છે. તેમના નામની પાછળ “દેવી લગાડવામાં આવે છે. જેમકે શાંતિદેવી, ગંગાદેવી, દયાદેવી વગેરે. જેમ પુરુષો બી.એ., શાસ્ત્રી, સાહિત્ય રત્ન આદિ પરીક્ષાઓ ઉત્તીર્ણ કરીને પોતાનાં નામ પાછળ એ પદવીઓ લખે છે તેવી જ રીતે કન્યાઓ પોતાના જન્મજાત, ઈશ્વરના આપેલા દૈવી ગુણો, દૈવી વિચારો અને દિવ્ય વિશેષતાઓને લીધે અલંકૃત થાય છે.

દેવતાઓ અને મહાપુરુષોની સાથે એમની અર્ધાગિનીઓનાં નામ પણ જોડવામાં આવે છે. સીતારામ, રાધેશ્યામ, ગૌરીશંકર, લક્ષ્મીનારાયણ, ઉમામહેશ, માયાબ્રહ્મ, સાવિત્રી-સત્યવાન આદિ નામોમાં નારીનું પહેલું અને નરનું બીજું સ્થાન છે. પવિત્રતા, દયા, કરુણા, સેવા, સહાનુભૂતિ, સ્નેહ, વાત્સલ્ય, ભક્તિભાવના આદિ ગુણોમાં નારીને નાના કરતાં બધા વિચારકોએ વધારે ચઢિયાતી માની છે.

આમ ધાર્મિક, આધ્યાત્મિક અને ઈશ્વરપ્રાપ્તિ સંબંધી કાર્યોમાં નારીનું બધે સ્વાગત કરવામાં આવ્યું છે અને તેની મહાનતાને અનુકૂળ તેની પ્રતિષ્ઠા પણ કરાઈ છે. વેદો પર દષ્ટિપાત કરવાથી સ્પષ્ટ થઈ જાય છે કે, વેદોના મંત્રદ્રષ્ટા જેમ અનેક ઋષિમુનિઓ છે તેમ અનેક ઋષિકાઓ પણ છે. ઈશ્વરીય જ્ઞાન-વેદ મહાન આત્માવાળી વ્યક્તિઓ ઉપર પ્રકટ થયું હતું અને તેમણે એ મંત્રોને પ્રકટ કર્યા હતા. આ રીતે જેમના ઉપર વેદ પ્રકટ થયેલ તે મંત્રણાઓને ઋષિ કહેવામાં આવે છે. ઋષિ કેવળ પુરુષો જ થયા નથી પરંતુ સ્ત્રીઓ પણ થઈ છે. ઈશ્વરે પુરુષોની જેમ સ્ત્રીઓના અંતઃકરણમાં પણ એ પ્રકારનું વેદજ્ઞાન પ્રકાશિત કર્યું છે, કેમ કે પ્રભુને મન તો બંનેય સંતાન સરખાં છે. મહાન, દયાળ ન્યાયી અને નિષ્પક્ષ પ્રભુ નર અને નારી વચ્ચે ભેદ જ કેમ રાખે ?

ઋગ્વદ ૧૦/૭પના બધા મંત્રોની ઋષિકાઓ સૂર્યા સાવિત્રી છે. શબ્દનો અર્થ નિરૂક્તમાં આ પ્રકારે કરવામાં આવ્યો છે. ““ઋષિ દર્શનાર્ સ્તોમાનું દદર્શતિ | ઋષયે મંત્ર દૃષ્ટાર !” અર્થાત

ઋષિઓ મંત્રોના દૃષ્ટા છે. એમનાં રહસ્યોને સમજીને પ્રચાર કરનારો “ઋષિ’ કહેવાય છે. ઋગ્વેદની ઋષિકાઓની સૂચી બ્રહ્મદેવતાના ૨૪મા અધ્યાયમાં આ મુજબ છે

ઘોષા ગાંધા વિશ્વવારા અપાલોપનિષનિત્ | બ્રહ્મજાયા જહુર્તાનામ આગસ્ત્યસ્ય સ્વસાદિતિ ||૮૪ll

ઈંદ્રાણી ચંદ્રમાતા ચ સરમા રોમસોર્વશી | લોપામુદ્રા ચ નદ્યશ્ચ યમી નારી ચ શાશ્વતી || ૫૮ ||

 ક્ષિર્લક્ષ્મી : સાર્પરાજ્ઞા વાકશ્રદ્ધા મેઘા ચ દક્ષિણા | રાત્રિ સૂર્યાં ચ સાવિત્રી બ્રહ્મવાદિન્ય ઈ રિતા: || ૮૬ ||  

અર્થાત-ઘોષા, ગાંધા, વિશ્વવારા, અપાલાં, ઉપનિષદ્ જહુ, અદિતિ, ઈંદ્રાણી, સરમા, રોમશા, ઉર્વશી, લોપામુદ્રા, યમી, શાશ્વતી, સૂર્યા, સાવિત્રી આદિ બ્રહ્મવાદિનીઓ છે.

ઋગ્વેદના  ૧૦-૧૩૪, ૧૦-૩૯, ૧૦-૪૦, ૮-૯૧, ૧૦-૯૫, ૧૦-૧૦૭, ૧૦-૧૦૯, ૧૦-૧૫૪, ૧૦-૧૫૯, ૧૦-૧૮૯, પ-૨૮, ૮-૯૧ આદિ સૂક્તોની મંત્રદષ્ટા આ ઋષિકાઓ છે.

એવાં અનેક પ્રમાણો મળે છે, જેનાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે સ્ત્રીઓ પણ પુરુષોની માફક યજ્ઞો કરતી અને કરાવતી હતી. તેઓ યજ્ઞવિદ્યા અને બ્રહ્મવિદ્યામાં પારંગત હતી. કેટલીક નારીઓ તો આ સંબંધમાં પોતાના પિતાને તેમજ પતિને માર્ગદર્શન આપતી હતી.

તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણમાં સોમ દ્વારા “સીતા સાવિત્રી’ ઋષિકાને ત્રણ વેદ આપ્યાનું વર્ણન વિસ્તારપૂર્વક આવે છે. તં ત્રયો વેદા અન્ય સૃજયન્ત અથ હ સીતા સાવિત્રી સોમ રાજાન ચક્રમે તસ્યા ઉ હ ત્રીન્ વેદાન્ પ્રદદૌ ! તૈત્તિરીય ૨/૩/૧૦

આ મંત્રમાં બતાવવામાં આવ્યું છે કે, કેવી રીતે સોમે સીતા સાવિત્રીને પણ વેદ આપ્યા.

મનુની પુત્રી “ઈડા’નું વર્ણન કરતી વખતે તૈત્તિરીય ૧-૧ ૪ માં એને “યજ્ઞાનકાશિની કહેવામાં આવે છે. યજ્ઞાનકોશિષનો અર્થ સાયણ ચાર્લે “યજ્ઞતત્ત્વ પ્રકાશન સમર્થ’ કર્યો છે, ઈડાએ પોતાના પિતાને યજ્ઞ સંબંધી સલાહ આપતાં કહ્યું

સાડબ્રવીદીડા મનુમ્ ! તથા વાડહં તવાગ્નિમાધાસ્યામિ | યથા પ્રજયા પશુભિર્મિથુનૈ જનિષ્યસે | પ્રત્યસ્મિંલોકે સ્થાસ્યસિ | અમિ સુવર્ગલોક જેષ્યસીતિ  | તૈત્તિરીય બ્રા. ૧/૪

ઈડાએ મનુને કહ્યું-તમારા અગ્નિનું એવું સંવર્ધન કરીશ જેથી તમને પશુ, ભોગ, પ્રતિષ્ઠા અને સ્વર્ગ પ્રાપ્ત થાય.

પ્રાચીન સમયમાં ગૃહસ્થાશ્રમી સ્ત્રીઓ હતી અને બ્રહ્મપરાયણ સ્ત્રીઓ પણ હતી. એ બંને પોતપોતાના કાર્યક્ષેત્રમાં કાર્ય કરતી હતી. ગૃહસ્થાશ્રમનું સંચાલન કરતી હતી. તેઓને “સદ્યોવધૂ’ કહેતા અને જે વેદાધ્યયન, બ્રહ્મઉપાસના આદિ પારમાર્થિક કાર્યોમાં પ્રવૃત્ત રહેતી હતી તેમને બ્રહ્મવાદિની’ કહેતા.

બ્રહ્મવાદિની અને સઘોવધૂનાં કાર્યો તો અલગ અલગ હતાં પણ એમનો મૌલિક ધર્માધિકારોમાં કંઈ અંતર ન હતું જુઓ

દ્વિવિધા સ્ત્રિયો બ્રહ્મવાદિન્યઃ સદ્યોવધ્વશ્ચ | તત્ર બ્રહ્મવાદિની નામુણ્યનામ્ | અગ્નીન્જન વેદાધ્યયન સ્વગૃહે ભિક્ષાચર્યા ચ | સદ્યોવધૂના તૂપસ્થિતે વિવાહકાલે વિદુપનયન કૃત્વા વિવાહ કાર્ય હરીત ધર્મસૂત્ર ર૧/૨૦/ર૪

બ્રહ્મવાદિની અને સદ્યોવધૂ એ બે પ્રકારની સ્ત્રીઓ હોય છે. એમાંથી બ્રહ્મવાદિની યજ્ઞોપવીત, અગ્નિહોત્ર, વેદાધ્યયન તથા પોતાના ઘરમાં ભિક્ષા તૈયાર કરે છે. સઘોવધૂઓને યજ્ઞોપવીત આવશ્યક છે. તે વિવાહના સમયે આપવામાં આવે છે.

શતપથ બ્રાહ્મણમાં યાજ્ઞવક્ય ઋષિની ધર્મપત્ની મૈત્રેયીને બ્રહ્મવાદિની કહેવામાં આવી છે.

તયોર્હ મૈત્રેયી બ્રહ્માવાદિની બભૂવ |

અર્થાત મૈત્રેયી બ્રહ્મવાદિની હતી. બ્રહ્મવાદિનીનો અર્થ બૃહદારણ્યક, ઉપનિષદનું ભાષ્ય કરતી વખતે શ્રી શંકરાચાર્યજીએ બ્રહ્મવાદનશીલા” એવો કર્યો છે. બ્રહ્મનો અર્થ છે-વેદ, બ્રહ્મવાદનશીલા એટલે વેદ પર પ્રવચન કરનારી.

જો બ્રહ્મનો અર્થ ઈશ્વર એવો કરવામાં આવે તો પણ વેદજ્ઞાન વગર બ્રાહ્મપ્રાપ્તિ થઈ શકતી નથી. તેથી વેદને જાણનારો જ બ્રહ્મને જાણી શકે છે. જુઓ

ના વેદ વિન્મનુતે તે બૃહન્નમ્ | તૈત્તિરીય,

એતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણી વિવદિષન્તિ યજ્ઞેન તપસાડનાશકેન |

-બૃહદારણ્યક ૪/૪/રર

જે રીતે પુરુષ બ્રહ્મચારી રહીને તપ, સ્વાધ્યાય અને યોગ દ્વારા બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરતા હતા, તે જ પ્રકારે સ્ત્રીઓ બ્રહ્મચારિણી રહીને નિર્વાહ પરમાર્થ પ્રાપ્ત કરતી હતી.

જૂના વખતમાં અનેક સુપ્રસિદ્ધ બ્રહ્મચારિણીઓ થઈ ગઈ છે, જેમની પ્રતિભા અને વિદ્વત્તાની ચારે બાજુ કીર્તિ ફેલાઈ હતી. મહાભારતમાં એવી અનેક બ્રહ્મચારિણીઓનું વર્ણન આવે છે.

ભારદ્વાજસ્ય ધુહિતા રુપેણ પ્રતિમા ભવિ | શ્ર તવતી નામ વિભોકુમારી બ્રહ્મચારિણી |

મહાભારત શલ્ય પર્વ. ૪૮/ર

ભરદ્વાજને શ્રુતવતી નામની કન્યા હતી. તે બ્રહ્મચારિણી હતી. કુમારી સાથે જ બ્રહ્મચારિણી શબ્દ લગાડવાનું તાત્પર્ય એ છે કે તે અવિવાહિત અને વેદાધ્યયન કરનારી હતી

અત્રૈવ બ્રાહ્મણી સિદ્ધ કૌમાર બ્રહ્મચારિણી | યોગયુકતાદિવં માતા, તપ:સિદ્ધા તપસ્વિની છે મ.ભા. શલ્ય પર્વ ૫૪/૬

યોગસિદ્ધિને પ્રાપ્ત કરનારી, કુમારાવસ્થાથી જ વેદાધ્યયન કરનારી તપસ્વિની, સિદ્ધા નામની બ્રાહ્મણી મુક્તિને પ્રાપ્ત થઈ.

બભૂવ શ્રીમતી રાજનું શાંડિલ્યસ્ય મહાત્મનઃ | સુવા ધૃતવ્રતા સાધ્વી નિયતા બ્રહ્મચારિણી ||

સાધુ તપ્ત્વા તપો ઘોરે દુશ્જરેં સ્ત્રીજનેન્ હ ! ગતા સ્વર્ગ મહાભાગા દેવબ્રાહ્મણ પૂજિતા || મહા, શલ્ય ૫૪/૯

મહાત્મા શાંડિલ્યની પુત્રી ‘શ્રીમતી’  હતી. તેણે વ્રતો ધારણ કર્યા હતાં. તે વેદાધ્યયનમાં નિરંતર પ્રવૃત્ત રહેતી. અત્યંત કઠણ તપ કરીને તે દેવી બ્રાહ્મણોથી પૂજાઈ અને સ્વર્ગમાં ગઈ.

અત્રસિદ્ધ શિવા નામ બ્રાહ્મણો વેદપારગા | અધીત્ય સકલાન્ વેદાન્ લેમેડસંદેહમક્ષયમ્ ||   મહા. ઉદ્યોગ પર્વ ૧૦૯/૧૮

શિવા નામની બ્રાહ્મણી વેદમાં પારંગત હતી, તેણે બધા વેદોનો અભ્યાસ કરીને મોક્ષ મેળવ્યો હતો.

મહાભારતના શાંતિપર્વના અધ્યાય ૩૨૦માં “સુલભા”  નામની બ્રહ્મવાદિની સંન્યાસિનીનું વર્ણન છે. તેણે રાજા જનકની સાથે શાસ્ત્રાર્થ કર્યો હતો. એ જ અધ્યાયના ૮રમાં શ્લોકમાં સુલભાએ પોતાનો નિશ્ચય બતાવતાં કહ્યું છે કે

પ્રધાનો નામ રાજર્ષિ વ્યક્ત તે શ્રોત્રામાગતઃ | કુલે તસ્ય સમુત્પન્નાં સુલભાં નામ વિદ્ધિ મામ્ |

સાહ તસ્મિન્ કુલે જાતા ભર્તર્યસતિ મદ્વિધે | વિનીતા મોક્ષધર્મેષુ ધરાગ્યેકં મુનિવ્રતમ્ ||   મહા. શાંતિ પર્વ ૩૨૦/૮ર

હું પવિત્ર ક્ષત્રિય કુળમાં ઉત્પન્ન થયેલી સુલભા છું. મને અનુરૂપ પતિ ન મળવાથી મેં ગુરુઓ ગાયત્રી પાસે શાસ્ત્ર ભણીને સંન્યાસ ગ્રહણ કર્યો છે.

પાંડવ પત્ની દ્રોપદીની વિદ્વત્તાનું વર્ણન કરતાં આચાર્ય શ્રી આનંદતીર્થ(માધવાચાર્યજીએ મહાભારત નિર્ણયમાં લખ્યું છે કે

વેદાશ્ચપ્પત્તમસ્ત્રીભિઃ કૃષ્ણાઘાભિરિંહાખિંલાઃ |

અર્થાત ઉત્તમ સ્ત્રીઓએ કૃષ્ણા (દ્રોપદી) વગેરેની માફક વેદ ભણવો જોઈએ.

તેભ્યો દવાર કન્યે દ્વૈ, વયુનાં ધારિણી સ્વધા | ઉભે તે બ્રહ્મવાદિન્યૌ, જ્ઞાનવિજ્ઞાન પારગે || શ્રીમદ્ ભાગવત ૪/૧/૪

‘સ્વધાને બે પુત્રીઓ થઈ, જેમના નામ વયુનો અને ધારિણી હતાં. તે બંનેય જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનમાં પૂર્ણ, પારંગત અને બ્રહ્મવાદિની હતી.’

વિષ્ણુ પુરાણ ૧/૧૦ અને ૧૮/૧૯માં તેમજ માર્કડેય પુરાણ અ. પર માં આ જ પ્રકારે બ્રહ્મવાદિનીઓ (વેદ અને બ્રહ્મનો ઉપદેશ કરનારીઓ)નાં વર્ણન છે.

સતત મૂર્તિમંતશ્વ વેદશ્ચત્વાર એવ ચ | સન્તિ યસ્યાશ્વ જિહ્રવાગ્રે યા ચ વેદવતી સ્મૃતા | બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ પ્રકૃતિ ૧૪ ખંડ ૬૫

એને ચારે વેદો કંઠસ્થ હતા, તેથી તેને વેદવતી કહેતા.

આ પ્રમાણે નૈષ્ઠિક બ્રહ્મચારિણી અને બ્રહ્મવાદિની સ્ત્રીઓ અગણિત હતી. એ ઉપરાંત ગૃહસ્થાશ્રમમાં પ્રવેશ કરનારી કન્યાઓ દીર્ધકાળ સુધી બ્રહ્મચારિણી રહીને વેદશાસ્ત્રોનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યા પછી વિવાહ કરતી હતી તેથી જ તેમનાં સંતાનો ઉજ્વળ નક્ષત્રી જેવા યશસ્વી, પુરુષાર્થી અને કીર્તિમાન થતાં હતાં. ધર્મગ્રંથોનો સ્પષ્ટ આદેશ છે કે, કન્યાએ બ્રહ્મચારિણી રહ્યા પછી જ વિવાહ કરવો.

બ્રહ્મચર્યેણ કન્યા યુવાન વિન્દચે પતિમ્ | અથર્વ. ૧૧/૬/૧૮

અર્થાત્ કન્યા બ્રહ્મચર્યનું અનુષ્ઠાન કરીને તે દ્વારા યોગ્ય પતિને પ્રાપ્ત કરે છે.

કેવળ અવિવાહિત રહેવાને જ બ્રહ્મચર્ય નથી કહેવાતું. જે સંયમપૂર્વક વેદની પ્રાપ્તિમાં નિરત રહે છે, તે બ્રહ્મચારી છે. જુઓ

સ્વરોતિ યદા વેદં, ચરેદદ વેદબ્રતાની ચ | બ્રહ્મચારી ભવત્તાવદ ઉર્વ્વસ્નાતો ગૃહી ભવેત્ ||  

-દક્ષસ્મૃતિ

અર્થાત્ પુરુષ જ્યારે વેદને અર્થસહિત ભણે છે અને એના વ્રતો ગ્રહણ કરે છે, ત્યારે બ્રહ્મચારી કહેવાય છે. ત્યાર પછી તે વિદ્વાન બનીને ગૃહસ્થાશ્રમમાં પ્રવેશ કરે છે. અથર્વવેદ ૧૧ ૭/૭૧ની વ્યાખ્યા કરતાં સાયણાચાર્યે લખ્યું છે.

“બ્રહ્મચર્થેણ બ્રહ્મ વેદઃ તદધ્યયનાર્થનાચર્યમ્ |”

અર્થાત્ વેદનો અર્થ બ્રહ્મચર્ય છે. આ સૂત્રના પ્રથમ મંત્રની વ્યાખ્યા કરતાં સાયણાચાર્યે લખ્યું છે કે

“બ્રહ્મણિ વેદોત્ય કેડયેયેતવ્ય વાચરિતું શીલસ્ય તથોકતઃ | . અર્થાત બ્રહ્મચારી તે છે, કે જે વેદના અધ્યયનમાં વિશેષરૂપે નિમગ્ન રહે છે. મહર્ષિ ગાગર્યાયણાચાર્યે પ્રણવવાદમાં કહ્યું છે

 “બ્રહ્મચારિણા ચ બ્રહ્મચારિણીભિઃ સહ વિવાહ: પ્રશસ્યો ભવતિ !’

અર્થાત્ બ્રહ્મચારીઓનો વિવાહ બ્રહ્મચારિણીઓ સાથે થાય એ જ ઉચિત છે, કેમ કે જ્ઞાન અને વિદ્યા વગેરેની દષ્ટિએ બંને સમાન હોય તો જ તે સંતુષ્ટ અને સુખી રહી શકે છે. મહાભારતમાં પણ આ વાતને પુષ્ટિ આપવામાં આવે છે.

યયોરેવ સમં વિત્તં યયોરેવ સમં શ્રરુમ્ | તયોમૈત્રી વિવાહ્શ્ચ  ન તુ પુષ્ટવિપુષ્ટ્યા ||

મહાભારત ૧/૧૩૧/૧૦

જેમનાં સમૃદ્ધિ તથા જ્ઞાન સમાન છે, તેમનામાં મિત્રતા અને વિવાહ ઉચિત છે, ન્યૂનાધિકમાં નહીં. ઋગ્વેદ ૧/૧/૫ નું ભાષ્ય કરતાં મહર્ષિ દયાનંદે લખ્યું છે

યા કન્યા યાવચ્ચતુર્વિશતિ વષમાયુસ્તાવદ્ બ્રહ્મચર્યેણ જિતેન્દ્રિય તથા સાંયોપાંગ વેદવિદ્યા અધીયતે તાઃ મનુષ્યજાતિભૂષિકા ભવન્તિ |

અર્થાત્ જે કન્યાઓ ૧૪ વર્ષ સુધી બ્રહ્મચર્યપૂર્વક સાંગોપાંગ વેદવિદ્યાઓ ભણે છે તેઓ મનુષ્ય જાતિને શોભિત કરે છે.

ઋગ્વેદ ૫૬૨/૧૧ ના ભાષ્યમાં મહર્ષિએ લખ્યું છે

બ્રહ્મચારિણી પ્રસિદ્ધકીર્તિ સપુરુષં સુશીલ શુભગુણરૂપસમન્વિત પ્રીતિમન્તં  પતિ ગ્રહીતુમિચ્છત્ તથૈવ બ્રહ્મચાર્યાપિ સ્વસદ્દશીમેવ બ્રહ્મચારિણીસ્ત્રિયં ગ્રહણીયાત્

અર્થાત્ બ્રહ્મચારિણી સ્ત્રી કીર્તિમાન, સુશીલ, સપુરુષ, ગુણવાન, રૂપવાન અને પ્રેમી સ્વભાવના પતિની ઇચ્છા કરે, તે જ રીતે બ્રહ્મચારી પણ પોતાના સમાન બ્રહ્મચારિણી (વેદ અને ઈશ્વરની જ્ઞાતા) સ્ત્રીને ગ્રહણ કરે.

જ્યારે વિદ્યાધ્યયન કરવાની કન્યાઓને પુરુષોના જેટલી જ સગવડ હતી ત્યારે આ દેશની નારીઓ ગાર્ગી અને મૈત્રેયી જેવી વિદુષી થતી હતી. યાજ્ઞવલ્કક્ય જેવા ઋષિને એક સ્ત્રીએ પરાજિત કર્યા હતા અને તેમણે ચિઢાઈને ધમકી આપતાં કહ્યું હતું કે વધારે પ્રશ્ન ન પૂછો નહીં તો તમારું અકલ્યાણ થશે.

આ જ રીતે શ્રી શંકરાચાર્યને ભારતીદેવી સાથે શાસ્ત્રાર્થ કરવો પડ્યો હતો. એ ભારતીદેવીએ શંકરાચાર્ય સાથે એવો અદ્ભુત શાસ્ત્રાર્થ કર્યો હતો કે મોટા-મોટા વિદ્વાન પણ અચંબો પામ્યા હતા. એમના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપવા માટે શંકરાચાર્યને નિરુત્તર થઈને એક માસની મુદત માંગવી પડી હતી. શંકર દિગ્વિજયમાં ભારતીદેવી વિષે લખ્યું છે

સર્વાણિ શાસ્ત્રાણિ ષડંવેદાન્, કાવ્યદિકાન્ વેત્તિ પર ચ સર્વમ્ | તન્નાસ્તિ નો વેત્તિ યદત્ર બાલા, તસ્માદભૃચ્ચિત્રપદં જનાનામ્ ||  

-શંકર દિગ્વિજય ૩/૧૬

ભારતદેવી સર્વ શાસ્ત્ર તથા અંગો સહિત સર્વ વેદો અને કાવ્યોને જાણતી હતી. એનાથી વધે એવી શ્રેષ્ઠ અને વિદ્વાન સ્ત્રી બીજી કોઈ ન હતી.

આજે જેમ સ્ત્રીઓને શાસ્ત્રાધ્યયન કરવાની મનાઈ કરવામાં આવે છે, તેમ એ સમયમાં એવો પ્રતિબંધ હોય તો યાજ્ઞવલ્કક્ય અને શંકરાચાર્ય સાથે ટક્કર લેનારી સ્ત્રીઓ કેવી રીતે થઈ હોય ? પ્રાચીનકાળમાં અધ્યયનની નરનારીઓને બધાને સરખી છૂટ હતી.

સ્ત્રીઓને યજ્ઞની બ્રહ્મા બનાવ્યાના અને આચાર્ય બનાવ્યાનાં પ્રમાણો મોજૂદ છે. ઋગ્વદમાં નારીને સંબોધન કરીને કહેવામાં આવ્યું છે કે, તું ઉત્તમ આચરણ દ્વારા “બ્રહ્મા’ નું પદ પ્રાપ્ત કરી શકે છે.

અધ: પશ્યસ્વ મોપરિ સન્તારા પાદકો હર | માતે કશપ્લકૌ દશમ્ સ્ત્રી હિ બ્રહ્મા વિભૂવિથ ||

-ઋગ્વદ ૮/૩૩

અર્થાત હે નારી ! તું નીચું જોઈને ચાલ. નાહક આસપાસની વસ્તુઓ અને વ્યક્તિઓને જોયા ન કર. તારા પગને સાવધાની તથા સભ્યતાથી મૂક. વસ્ત્રો એ પ્રકારે પહેર કે જેથી લજ્જા સચવાય. આ રીતનું ઉચિત પાલન કરવાથી તું જરૂર બ્રહ્માની પદવી પામવા માટે યોગ્ય બનીશ.

હવે એ જોવાનું છે કે બ્રહ્માનું પદ કેટલું ઊંચું છે અને તે કેવી યોગ્યતાવાળા માણસને પ્રાપ્ત થાય છે.

બ્રહ્મ વા ઋત્વીજામ્ભિષક્તમ: | -શતપથ ૧/૭/૪/૧૯

અર્થાત બ્રહ્મા ઋત્વિજોની ત્રુટિઓને દૂર કરનારા હોવાથી તે બધા પુરોહિતોથી ઊંચા છે.

તસ્યાદ્યો બ્રહ્મનિષ્ઠ: સ્યાત્ તં બ્રાહ્મણ કુર્વીત | -ગોપથ ઉત્તરાર્ધ ૧/૩

અર્થાત જે સર્વથી વધારે બ્રહ્મનિષ્ઠ (પરમેશ્વર અને વેદોનો જ્ઞાતા હોય) તેને બ્રહ્મા બનાવવો જોઈએ.

અથ કેન બ્રહ્મત્વં– ક્રિયતે ઈતિ ત્રટ્યા વિદ્યયંતિ | -ઐતરેય ૫/૩૩

જ્ઞાન, કર્મ, ઉપાસના એ ત્રણે વિદ્યાઓના પ્રતિપાદક વેદોનો પૂર્ણ જ્ઞાનથી મનુષ્ય બ્રહ્મા થઈ શકે છે.

અથ કેન બ્રહ્મા– ક્રિયતે ઇત્યનયા | ત્રટ્યા વિદ્યયેતિ હ બરુયત્ | -શતપથ ૧૧/૫/૮૭

વેદોનો પૂર્ણ જ્ઞાન (વિવિધ વિદ્યા)થી જ મનુષ્ય બ્રહ્માના પદને યોગ્ય થાય છે.

વ્યાકરણશાસ્ત્રમાં કેટલાંક સ્થળોએ એવા એવા ઉલ્લેખ છે, જેનાથી જણાય છે કે, વેદનું અધ્યયન અધ્યાપન પણ સ્ત્રીઓનું કાર્યક્ષેત્ર હતું. જુઓ

“ઈડગ્ય ૩/૩/ર૧ના મહાભારતમાં લખ્યું છે કે ઉત્પત્યાધીયતેડસ્યા ઉપાધ્યાયા | ઉપાધ્યાયા

અર્થાત જેમની પાસે આવીને કન્યાઓ વેદનો એક ભાગ તથા વેદાંગોનું અધ્યયન કરે, તે ઉપાધ્યાયી અથવા ઉપાધ્યાય કહેવાય છે. મનુએ પણ ઉપાધ્યાયનાં લક્ષણો આ જ બતાવ્યાં છે

એકદેશ તુ વેદાંગાન્યપિ વા પુનઃ | યોડધ્યાપતિ બૃત્યર્થમ્ ઉપાધ્યાયઃ સ ઉચ્યતે || -૧૪૧

જે વેદનો એક ભાગ તથા વેદાંગોને ભણાવે છે, તેને ઉપાધ્યાય કહેવામાં આવે છે. વળી આચાર્યાદણત્વમ્ ચ | -અ ધ્યાયી ૪/૩/ર/કર

આ સૂત્ર પર સિદ્ધાંન્ત કૌમુદીમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે આચાર્યસ્ય સ્ત્રી આચાર્યાની પુયોગ ઈત્યેવ આચાર્ય સ્વયં વ્યાખ્યાત્રી |

જે સ્ત્રી વેદો પર પ્રવચન કરનારી છે, તેને આચાર્યા કહે છે. આચાર્યનાં લક્ષણો મનુએ આ પ્રકારે બતાવ્યાં છે.

ઉપનીય તુ યઃ શિષ્ય વેદમધ્યાપયેદ્ દ્વિજઃ |  સંકલ્પં સરહસ્યં ચ તમાચાર્ય પ્રચક્ષતે ||  ૨/૧૪૦

જે શિષ્યને યજ્ઞોપવીત સંસ્કાર કરીને કલ્પસહિત અને રહસ્યસહિત વેદ ભણાવે છે, તેને આચાર્ય કહે છે.

સ્વર્ગીય મહામહોપાધ્યાય પં. શિવદત્ત શર્માએ સિદ્ધાંત કૌમુદીનું સંપાદન કરતી વખતે આ સંબંધમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી આપતાં લખ્યું છે કે આથી સ્ત્રીઓનો વેદ ભણવાનો અધિકાર વિદિત થાય છે.

ઉપર જણાવેલાં પ્રમાણો જોયા પછી વાંચકો વિચાર કરે કે સ્ત્રીઓને ગાયત્રીનો અધિકાર નથી એમ કહેવું કેટલું ઉચિત છે ?

૧૨. જીવનનો કાયાકલ્પ

જીવનનો કાયાકલ્પ   

ગાયત્રી મંત્રથી આત્મિક કાયાકલ્પ થઈ જાય છે. આ મહામંત્રની ઉપાસનાનો આરંભ કરતાંની સાથે જ સાધકને એવું પ્રતીત થાય છે કે, મારા આંતરિક ક્ષેત્રમાં એક નવી હિલચાલ શરૂ થઈ છે. સત્ત્વગુણી તત્ત્વોની અભિવૃદ્ધિ થવાથી દુર્ગુણો, કુવિચારો, દુઃસ્વભાવ વગેરે ઘટવા માંડે છે અને સંયમ, નમ્રતા, પવિત્રતા, ઉત્સાહ, સ્કૂર્તિ, મધુરતા, ઈમાનદારી, સત્યનિષ્ઠા, ઉદારતા, પ્રેમ, સંતોષ, શાંતિ, સેવાભાવ આદિ સદ્ગણોનું પ્રમાણ દિનપ્રતિદિન વધતું જાય છે. પરિણામે લોકો એના સ્વભાવ અને આચરણથી સંતુષ્ટ થઈને બદલામાં પ્રશંસા, કૃતજ્ઞતા, શ્રદ્ધા અને સન્માનનો ભાવ રાખે છે અને વખતોવખત તેને સહાય પણ કરે છે. આ ઉપરાંત આ સદગુણો પોતે એટલા મધુર હોય છે કે જેના હૃદયમાં એમનો નિવાસ થાય ત્યાં આત્મ સંતોષનું પરમ શાંતિદાયક શીતલ ઝરણું સદા વહેતું થાય છે.

ગાયત્રી સાધકના મનઃક્ષેત્રમાં અસાધારણ પરિવર્તન થઈ જાય છે. વિવેક, દીર્ધદષ્ટિ, તત્ત્વજ્ઞાન અને ઋતંભરા બુદ્ધિની અભિવૃદ્ધિ થઈ જવાને લીધે અનેક અજ્ઞાનજન્ય દુઃખોનું નિવારણ થઈ જાય છે. પ્રારબ્ધવશ અનિવાર્ય કર્મફલને લીધે કષ્ટસાધ્ય પરિસ્થિતિઓ પ્રત્યેકનાં જીવનમાં આવતી રહે છે. હાનિ, શોક, વિયોગ, આપત્તિ, રોગ, આક્રમણ, વિરોધ આદિની વિભિન્ન પરિસ્થિતિઓમાં જ્યાં સાધારણ મનોભૂમિના લોકોને મૃત્યુ તુલ્ય કષ્ટ થાય છે, ત્યાં આત્મબળ સંપન્ન સાધક તેના વિવેક, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, સાહસ, આશા, ધૈર્ય, સંતોષ, સંયમ અને ઈશ્વર વિશ્વાસના આધારોએ બધી મુશ્કેલીઓને તરી જાય છે. ખરાબ અથવા સાધારણ પરિસ્થિતિમાં પણ તે આનંદનો માર્ગ શોધી કાઢે છે અને મસ્તી તેમજ પ્રસન્નતામાં જીવન પસાર કરે છે.

જગતમાં સૌથી મોટો લાભ “આત્મબળ” ગાયત્રી સાધકને પ્રાપ્ત થાય છે. એ ઉપરાંત બીજા પણ અનેક સાંસારિક લાભો થતા જોવામાં આવે છે. બીમારી, કમજોરી, ગૃહકલેશ, મનોમાલિત્ય, કોર્ટ કચેરીઓ, દાંપત્યસુખનો અભાવ, મગજની નિર્બળતા, ચિત્તની અસ્થિરતા, સંતાન સંબંધી દુઃખ, કન્યાના વિવાહની ચિંતા, ખરાબ ભવિષ્યની આશંકા, પરીક્ષામાં ઉત્તીર્ણ ન થવાનો ભય, ખરાબ આદતોનું બંધન વગેરે મુશ્કેલીઓમાં સપડાયેલા અનેક લોકોએ ગાયત્રી માતાની આરાધના કરીને એ બધામાંથી મુક્તિ મેળવેલી છે.

આનું કારણ એ છે કે, દરેક મુશ્કેલીની પાછળ તેમના મૂળમાં આપણી જ ત્રુટિઓ, અયોગ્યતાઓ અને દોષો અવશ્ય હોય છે જ. સત્ત્વગુણની વૃદ્ધિની સાથે આપણા આહારવિહાર, વિચાર, દિનચર્યા, દષ્ટિકોણ, સ્વભાવ અને કાર્યક્ષમતામાં પરિવર્તન થાય છે અને એ પરિવર્તન જ આપત્તિઓના નિવારણનો અને સુખશાંતિની સ્થાપનાનો રાજમાર્ગ બની જાય છે. કેટલીકવાર આપણી ઇચ્છાઓ, તૃષ્ણાઓ, લાલસાઓ, કામનાઓ એવી હોય છે કે, તે આપણી યોગ્યતા અને પરિસ્થિતિઓ સાથે મેળ ખાતી નથી. મગજ શુદ્ધ થવાથી બુદ્ધિમાન માણસ એ માટે મૃગતૃષ્ણાઓનો ત્યાગ કરીને અકરાણ દુઃખી થવામાંથી અને ભ્રમજાળમાંથી મુક્ત થાય છે. અવશ્યંભાવી, ન ટળનારા પ્રારબ્ધને ભોગવવાનું જ્યારે સામે આવે છે ત્યારે સાધારણ વ્યક્તિ મોટી ચીસ પાડી ઊઠે છે. પરંતુ ગાયત્રી સાધનાથી તેનું આત્મબળ અને સાહસ એટલું વધી જાય છે કે, તે એને હસતાં હસતાં સહન કરે છે.

કોઈ વિશેષ આપત્તિના નિવારણ માટે અને કોઈ આવશ્યકતાની પ્રાપ્તિને માટે પણ ગાયત્રીની સાધના કરવામાં આવે છે. મોટે ભાગે એનું પરિણામ ભારે આશાજનક હોય છે. જ્યાં ચારેબાજુ નિરાશા, અસફળતા, આશંકા અને ભયનો અંધકાર જ છવાયો હોય ત્યાં વેદમાતાની કૃપાથી દૈવી પ્રકાશ ઉત્પન્ન થયો હોય અને નિરાશા આશામાં પલટાઈ ગઈ હોય એવું જોવામાં આવે છે. મોટાં કઠણ કાર્યો પણ સહેલાસટ થઈ ગયેલાં અમે અમારી આંખોએ જોયેલાં હોવાથી અમારો એવો અતૂટ વિશ્વાસ થઈ ગયો છે કે, કદી પણ કોઈની ગાયત્રી સાધના નિષ્ફળ જતી નથી.

ગાયત્રી સાધના આત્મબળ વધારવાનો આધ્યાત્મિક વ્યાયામ છે. એકાદ કુસ્તીમાં જીતવા માટે અને નામના મેળવવા માટે કેટલાક લોકો પહેલવાની અને વ્યાયામની પ્રેકટીસ કરે છે. જો કદાચ કોઈ અભ્યાસી એકાદ કુસ્તીમાં હારી જાય તો પણ એમ ન માની લેવું જોઈએ કે એનો પ્રયત્ન નિષ્ફળ ગયો છે. એ બહાને એનું શરીર તો મજબૂત થઈ જશે ને તે જીવનમાં અનેક વખત કામ આવશે. નીરોગિતા, સૌંદર્ય, દીર્ઘજીવન, કઠોર પરિશ્રમ કરવાની લાયકાત, દામ્પત્યસુખ, સુસંતતિ, વધારે આવક, શત્રુઓથી નિર્ભયતા આદિ કેટલાક લાભો એવા છે કે જે કુસ્તીમાં કોઈને પછાડવા કરતાં ઓછા મહત્ત્વની નથી. સાધનાથી ભલે કોઈ વિશેષ પ્રયોજન પ્રારબ્ધવશાત્ પૂરું ન પણ થાય તો પણ કોઈને કોઈ પ્રકારે સાધનાના પરિશ્રમ કરતાં વધારે લાભ અવશ્ય મળે છે જ.

આત્મા પોતે અનેક રિદ્ધિ સિદ્ધિના કેન્દ્ર છે. જે શક્તિઓ પરમાત્મામાં છે તે જ એના અમર યુવરાજ જેવા આત્મામાં છે. પરંતુ જેમ રાખ છવાવાથી અંગારા મંદ થાય છે, તેમ આંતરિક મલિનતાને લીધે આત્મતેજ કુંઠિત થઈ જાય છે. ગાયત્રીની સાધનાથી મલિનતાનો એ પડદો દૂર થઈ જાય છે અને રાખ ઉડાડી નાખવાથી કેવી રીતે દેવતા પ્રજ્વલિત સ્વરૂપમાં નજરે પડવા લાગે છે, તેવી જ રીતે સાધનાથી આત્મા પણ પોતાની રિદ્ધિ-સિદ્ધિ સાથે જ બ્રહ્મતેજથી પ્રગટ થાય છે. યોગીઓને જે લાભ અનેક કઠણ તપસ્યાને અંતે પ્રાપ્ત થાય છે, તે લાભ ગાયત્રીના ઉપાસકને અલ્પ પ્રયાસથી પ્રાપ્ત થાય છે.

ગાયત્રી ઉપાસનાનો આવો પ્રભાવ આ યુગમાં પણ સમયે સમયે અનુભવવામાં આવે છે. છેલ્લાં પચાસેક વર્ષો દરમિયાન હજારો માણસો આ ઉપાસનાને કારણે આશ્ચર્યજનક સફળતાઓ મેળવી ચૂક્યા છે અને પોતાના જીવનને એમણે ખૂબ ઉચ્ચ અને સાર્વજનિક રીતે કલ્યાણકારક તથા પરોપકારી બનાવ્યું છે. એમની એ ઉપાસનાની સફળતાને લીધે અનેકોએ પ્રેરણા પણ પ્રાપ્ત કરી છે. ગાયત્રી સાધનામાં આત્મોન્નતિનો ઉચ્ચ ગુણ એટલો બધો છે કે તેનાથી કલ્યાણ અને જીવન સુધાર સિવાય અન્ય કોઈ અનિષ્ટની શકયતા જ નથી.

પ્રાચીનકાળમાં મહર્ષિઓએ મોટી મોટી તપસ્યાઓ અને યોગસાધના કરીને અણિમા, મહિમા આદિ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત કરી હતી. એમની ચમત્કારિક શક્તિઓનાં વર્ણનોથી આપણા ઇતિહાસ પુરાણો ભરેલાં પડ્યાં છે. તે તપસ્યા અને યોગસાધના ગાયત્રીના આધારે જ કરવામાં આવતી હતી. આજે પણ અનેક એવા મહાત્માઓ જીવે છે જેમની પાસે દૈવીશક્તિ અને સિદ્ધિઓનો ભંડાર છે. એમનું કહેવું છે કે, ગાયત્રીથી ચડિયાતો એવો યોગમાર્ગમાં સુગમતાપૂર્વક સફળતા મેળવવાનો બીજો કોઈ રસ્તો નથી. સિદ્ધ પુરુષો ઉપરાંત સૂર્યવંશી અને ચંદ્રવંશી સાહુ ચક્રવર્તી રાજાઓ પણ ગાયત્રીના ઉપાસક હતા. બ્રાહ્મણ લોકો ગાયત્રીની બ્રહ્મશક્તિના બળે જગદ્ગુરુ બન્યા હતા અને ક્ષત્રિયો ગાયત્રીના ભર્ગતેજથી ચક્રવર્તી શાસકો બન્યા હતા.

આ સનાતન સત્ય આજે પણ એટલું જ સત્ય છે. ગાયત્રી માતાનો શ્રદ્ધાપૂર્વક આશ્રય લેનાર મનુષ્ય કદી પણ નિરાશ થતો નથી.

૧૧. મહિલાઓ માટે પણ ગાયત્રી-સાધના

મહિલાઓ માટે પણ ગાયત્રી-સાધના

પ્રાચીનકાળમાં ગાર્ગી, મૈત્રેયી, મદાલસા, અનસૂયા, અરૂંધતી, દેવયાની કુંતી, શતરૂપા, વૃંદા, મંદોદરી, તારા, દ્રૌપદી, દમયંતી, ગૌતમી, અપાલ, સુલભા, શાવતી, ઉશિજા, સાવિત્રી, લોપામુદ્રા, પ્રતિશેયી, વૈશાલિની બેહુલા, સુનીતિ, શકુંતલા, પિંગલા, જરકારૂ, રોહિણી, ભદ્રા, વિદુલા, ગાંધારી, અંજની, શર્મિષ્ઠા, સીતા, દેવહુતિ, પાર્વતી, અદિતિ, શચી, સત્યવતી, સુકન્યા આદિ મહાસતીઓ વેદ અને ગાયત્રીની ઉપાસક હતી. એમણે ગાયત્રી શક્તિની ઉપાસના દ્વારા પોતાના આત્માને સમુન્નત બનાવ્યો હતો અને યૌગિક સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત કરી હતી. એમણે સધવા અને ગૃહસ્થ રહીને સાવિત્રીની આરાધનામાં સફળતા પ્રાપ્ત કરી હતી. એ વિદુષી સ્ત્રીઓનાં વિસ્તૃત વૃત્તાંત એમની સાધનાઓ અને સિદ્ધિઓનું વર્ણન આ નાના પુસ્તકમાં કરી શકાય એમ નથી. જેમણે ભારતીય ઇતિહાસ પુરાણો વાંચ્યાં છે, તેઓ સારી રીતે જાણે છે કે, ઉપરોક્ત સ્ત્રીઓ વિદ્વત્તા, સાહસ, શક્તિ, શૌર્ય, દૂરદર્શિતા, નીતિ, ધર્મ, સાધના, આત્મોન્નતિ આદિ પરાક્રમોમાં પોતપોતાની રીતે અનોખી જાજ્વલ્યમાન તારિકાઓ હતી. એમણે વખતોવખત એવા ચમત્કારો કરી બતાવ્યા છે જે જોઈને આશ્ચર્યમાં પડી જવાય છે.

જૂના સમયમાં સાવિત્રીએ એક વર્ષ સુધી ગાયત્રી તપ કરીને એવી શક્તિ પ્રાપ્ત કરી હતી કે જેનાથી તે પોતાના પતિના પ્રાણ યમરાજના હાથમાંથી પાછા લાવી શકી. દમયંતીનું જપ એવું જ હતું તેની સાથે કુચેષ્ટા કરનાર વ્યાધને તેણે ભસ્મ કરી નાંખ્યો હતો. ગાંધારી આંખો પર પાટા બાંધીને એવું તપ કરતી હતી કે, જેથી એનાં નેત્રોમાં એવી શકિત પેદા થઈ હતી કે તેના દૃષ્ટિપાત માત્રથી દુર્યોધનનું શરીર અભેદ્ય થઈ ગયું હતું. જાંઘ પર શરમને કારણે કપડું નાખવામાં આવ્યું હતું તેટલો જ ભાગ કાચો રહી ગયો હતો અને એના પર પ્રહાર કરીને ભીમે દુર્યોધનને માર્યો હતો. અનસૂયાના તપથી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ નાનાં બાળકો બની ગયાં હતાં. સતી શાંડલીના તપોબળથી તેણે સૂર્યના રથને રોક્યો હતો. સુકન્યાના તપથી જીર્ણશીર્ણ ચ્યવન ઋષિ તરૂણ બન્યા હતા. સ્ત્રીઓની તપશ્ચર્યાનો ઇતિહાસ કંઈ પુરષોથી ઊતરે એવો નથી. એ સ્પષ્ટ છે કે સ્ત્રી અને પુરુષ બધાં માટે તપનો પ્રમુખ માર્ગ ગાયત્રી જ છે.

વર્તમાન સમયમાં પણ સ્ત્રીઓની ગાયત્રી સાધનાનો અમને સારો પરિચય છે અને એ વાતની પણ જાણ છે કે એનાથી કેટલાય મોટા પ્રમાણમાં તેમને આત્મિક અને સાંસારિક સુખશાંતિ પ્રાપ્ત થઈ છે.

એક સુપ્રસિદ્ધ એજીનિયરનાં પત્ની શ્રીમતી પ્રેમપ્યારી દેવીને અનેક પ્રકારની સાંસારિક વિટંબણાઓમાં થી પસાર થવું પડ્યું હતું. એમણે અનેક સંકટ સમયે ગાયત્રીનો આશ્રય લીધો હતો અને વિષમ પરિસ્થિતિમાંથી છૂટકારો મેળવ્યો હતો.

દિલ્હીના એક અત્યંત ઊંચા કુટુંબનાં મહિલા શ્રીમતી ચંદ્રકાંતા જેરથ બી.એ. ગાયત્રીનાં અનન્ય સાધિકા છે. એમણે એ સાધના દ્વારા બીમારોની પીડા દૂર કરવામાં વિશેષ સફળતા પ્રાપ્ત કરી છે. દર્દથી બેચેન રોગીને એમના અભિમંત્રિત કરસ્પર્શથી આરામ થઈ જાય છે. એમને ગાયત્રીમાં એટલી બધી તન્મયતા છે કે ઊઠતા બેસતાં જપ આપોઆપ થયા જ કરે છે.

નગીનાના એક પ્રતિષ્ઠિત શિક્ષણ શાસ્ત્રીનાં ધર્મપત્ની શ્રીમતી મેઘાવતીને બાળપણથી જ ગાયત્રી સાધનાને માટે તેમના પિતાજી પાસેથી પ્રોત્સાહન મળ્યું હતું. ત્યારથી જ તેમણે એની સાધના પ્રેમપૂર્વક ચાલુ રાખી છે. કેટલાક ચિંતાજનક પ્રસંગોમાં ગાયત્રીની ઉપાસનાથી એમની મનોકામના પૂર્ણ થઈ છે.

શિલોંગની એક સતી સાધ્વી દેવી શ્રીમતી ગુણવંતીના પતિ માત્ર ૨૦ વર્ષની ઉંમરે જ મરણ પામ્યા. ત્યારે તેમને માત્ર દોઢ વર્ષનો પુત્ર હતો. એમને તથા એમના સસરાને, આ મૃત્યુથી ભારે આઘાત લાગ્યો અને શોકથી પીડિત થઈને બંને હાડપિંજર જેવાં થઈ ગયાં. એક દિવસ એક જ્ઞાનીએ તેમના સસરાને ગાયત્રીનો ઉપદેશ આપ્યો. શોકનિવારણ માટે એમણે એનો જપ કરવા માંડ્યો. કેટલાક દિવસ પછી ગુણવંતીને સ્વપ્નમાં એક તપસ્વિનીએ દર્શન આપ્યાં અને કહ્યું, “કોઈ પ્રકારની ચિંતા કરીશ નહીં. હું તારી રક્ષા કરીશ. મારું નામ ગાયત્રી છે. જ્યારે તને કશાની જરૂર પડે ત્યારે તું મારું સ્મરણ કરજે.’ સ્વપ્નના બીજા દિવસથી જ એણે ગાયત્રી સાધનાનો આરંભ કર્યો. ત્યાર પછીનાં તેર વર્ષમાં તેમના પર અનેક આપત્તિઓ આવી અને તે બધી ટળી ગઈ. હાલમાં એમનો ૧૬ વર્ષનો છોકરો બી.એ.નો અભ્યાસ કરે છે અને તેને માસિક ૪૦ રૂપિયાની સરકારી છાત્રવૃત્તિ મળે છે તથા રૂ. ૭૫નાં સૂચનો મળ્યાં છે. કુટુંબનો નિર્વાહ સારી રીતે ચાલે છે. ગાયત્રી પર એની અનન્ય શ્રદ્ધા છે.

હૈદરાબાદ (સિંધ)નાં શ્રીમતી વિમલાદેવીનાં સાસુ બહુ જ કર્કશ સ્વભાવનાં હતાં અને વર શરાબ, વેશ્યાગમન આદિ બૂરી લતામાં ડૂબી ગયો હતો. વારંવાર તે બિચારીને વર તથા સાસુનાં ગાળાગાળી તથા મારપીટ સહન કરવા પડતાં હતાં. તેથી ભારે દુઃખી થઈને આત્મહત્યાનો વિચાર કરી રહી હતી. વિમલાને કોઈએ તેની વિપત્તિ નિવારણના ઉપાય તરીકે ગાયત્રીની ઉપાસનાનો માર્ગ બતાવ્યો અને તેણે ગાયત્રીની ઉપાસના કરવા માંડી. તેનું ધાર્યું ફળ મળ્યું. થોડા જ દિવસોમાં તેના વરનો અને સાસુનો સ્વભાવ આશ્ચર્યકારક રીતે બદલાઈ ગયો. એક દિવસ તેના પતિને ભયંકર સ્વપ્ન આવ્યું કે એનાં દુષ્કર્મોને લીધે કોઈ દેવદૂત એને મરણતુલ્ય કષ્ટ આપી રહ્યો છે. સ્વપ્ન પછી એ ભયની અસર તેના મન પર કેટલાક મહિનાઓ રહેવા પામી અને એ દિવસથી એનો સ્વભાવ બદલાઈ ગયો. હવે એનું જીવન પૂર્ણ પ્રસન્ન અને સંતુષ્ટ છે. વિમલાનો દઢ વિશ્વાસ છે કે એના ઘરને આનંદમય બનાવનારી ગાયત્રી જ છે. જપ વગર ભોજન નહીં કરવાનો એને વર્ષોથી નિયમ ચાલે છે.

બારીસાલ (બંગાલ)ના એક મોટા ઑફિસરનાં ધર્મપત્ની શ્રીમતી હેમલતા ચેટર્જીને ૩૩ વર્ષના થયાં ત્યાં સુધીમાં સંતાન ન થવાથી તેમના કુટુંબીજનો તેમના ઉપર નારાજ હતાં અને કદી કદી તો તેમના પતિનાં બીજાં લગ્નની ચર્ચા પણ થતી હતી. હેમલતા આ બધાથી વધારે દુ:ખી રહેતા હતાં અને એમને મૂછનો રોગ લાગુ પડ્યો હતો. કોઈ સાધકે એમને ગાયત્રી સાધનાની વિધિ બતાવી અને શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉપાસના કરવા લાગ્યાં. ઈશ્વરની કૃપાથી તેમને એક કન્યા થઈ, તેનું નામ ગાયત્રી રાખવામાં આવ્યું. ત્યાર પછી બે બે વર્ષને અંતરે તેમને બીજા બે પુત્રો પણ થયા. ત્રણે બાળકો સ્વસ્થ છે. ગાયત્રીમાં એ કુટુંબની બહુ જ શ્રદ્ધા છે.

જેસલમેરના શ્રીમતી ગોગનબાઈને ૧૬ વર્ષથી હિસ્ટીરિયા (મૃગી)નો રોગ લાગુ પડ્યો હતો. આઠ વર્ષ સુધી તેઓ આ રોગથી બહુ જ દુઃખી થયાં હતાં. તેમને ઉપવાસપૂર્વક ગાયત્રીનો જપ કરવાનો વિધિ બતાવવામાં આવ્યો અને તેઓ અન્નનો ત્યાગ કરીને ફળ અને દૂધ પર નિર્વાહ કરવા લાગ્યો અને ભક્તિપૂર્વક ગાયત્રીની ઉપાસનાથી ચાર માસની અંદર એમનો આઠ વર્ષનો જૂનો હિસ્ટીરિયા રોગ દૂર થઈ ગયો.

ગુજરાનવાલાનાં સુન્દરીબાઈને પહેલાં કંઠમાળનો રોગ હતો. તે થોડો સારો થયો ત્યારે પ્રદરનો રોગ ભયંકર રૂપમાં લાગુ પડ્યો. દરેક વખતે લાલ પાણી વહેવા માંડ્યું. કેટલાંક વર્ષો સુધી આ રોગ ચાલુ રહેવાથી એમનું શરીર હાડપિંજર જેવું થઈ ગયું. ચામડી અને હાડકાંની વચ્ચે માંસનું નામ પણ દેખાતું ન હતું. આંખો ઊંડી પેસી ગઈ હતી. ઘરના માણસો એમના મૃત્યુથી પ્રતીક્ષા કરતાં હતાં. આવી સ્થિતિમાં તેમને એક પાડોશી બ્રાહ્મણીએ કહ્યું કે ગાયત્રી માતા તરણતારિણી છે. એનું ધ્યાન કરો. સુંદરબાઈના મનમાં એ વાત ઠસી ગઈ. તેમણે ખાટલામાં પડ્યાં પડ્યાં જપ કરવા માંડ્યા અને ઈશ્વરની કૃપાથી બિલકુલ નિરોગી થઈ ગયાં. બે વર્ષ પછી એમને એક પુત્ર પણ થયો જે ઘણો જ તંદુરસ્ત અને સ્વસ્થ છે.

ગોદાવરી જિલ્લાનાં વસંતદેવીને ભૂતોન્માદ હતો. ભૂતપ્રેત એમના માથા પર ચઢેલાં રહેતાં હતાં. ૧૨ વર્ષની ઉંમરમાં તો તે ડોશી જેવાં દેખાવા લાગ્યાં. એમના પિતા વ્યાધિથી એમને મુક્ત કરાવવા માટે પુષ્કળ ખર્ચ અને પરેશાની ઉઠાવી ચૂક્યા હતા. પરંતુ કંઈ ફાયદો ન જણાતાં આખરે તેમણે ગાયત્રી પુરશ્ચરણ કરાવ્યું અને એમની પુત્રીનો વ્યાધિ દૂર થઈ ગયો.

ભાર્થુના ડૉક્ટર રાજારામ શર્માની પુત્રી સાવિત્રીદેવી ગાયત્રીની શ્રદ્ધાળુ ઉપાસક છે. એણે ગાયત્રી ગામડામાં રહીને આયુર્વેદનું ઊંચું અધ્યયન કર્યું અને પરીક્ષાના દિવસોમાં માંદી પડવા છતાં પણ આયુર્વેદાચાર્યની પરીક્ષામાં પ્રથમ શ્રેણીમાં પાસ થઈ.

કાનપુરના ૫. અયોધ્યાપ્રસાદ દીક્ષિતનાં ધર્મપત્ની શાંતિદેવી ફાઈનલ પાસ હતાં. ૧૧ વર્ષ સુધી ભણવાનું છોડીને તેઓ કુટુંબની જંજાળમાં ગુંથાઈ રહ્યાં. એક વર્ષ અચાનક એમણે મૅટ્રિકનું ફોર્મ ભર્યું અને ગાયત્રી ઉપાસનાના પ્રતાપે થોડી ઘણી તૈયારીથી જ પાસ થઈ ગયાં.

બાલાપુરની સાવિત્રીદેવી દુબે નામની મહિલાની અઢાર વર્ષની ઉંમરે જ તેના પતિનું મૃત્યુ થયું હતું. તેથી તે અતિશય શોકમગ્ન રહેતી હતી અને તેનું શરીર સુકાઈને કાંટા જેવું થઈ ગયું હતું. એક દિવસ એના પતિએ સ્વપ્નમાં કહ્યું કે તું ગાયત્રીની ઉપાસના કર, તેનાથી મારા આત્માને સદ્ગતિ મળશે અને તારું વૈધવ્ય શાંતિપૂર્વક પસાર થશે. એણે પતિની આજ્ઞા અનુસાર તેમ કર્યું, તેથી તેને સંસારમાં રહેવા છતાં પણ એક ઉચ્ચકોટિની સ્થિતિ પ્રાપ્ત થઈ. તે જે જે વાતો કહેતી તે તે સાચી જ પડતી.

કટક જિલ્લાના રામપુર ગામમાં એક લુહારની છોકરી સોનીબાઈને સ્વપ્નમાં નિત્ય અને જાગૃત અવસ્થામાં કદી કદી ગાયત્રીનું દર્શન થાય છે. તે જે ભવિષ્યવાણી ઉચ્ચારે છે તે મોટે ભાગે સાચી જ પડે છે.

મુરીદપુરની સંતોષકુમારી બચપણથી જ મંદબુદ્ધિ હતી. એના બાપે એને ભણાવવા માટે બહુ પ્રયત્નો કર્યા પણ તેમાં સફળતા મળી નહીં. પ્રારબ્ધ સમજીને બધા લોકો ચૂપ થઈ ગયા. લગ્નના ચાર વર્ષ પછી એ વિધવા થઈ ગઈ. વૈધવ્ય ગુજારવા માટે એણે ગાયત્રીની આરાધના કરવા માંડી. એક રાતે એને ગાયત્રીએ દર્શન આપ્યાં અને કહ્યું કે, મેં તારી બુદ્ધિ તીક્ષ્ણ કરી દીધી છે, ભણવા માંડ તારું જીવન સફળ થઈ જશે, બીજા જ દિવસથી એનામાં ભણવાનો ઉત્સાહ આવ્યો. અને એની બદ્ધિમાં વૃદ્ધિ થઈ તીક્ષ્ણ બની ગઈ. અમુક વર્ષ પછી તે મૅટ્રિકની પરીક્ષામાં પાસ થઈને હાલમાં સ્ત્રી કેળવણીના કાર્યમાં લાગી ગઈ છે.

રંગપુર બંગાલનાં શ્રીમતી સરલા ચૌધરીનાં ઘણાં બાળક મરણ પામ્યાં હતાં. એક પણ બાળક જીવતું નહિ હોવાથી તે બહુ જ દુઃખી રહેતાં હતાં. એમને ગાયત્રીની સાધના બતાવવામાં આવી, જેને અપનાવ્યાથી તેમને ત્રણ પુત્રોની માતા બનવાનું સુખ પ્રાપ્ત થયું.

ભીલવાડા પ્રાંતમાં એક સરમણિ નામની સ્ત્રી બહુ દૂર તાંત્રિક હતી. એને ત્યાંના લોકો ડાકણ માનતા. એક વયોવૃદ્ધ સંન્યાસીએ એને ગાયત્રીની દીક્ષા આપી ત્યારથી તેણે એ બધું છોડી દઈને ભગવાનની ભક્તિમાં ચિત્ત પરોવ્યું અને સાધુ જીવન પસાર કરવા લાગી.

બહેરામપુરની પાસે એક કુમારી કન્યા ગુફા બનાવીને દસ વર્ષની ઉંમરથી તપસ્યા કરી રહી છે. એની ઉમર આજે ચાલીસ વર્ષની છે. ચહેરા પર તેજ એવું છે કે આપણી આંખો અંજાઈ જાય. એનાં દર્શને દૂર દૂરથી લોકો આવે છે. એ સદા ગાયત્રીનો જપ કર્યા કરે છે.

મીરાબાઈ, સહજોબાઈ, રંતિવતી, લીલાવતી, દયાબાઈ, અહલ્યાબાઈ, સખુબાઈ, મુક્તાબાઈ વગેરે અનેક ઈશ્વરભક્ત, વૈરાગિણીઓ થઈ છે. તેમના જીવન વિરક્ત અને પરમાર્થપૂર્ણ હતાં. એમાંથી ઘણી સ્ત્રીઓએ ગાયત્રીની ઉપાસના કરીને પોતાનો ભક્તિભાવ અને વૈરાગ્ય વધાર્યો હતો.

આ રીતે મહિલાઓ આ શ્રેષ્ઠ સાધનાથી પોતાની આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ કરતી આવી છે અને સાંસારિક સુખસંપત્તિની પ્રાપ્તિ અને આપત્તિઓમાંથી મુક્તિની પ્રસન્નતાનો અનુભવ કરી રહી છે. વિધવાબહેનોને માટે ગાયત્રી સાધના એક સર્વોત્તમ તપશ્ચર્યા છે. એનાથી માનસિક વિકારો શાંત થાય છે, ઈદ્રિયોનું શમન થાય છે, શોક વિયોગની આગ બુઝાય છે, બુદ્ધિમાં સાત્ત્વિક્તા આવે છે અને મન ઈશ્વરમાં જોડાય છે. નમ્રતા, સેવા, શીલ, સદાચાર, સાદાઈ, ધર્મ રુચિ, સ્વાધ્યાય-પ્રિયતા, આસ્તિક્તા તેમજ પરમાર્થ પરાયણતાનું તત્ત્વ વધે છે. ગાયત્રી સાધનાની તપશ્ચર્યાથી અનેક એવી બાલવિધવાઓએ, જેમની ઓછી ઉંમરને લીધે તેમના તરફ આશંકાની નજરે જોવાતું હતું, તેમણે પોતાનાં જીવન સતી સાધ્વી જેવાં વિતાવ્યાં છે. જ્યારે આવી બહેનો ગાયત્રીમાં તન્મય બને છે ત્યારે પોતાનું વૈધવ્યનું દુઃખ ભૂલી જાય છે અને તપસ્વિની, સાધ્વી, બ્રહ્માવાદિની, ઉજ્વળ ચારિત્રવાળી બની જાય છે અને બ્રહ્મચર્ય તો એમનું જીવન સહચર બનીને રહે છે.

સ્ત્રી અને પુરુષ, નર અને નારી બંને વર્ગ વેદમાતા ગાયત્રીનાં પુત્ર-પુત્રી છે. બંનેય માતાની બે આંખો છે. માતા કોઈમાં ભેદભાવ રાખતી નથી. માતાને પુત્રી પુત્રથી પણ વધારે વહાલી હોય છે. વેદમાતા ગાયત્રીની સાધના પુરુષો કરતાં પણ સ્ત્રીઓને વધારે સરળ અને અધિક શીઘ્ર ફળદાયક

૧૦. ગાયત્રી-સાધનાથી આપત્તિઓનું નિવારણ

ગાયત્રી-સાધનાથી આપત્તિઓનું નિવારણ

વિપરીત પરિસ્થિતિઓનો પ્રભાવ બહુ પ્રબળ હોય છે. એની ઝપટમાં જેઓ ફસાઈ ગયા, તે વિપત્તિઓ તરફ તણાતા જ જાય છે. બીમારી, ધનહાનિ, મૃત્યુ, કોર્ટ, શત્રુતા, બેકારી, ગૃહકલહ, વિવાહ, કરજ આદિની હારમાળા જ્યારે ચાલુ જ રહે છે ત્યારે માણસ હેરાન-પરેશાન થઈ જાય છે. કહેવત છે કે વિપત્તિ એકલી આવતી નથી, તે હંમેશાં કુટુંબ-કબીલા સાથે આવે છે. એક મુશ્કેલી આવે છે ને ચારેબાજુથી ઘેરાયેલો માણસ ચક્રવ્યુહમાં ફસાયાનો અનુભવ કરે છે. એવા વિકટ સમયમાં જે લોકો નિરાશા, ચિંતા, ભય, નિરુત્સાહ, ગભરાટ, કિંકર્તવ્યમૂઢતામાં પડીને હાથપગ ચલાવવાનું છોડી દે છે અને ધ્રુજવા માંડે છે, તેઓ લાંબા સમય સુધી ઘણાં કષ્ટ ભોગવે છે.

વિપત્તિ અને વિપરીત પરિસ્થિતિમાંથી છૂટવા માટે ધૈર્ય, સાહસ, વિવેક અને પ્રયત્નની આવશ્યકતા છે. આ ચાર ખૂણાવાળી નાવમાં બેસીને જ સંકટોની નદી પાર કરવાનું સુગમ થઈ પડે છે. આપત્તિના સમયમાં ગાયત્રીની સાધના આ ચાર તત્ત્વોને મનુષ્યના અંતઃકરણમાં વધારે ગાયત્રી મહાવિજ્ઞાન પ્રોત્સાહિત કરે છે, જેથી યોગ્ય માર્ગ શોધવામાં તે સફળ થાય છે અને વિપત્તિમાંથી ઊગરી જાય  આપત્તિમાં ફસાયેલી અનેક વ્યક્તિઓ ગાયત્રીની કૃપાથી કેવી રીતે પાર ઊતરી તેના કેટલાક દાખલાઓ અમારી જાણમાં છે.

ઘાટકોપર, મુંબઈના શ્રી આર. બી. વેદ ગાયત્રીની કૃપાથી સાંપ્રદાયિક ઘોર દંગાના દિવસોમાં મુસ્લીમ વસતીમાંથી નિર્ભયપણે નીકળતા હતા. એમની છોકરીને એક વાર ભયંકર કૉલેરા થયો, તે પણ એની કૃપાથી શાંત થયો. એક મહત્ત્વપૂર્ણ કેસ એમની ગેરહાજરીમાં જ ચાલી ગયો અને તેનો નિર્ણય તેમની તરફેણમાં જ આવ્યો.

ઈંદોર, કાંગડાના ચૌ, અમરસિંહ એક એવી જગ્યાએ માંદા પડ્યા કે જ્યાંનાં હવાપાણી ઘણાં જ ખરાબ હતાં અને જ્યાં દાક્તરી સારવાર પણ મળી શકે એમ ન હતી. એ ભયંકર માંદગીમાં ગાયત્રીની પ્રાર્થનાને એમણે ઓસડ બનાવ્યું અને સારા થઈ ગયા.

મુંબઈના પં. રામશરણ શર્મા જ્યારે ગાયત્રી અનુષ્ઠાન કરી રહ્યા હતા તે દિવસોમાં તેમના માતાપિતા સખત બીમાર હતા. પરંતુ અનુષ્ઠાનના પ્રભાવથી તેમનો વાળ પણ વાંકો ન થયો. બંને નીરોગી થઈ ગયાં.

– ઇટૌઆધુરાના ડૉ. રામનારાયણજી ભટનાગરને એમની સ્વર્ગસ્થ પત્નીએ સ્વપ્નમાં દર્શન દઈને ગાયત્રી જપ કરવા જણાવ્યું હતું. ત્યારથી તે બરાબર એની સાધના કરતા રહ્યા છે. ચિકિત્સા કરવામાં એમના હાથને એવો જશ છે કે, મોટા મોટા અસાધ્ય રોગો એમની ચિકિત્સાથી સારા થયા છે.

કનકુવા હમીરપુરાના લક્ષ્મીનારાયણ શ્રીવાસ્તવ બી.એ.એલ.એલ.બી.નાં પત્ની પ્રસવકાળમાં અત્યંત કષ્ટથી પીડિત થયા કરતાં હતાં. ગાયત્રી ઉપાસનાથી એમનું કષ્ટ ઘણું ઓછું થઈ ગયું. એક વાર એમનો છોકરો મોતીઝરાથી પીડિત થયો, તેની બેહોશી અને બૂમોથી બધા લોકો ગભરાઈ ગયા. વકીલ સાહેબની ગાયત્રી પ્રાર્થનાથી તેને સારી ઊંઘ આવી અને થોડા જ દિવસમાં તે તદ્દન સારો થઈ ગયો.

જફરાપુરના ઠા. રામકિરણજી વૈદ્યની ધર્મપત્ની એક બે વર્ષથી સંગ્રહણીથી પીડાતી હતી. અનેક ઉપચારો કરવા છતાં પણ કંઈ લાભ થયો નહીં ત્યારે સવાલાખ જપનું અનુષ્ઠાન કરવામાં આવ્યું. ફળ સ્વરૂપે તે તદન સારી થઈ ગઈ અને તેને એક પુત્ર પણ થયો.

કસરાવદ, નિમાડના શ્રી શંકરલાલ વ્યાસનો પુત્ર એટલો માંદો હતો કે દાકતર વૈદ્યોએ તેના જીવવાની આશા છોડી દીધી હતી. દસ હજાર ગાયત્રીના જપથી તે સારો થઈ ગયો. એક વાર વ્યાસજી એક પહાડી જંગલમાં ફસાઈ ગયા. હિંસક પશુઓ ત્યાં બૂમો પાડતાં આમતેમ ફરી રહ્યાં હતાં. આ સંકટ સમયમાં એમણે ગાયત્રીનું ધ્યાન કર્યું અને એમના પ્રાણ બચી ગયા.

બિહિયા, શાહાબાદના શ્રી ગુરુચરણ આર્યને એક પ્રસંગે કેદમાં પૂરવામાં આવ્યા. છુટકારાને માટે તે જેલમાં જપ કરતા રહ્યા. તે અચાનક જેલમાંથી છૂટી ગયા અને તેમની સામે ચાલતા કેસમાં પણ તેઓ નિર્દોષ તરીકે છૂટી ગયા.

મુદ્રાવજાના શ્રી. પ્રકાશ નારાયણ મિશ્ર ધોરણ ૧૦ના અભ્યાસમાં કૌટુંબિક મુશ્કેલીઓમાં ધ્યાન આપી શકયા નહીં. પરીક્ષાના ૨૫ દિવસો બાકી રહી ગયા ત્યારે એમણે વાંચવાનો અને સાથે જ ગાયત્રી જપનો આરંભ કર્યો. પાસ થવાની આશા ન હોતી. છતાં એમને સફળતા મળી. મિશ્રાજીના પિતાને દુશ્મનના એક કારસ્તાનથી જેલમાં જવું પડે એમ હતું. પરંતુ ગાયત્રીના અનુષ્ઠાનથી તેઓ એ આપત્તિમાંથી બચી ગયા.

કાશીના પંડિત ધરણીદત્ત શાસ્ત્રીનું કથન છે કે મારા દાદા પં. કનૈયાલાલજી ગાયત્રીના ઉપાસક હતા. બચપણમાં હું મારા દાદાની સાથે રાતના વખતે કૂવા પર પાણી લેવા ગયો. ત્યાં એક ભયંકર પ્રેતાત્મા મારા જોવામાં આવ્યો. તે કોઈ વાર પાડો બનીને તો કોઈ વાર ડુક્કર બનીને મારા પર આક્રમણ કરવા મથતો હતો. તે કદી મોઢામાંથી તો કદી માથામાંથી ભયંકર અગ્નિજ્વાળાઓ કાઢતો. કદી મનુષ્ય તો કદી હિંસક જંતુ બનીને એક દોઢ કલાક સુધી તે ભય ઊભો કરતો રહ્યો. દાદાએ મને ડરી ગયેલો જોઈને સમજાવ્યો કે, બેટા આપણે ગાયત્રીના ઉપાસક છીએ. આ ભૂત આપણું કંઈ પણ બગાડી શકે એમ નથી. આખરે અમે બંને ઘેર ક્ષેમકુશળ આવી ગયા. ભૂતનો ગુસ્સો નિષ્ફળ ગયો.

સનાચે જીવન” ઈટાવાના સંપાદક પં. પ્રભુદયાળ શર્મા કહે છે કે, એમની પુત્રવધૂ અને પૌત્રીઓને કોઈ દુષ્ટ પ્રેતાત્માનો વળગાડ થયો હતો. હાથ, પગ અને મગજમાં ભારે પીડા સાથે તેઓ બેભાન થઈ જતી હતી. રોગમુક્તિના બધા પ્રયત્નો નિષ્ફળ ગયા ત્યારે ગાયત્રીનો આશ્રય લેવાથી એ તકલીફ દૂર થઈ ગઈ. એ જ રીતે પંડિતજીનો ભત્રીજો મૃત્યુના મુખમાં સપડાયો હતો. એને ખોળામાં લઈને ગાયત્રીના જપ કરવામાં આવ્યા અને બાળક સારો થઈ ગયો.

શર્માજીના કાકા દાનાપુર (પટના) ગયા હતા. ત્યાં તેઓ સ્નાન કર્યા પછી ગાયત્રીનો જપ કરતા હતા ત્યારે અચાનક એમને કાને શબ્દો પડયા કે જલદી ભાગી નીકળો, આ મકાન હમણાં પડી જવાનું છે. તેઓ બારીમાંથી કૂદીને બહાર નીકળ્યા અને માંડ ચાર છ ડગલાં ગયા હશે ત્યાં તો મકાન પડી ગયું અને તેઓ આબાદ રીતે બચી ગયા.

શેખપુરના અમોલચંદ ગુપ્તાના બચપણમાં જ પિતાનું અને કિશોરાવસ્થામાં માતાનું મૃત્યુ થવાથી કુસંગમાં પડવાથી અનેક બૂરી આદતોમાં ફસાઈ ગયા હતા. દોસ્તોનો ડાયરો આખો દિવસ જામતો અને પાનાં, શેતરંજ, ગાયનવાદન, વેશ્યાનૃત્ય, સિગારેટ, શરાબ, જુગાર, વ્યભિચાર, નાચ, તમાશા, ભોજન પાર્ટી આદિના મોજશોખ ચાલતા રહેતા. આવા કુચક્રમાં પાંચ વર્ષમાં જ રોકડ, ઝવેરાત, મકાન અને વીસ હજારની મિલકત સ્વાહા થઈ ગઈ. જ્યારે કંઈ ન રહેવા પામ્યું ત્યારે નિર્વાહની મુસીબત ઊભી થઈ. એ સ્થિતિમાં એમનું ચિત્તે ખૂબ જ અશાંત રહેવા લાગ્યું. એવામાં એક દિવસ એક મહાત્માએ એમને ગાયત્રીનો ઉપદેશ આપ્યો. તેમની શ્રદ્ધા તેમાં બેઠી. એથી ધીમે ધીમે ઉત્તમ વિચારોની વૃદ્ધિ થઈ. પશ્ચાત્તાપની ભાવના વધવાથી એમણે ચાંદ્રાયણ વ્રત, તીર્થયાત્રા, અનુષ્ઠાનો અને પ્રાયશ્ચિત્ત કર્યા. હાલમાં તેઓ એક દુકાન માંડીને પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે. હવે તેઓ જૂની કુટેવોથી મુક્ત થઈ ગયા છે.

રાનીપુરાના ઠા. જંગજીત રાઠોડ એક ધાડ કેસમાં સપડાયા હતા. પરંતુ જેલમાં ગાયત્રીના જપ કરતા રહ્યા તેથી નિર્દોષ છૂટી ગયા.

અંબાલાના મોતીલાલ માહેશ્વરીનો છોકરો કુસંગમાં પડવાથી એવી ખરાબ આદતોનો શિકાર બની ગયો હતો કે એમના પ્રતિષ્ઠિત કુટુંબ પર કલંકના છાંટા ઊડતા હતા. માહેશ્વરીજીએ દુઃખી થઈને ગાયત્રીનું શરણ લીધું. એ તપશ્ચર્યાના પ્રભાવથી છોકરાની મતિ પલટાઈ અને અશાંત કુટુંબમાં ફરીથી શાંત વાતાવરણ ઉત્પન્ન થયું.

ટોકના શિવનારાયણ શ્રીવાસ્તવના પિતા મરી જવાથી જમીનદારીની બે હજાર રૂપિયાની વાર્ષિક આવક પર ૧૬ વ્યક્તિઓનો ગુજારો કરવાનો હતો. કોઈ કામ કરતું ન હતું અને જમીનની આવકમાંથી જ બધો ખર્ચ કરવા માગતા હતા. તેથી એ ઘર ફાટફૂટ અને કલહનો અખાડો બની ગયું. માહેશ્વરીને એ વાતનું મોટું દુઃખ હતું, કારણ કે તેઓ જ કુટુંબના વડા હતા. અંતે એક મહાત્માના ઉપદેશથી તેમણે ગાયત્રીના જપનો આરંભ કર્યો પરિસ્થિતિ બદલાઈ. સહુની બુદ્ધિમાં સુધારો થયો. કમાવા જેવા લોકો નોકરી અને વ્યાપારમાં લાગી ગયા, ઝઘડા શાંત થયા, ડગમગતું ઘર બચી ગયું.

અમરાવતીના સોહનલાલ મેહરોત્રાની સ્ત્રીને ભૂતની તકલીફ નડતી હતી. ભારે મુસીબત હતી અને હજારો રૂપિયા ખર્ચ કરી ચૂક્યા હતા. સ્ત્રી દિવસે દિવસે નબળી પડતી હતી. એક દિવસ હેરાત્રીના સ્વપ્નમાં એમના પિતાજીએ કહ્યું- બેટા ગાયત્રીનો જપ કર, બધી વિપત્તિઓ દુર થઈ જશે. બીજા દિવસથી તેમણે તેમ કર્યું. પરિણામે ભૂતના ઉપદ્રવો શાંત થઈ ગયા અને સ્ત્રી રોગમુક્ત થઈ ગઈ. એની બહેનની નણંદ પણ એ જ ઉપાયથી ભૂતની બાધામાંથી મુક્ત થઈ.

ચચૌડાના બા. ઉમાશંકર ખરેના સ્વરૂપની સ્ત્રી પણ ભૂતબાધાથી મરણ પામે એવી સ્થિતિએ પહોંચી ગઈ હતી. એની પ્રાણની રક્ષા પણે એક ગાયત્રી ઉપાસકના પ્રયત્નથી થઈ.

બિઝૌલીને બા. ઉમાશંકર ખરેના કુટુંબને ગામના જાટોની સાથે દુશ્મનાવટ હતી. તેને લીધે અનેક વાર તેમના ઘર પર ધાડ પડી ને મોટા મોટાં નુકસાનો થયાં. સદાને માટે તેમનો જાન જોખમમાં રહેતો. ખરેજીએ ગાયત્રી ભક્તિનો માર્ગ અપનાવ્યો. એમના મધુર વ્યવહારથી ગામ સાથેનું પુરાણું વેર સમાપ્ત થઈને સદ્ભાવના સ્થપાઈ. બધા લોકો પ્રેમથી હળીમળીને રહેવા લાગ્યા.

ખડકપુરાના શ્રી ગોકુલચંદ સકસેના રેલવેના ગુડઝ ક્લાર્ક હતા. એમની સાથે કામ કરનારા બીજા કર્મચારીઓ એમનો દ્વેષ કરતા હતા અને એમની નોકરી છૂટી જાય એમ ઇચ્છતા હતા, પણ તેમના બધા પ્રયત્નો નિષ્ફળ ગયા. સકસેનાજીને વિશ્વાસ છે કે, ગાયત્રી માતા એમનું રક્ષણ કરે છે અને કોઈ એમનું કંઈ બગાડી શકતું નથી.

મુંબઈના શ્રી માણેકચંદ પાચોટિયા વેપારમાં ખોટ આવવાથી કરજદાર બની ગયા. કરજ ચૂકવવાની કંઈ વ્યવસ્થા થતી ન હતી. સટ્ટામાં વધારે નુકસાન થઈ ગયું. દેવાળિયા થઈને પ્રતિષ્ઠા ખોવાઈને દુ:ખી જીવન જીવવાનાં સ્પષ્ટ ચિહ્નો દેખાવા લાગ્યાં. વિપત્તિમાં સહાય મેળવવા માટે એમણે ગાયત્રી પુરશ્ચરણ કરાવ્યું. વખત જતાં એમને થોડો થોડો લાભ થયો. રૂ અને ચાંદીમાં એવા કેટલાક ઉત્તમ ચાન્સ લાગી ગયા કે એમનું બધું કરજ ભરપાઈ થઈ ગયું. તૂટી ગયેલો વેપાર પાછો ચમકવા લાગ્યો.

દિલ્હીના પ્રખ્યાત પહેલવાન ગોપાલ વિશ્નોઈ કોઈ મોટી કુસ્તી રમવા જતા, તો તે પહેલા ગાયત્રી પુરશ્ચરણ કરતા હતા. તેથી તે સદા જીત મેળવતા હતા

વાંસવાડીના શ્રી સીતારામ માલવીયને ક્ષય રોગ થયો હતો. એક્સરમાં દેખાડતાં ડૉક્ટર ફેફસાં બગડી ગયાનો અભિપ્રાય આપ્યો હતો. દશા નિરાશાજનક હતી. સેંકડો રૂપિયાની દવા ખાવાં છતાં કંઈ આરામ થયો નહીં. પછી એક વયોવૃદ્ધના કહેવાથી એમણે ખાટલા પર પડ્યા પડ્યા ગાયત્રી જપ શરૂ કર્યો અને મન સાથે પ્રતિજ્ઞા કરી કે મારું જીવન બચી જાય તો દેશહિતમાં ગાળીશ. પ્રભુની કૃપાથી તેઓ બચી ગયા. ત્યારથી આજ સુધી તેઓ આદિવાસી ભીલો તથા પછાત વર્ગની સેવા કરી રહ્યા છે.

થરથરાના લા. કરસનદાસનો છોકરો બહુ જ નબળો અને કમજોર થઈ ગયો હતો અને વારંવાર બીમાર પડતો હતો. તેની ઉંમર સોળ વર્ષની હોવા છતાં તે ૧૩ વર્ષનો હોય એવો દેખાતો હતો. છોકરાને તેના કુલગોરે ગાયત્રી ઉપાસના કરવાનો ઉપદેશ આપ્યો. તેનું મન એ તરફ લાગ્યું. એક એક કરીને તેની બધી બીમારીઓ જતી રહી. કસરત કરવા લાગ્યો. એ ત્રણ વર્ષમાં એનું શરીર દોઢું બની ગયું અને ઘરનું કામકાજ હોશિયારીથી કરવા લાગ્યો.

પ્રયાગના શ્રી મુન્નુલાલજીના દોહિત્રની સ્થિતિ બહુ જ ખરાબ થઈ ગઈ હતી. ગળું સુજી ગયું હતું. ડૉક્ટરો બધા જ પ્રયત્નો કરતા પણ કોઈ પ્રયત્નમાં સફળતા મળી નહિ. આથી તેમના કુટુંબીજનોએ ગાયત્રી ઉપાસનાનું શરણ લીધું. આખી રાત ગાયત્રી જપ અને ગાયત્રી ઉપાસનાનું શરણ લીધું. આખી રાત ગાયત્રી જપ અને ગાયત્રી ચાલીસાના પાઠ ચાલુ રહ્યા. સવાર થતાં થતાં તો સ્થિતિમાં આશ્ચર્યકારક સુધારો થયો અને બે ચાર દિવસમાં તો તે હરતો ફરતો ખેલતો-કૂદતો થઈ ગયો.

આરા નિવાસી શ્રી રામકરણજી આમંત્રણ મળ્યાથી કોઈને ત્યાં ભોજન કરવા ગયા. ત્યાંથી પાછા ફરતાં જ તેમનું મગજ વિકૃત થઈ ગયું. ગાંડાની જેમ આમતેમ ફરવા લાગ્યા, એક દિવસ પોતાની જાંઘ પર ઈટ મારીને જાંઘ સુઝવી નાંખી. તેથી એમનું જીવન લગભગ નિરર્થક જેવું જ થઈ ગયું. એક દિવસ તેમના કેટલાક સંબંધીઓ તેમને પકડીને જબરજસ્તીથી પ્રસિદ્ધ ગાયત્રી-ઉપાસક પ. રામગોપાલજીની પાસે લઈ આવ્યા. તેમણે કૃપા કરીને ગાયત્રી મંત્રથી મંત્રેલા ચોખાના દાણા તેમના પર નાખ્યા તેથી તેઓ મછિત થઈ ગયા. થોડી વાર પછી તેઓની મુર્છા વળીને તેમણે પીવાનું પાણી માગ્યું. ગાયત્રી મંત્ર વડે અભિમંત્રિત જળ તેમને પીવડાવ્યું. થોડા જ દિવસમાં તેઓ તદ્દન સ્વસ્થ થઈ ગયા.

શ્રી નારાયણપ્રસાદ કશ્યપ રાજનાંદગામવાળાના એક ભાઈ પર કેટલાક લોકોએ ફોજદારી કેસ માંડ્યો. એ કેસ ચાર વર્ષ સુધી ચાલ્યો એવી જ રીતે એમના નાનાભાઈ પર ખૂનનો કેસ થયો. એમણે ગાયત્રીનો આશ્રય લીધો અને બંને નિર્દોષ છૂટી ગયા.

સ્વામી યોગાનંદજીને કેટલાક પ્લેચ્છો અકારણ બહુ જ સતાવતા હતા. એમને ગાયત્રીનું આગ્નેયાસ્ત્ર સિદ્ધ હતું. તેનો પ્રયોગ તેમણે કેટલાક પ્લેચ્છો પર કર્યો અને તેમનાં શરીર એવાં બળવા લાગ્યા કે જાણે કોઈએ અગ્નિ લગાવ્યો હોય. તેઓ મરણતુલ્ય કષ્ટથી તરફડવા લાગ્યા. ત્યારે લોકોએ પ્રાર્થના કરવાથી એ અંતર્દાહને શાંત કર્યો. ત્યાર પછી એ બધા તદ્દન સીધા થઈ ગયા.

નન્દનપુરવાના સત્યનારાયણજી એક સારા ગાયત્રી ઉપાસક હતા. એમને વગર કારણે સતાવનાર કેટલાક ગુંડાઓ પર એવો વ્રજપાત થયો કે એમાંનો એક ભાઈ ૨૪ જ કલાકમાં કૉલેરાથી મરી ગયો અને ધાડ પાડવા બદલ બાકીના પોલીસોને હાથે પકડાઈ ગયા. એમને પાંચ પાંચ વર્ષની જેલ પડી.

આવાં અનેક પ્રમાણો મોજૂદ છે, જેનાથી એ સાબિત થાય છે કે, શ્રદ્ધાપૂર્વક ગાયત્રી માતાનો આશ્રય લેવાથી મનુષ્ય અનેક આપત્તિમાંથી છૂટી જાય છે અને અનિવાર્ય કર્મભોગો તેમજ કઠોર પ્રારબ્ધમાં પણ કેટલીક વાર આશ્ચર્યજનક સુધારો દેખાય છે.

ગાયત્રી ઉપાસનાનો મૂળ લાભ આત્મશાંતિ છે. આ મહામંત્રના પ્રભાવથી આત્મામાં સત્ત્વગુણ વધે છે અને અનેક પ્રકારની આત્મિક સમૃદ્ધિ વધે છે. તેની સાથે જ અનેક પ્રકારના દુન્યવી લાભો પણ મળતા જાય છે. અલબત્ત દુન્યવી લાભો તો ગૌણ જ ગણવા જોઈએ.

૯. ગાયત્રી-સાધનાથી શ્રી, સમૃદ્ધિ અને સફળતા

ગાયત્રી – સાધનાથી શ્રી, સમૃદ્ધિ અને સફળતા

ગાયત્રી ત્રિગુણાત્મક છે. એની ઉપાસનાથી જેમ સત્ત્વગુણ વધે છે, એ જ રીતે કલ્યાણકારક અને ઉપયોગી રજોગુણની પણ અભિવૃદ્ધિ થાય છે.

રજોગુણી આત્મબળ વધવાથી મનુષ્યની ગુપ્ત શક્તિઓ જાગૃત થાય છે, જે સાંસારિક જીવનના સંઘર્ષમાં અનુકૂળ પ્રતિક્રિયા ઉત્પન્ન કરે છે. ઉત્સાહ, સાહસ, સ્ફૂર્તિ, ચેતના, આશા, દૂરદર્શિતા, તીવ્ર બુદ્ધિ, તકની પિછાણ, વાણીમાં માધુર્ય, વ્યક્તિત્વમાં આકર્ષણ, સ્વભાવમાં મિલનસારપણું જેવી અનેક નાની મોટી વિશેષતાઓ ઉન્નત તથા વિકસિત થાય છે. જેનાથી તે ‘શ્રી’ તત્ત્વનો ઉપાસક ગુપ્ત રીતે એક નવા જ ઢાળમાં ઢળાતો જાય છે જેને કારણે એક સાધારણ વ્યક્તિ પણ ધનિક અને સમૃદ્ધ થઈ શકે છે.

ગાયત્રી ઉપાસકોમાં મનુષ્યને દુઃખી બનાવનારી ત્રુટિઓ નષ્ટ થઈને મનુષ્ય ક્રમશઃ સમૃદ્ધિ, પૂર્ણતા અને ઉન્નતિ તરફ આગળ વધે એવી વિશેષતાઓ ઉત્પન્ન થાય છે. ગાયત્રી પોતાના સાધકોની ઝોળીમાં સુવર્ણ મુદ્રાઓ નથી ભરતી એ ઠીક છે, પણ સાચું છે કે સાધક દીનહીન ન રહે એમ તો એ કરે જ છે. આ પ્રકારનાં અનેક ઉદાહરણો અમારી જાણમાં છે. તેમાંથી કેટલાંક નીચે આપવામાં આવે છે

હરઈ જિલ્લા છિંદવાડાના પં. ભૂરેલાલજી બ્રહ્મચારી લખે છે, “આજીવિકામાં ઉત્તરોત્તર વૃદ્ધિ થવાને લીધે ધનધાન્યથી પરિપૂર્ણ છું. જે કાર્યમાં હાથ નાખું છું તે સફળ જ થાય છે. અનેક જાતના સંકટોનું નિવારણ આપમેળે જ થઈ જાય છે. આવો તો ગાયત્રી મંત્ર જપવાનો મારો પોતાનો અનુભવ છે.”

ઝાંસીના ૫, લક્ષ્મીકાંત ઝા વ્યાકરણ-સાહિત્યાચાર્ય લખે છે – બાળપણમાં જ મને ગાયત્રી પર શ્રદ્ધા થઈ ગઈ હતી અને આજેય હું એક હજાર મંત્રોનો નિત્ય જપ કરું છું. એના પ્રતાપથી મેં સાહિત્યચાર્ય, વ્યાકરણાચાર્ય, સાહિત્યરત્ન તથા વેદશાસ્ત્રી આદિ પરીક્ષાઓ પાસ કરી તથા ઝાંસીની સંસ્કૃત કોલેજના પ્રિન્સિપાલ બન્યો. મેં એક શેઠના ૧૬ વર્ષના મરણપથારીએ પડેલા પુત્રના પ્રાણ ગાયત્રી મંત્રના પ્રભાવથી બચી ગયેલા જોયા છે. જેથી મારી શ્રદ્ધા વિશેષ દૃઢ થઈ ગઈ છે.”

વૃંદાવનના પંડિત તલસીરામ શર્મા લખે છે લગભગ દસ વર્ષ થયાં હશે. શ્રી ઉડિયા બાબાની પ્રેરણાથી હાથરસ નિવાસી લાલા ગણેશીલાલે ગંગાકિનારે કર્ણવાસમાં ચોવીસ લાખ ગાયત્રીનું અનુષ્ઠાન કરાવ્યું હતું. એ વખતથી ગણેશીલાલની આર્થિક દશા દિનપ્રતિદિન ઊંચી જતી ગઈ અને આજે એમની પ્રતિષ્ઠા સમૃદ્ધિ ત્યારના કરતાં ચારગણી છે.”

પ્રતાપગઢના પં. હરનારાયણ શર્મા લખે છે કે ““મારા એક નજીકના સગાએ કાશીમાં એક મહાત્માને ધનપ્રાપ્તિનો ઉપાય પૂછ્યો. મહાત્માએ ઉપદેશ આપ્યો કે, પ્રાતઃકાળના ચાર વાગે ઊઠીને શૌચાદિથી પરવારીને સ્નાન – સંધ્યા પછી ઊભા રહીને એક હજાર ગાયત્રીના જપ કર્યા કરો.” અને એમ કરવાથી એનું આર્થિક કષ્ટ દૂર થઈ ગયું.

પ્રયાગ જિલ્લાના છિતીના ગ્રામનિવાસી પં. દેવનારાયણજી સંસ્કૃત ભાષાના અસાધારણ વિદ્વાન અને ગાયત્રીના અનન્ય ઉપાસક છે. ત્રીસ વર્ષની ઉંમર સુધી અધ્યયન કર્યા પછી તેમણે ગૃહસ્થાશ્રમમાં પ્રવેશ કર્યો. સ્ત્રી અત્યંત સુશીલ તેમજ પતિભક્ત મળી. વિવાહને લાંબો સમય થઈ ગયા પછી પણ સંતાન ન થયું ત્યારે તે પોતાના વંધ્યત્વથી દુઃખી થવા લાગી. પંડિતજીએ એની ઇચ્છા જાણી લઈને સવાલક્ષ જપનું અનુષ્ઠાન કર્યું. થોડા દિવસ પછી એમને એક પ્રતિભાવાન મેધાવી પુત્ર થયો જે હાલ સંસ્કૃત ભાષાની સર્વોચ્ચ ઉપાધિ પ્રાપ્ત કરવાની તૈયારી કરી રહ્યો છે.

પ્રયાગની પાસે જમુનીપુર ગામમાં રામનિધિ શાસ્ત્રી નામના એક બ્રાહ્મણ વિદ્વાન રહેતા હતા. તે અત્યંત નિર્ધન હતા. પરંતુ ગાયત્રી સાધનામાં એમની ભારે તત્પરતા હતી. એકવાર નવ ઉપવાસ કરીને એમણે નવાહ પુનશ્ચરણ કર્યું. પુનશ્ચરણના છેલ્લે દિવસે મધરાતે ભગવતી ગાયત્રીએ પોતાના દિવ્ય સ્વરૂપે તેમને દર્શન દીધું અને કહ્યું ‘તમારા ઘરમાં અમુક સ્થાને સુવર્ણ મુદ્રાઓથી ભરેલો એક ઘડો છે તે ખોદી કાઢીને તમારી દરિદ્રતા દૂર કરો.” પંડિતજીએ ઘડો બહાર કાઢ્યો અને તેઓ ધનપતિ થઈ ગયા.

ઈન્દોરનિવાસી પંડિતજી કહે છે કે એક માણસ પોતાની પત્ની સાથે લડ્યા ઝઘડ્યા કરતો હતો. થોડા દિવસ સુધી ગાયત્રી મંત્રથી અભિમંત્રિત જળ પીવાથી એનો સ્વભાવ બદલાઈ ગયો અને ઉતરોત્તર એ પતિપત્નીનો સ્નેહ વધતો ગયો.

વડોદરાના વકીલ રામચંદ્ર કાલીશંકર પાઠક શરૂઆતમાં ૧૦ રૂપિયાની નોકરી કરતા હતા. એ વખતે એમણે એક ગાયત્રી પુરશ્ચરણ કર્યું ત્યારથી એમની રુચિ વિદ્યાધ્યયનમાં લાગી અને ધીરે ધીરે તેઓ કાયદા શાસ્ત્રી બની ગયા. આજે એમની માસિક આવક લગભગ ૫૦૦ રૂપિયાની છે.

મહુવા(કાઠિયાવાડ)ના શ્રી રણછોડલાલભાઈનું કથન છે કે, એક માણસનો છોકરો મૅટ્રિકમાં બે વખત નાપાસ થયો. અંતે એણે દુઃખી થઈને ગાયત્રીમંત્રનો જપ કરાવ્યો અને તેમનો છોકરો તે વર્ષે સારા ગુણ મેળવીને પાસ થયો.

ગુજરાતના મધુસૂદન સ્વામીનું સંન્યાસ લેતા પહેલાનું નામ માયાશંકર દયાશંકર પંડ્યા હતું. તેઓ સિદ્ધપુરમાં રહેતા હતા. શરૂઆતમાં તેઓ રૂ. ૨૫/-ની નોકરી કરતા હતા. એમણે રોજ એક હજાર ગાયત્રી જપથી આરંભ કરીને ચાર હજાર સુધી વધાર્યા. પરિણામે તેમને બઢતી મળી. તેઓ વડોદરા રાજ્ય રેલવેના આસિસ્ટન્ટ ટ્રાફિક સુપરિન્ટેન્ડેન્ટના હોદ્દા સુધી પહોંચ્યા અને એમનો પગાર રૂપિયા ત્રણસોનો થયો. ઉત્તરાવસ્થામાં એમણે સંન્યાસ લીધો હતો.

માંડૂક્ય ઉપનિષદ્ પર કંડિકા રચનારા વિદ્વાન શ્રી ગોડપાદનો જન્મ એમના પિતાના ઉપવાસપૂર્વક સાત દિવસ સુધીના ગાયત્રી જપના ફળ સ્વરૂપ થયો હતો.

પ્રસિદ્ધ સાહિત્યકાર પં. દ્વારકાદાસ ચતુર્વેદી પહેલાં અલહાબાદના સિવિલ સર્જનના હેડકલાર્ક હતા. એમણે વૉરન હેસ્ટિંગ્સનું જીવન ચરિત્ર લખ્યું. તે રાજદ્રોહાત્મક માનવામાં આવ્યું અને એમની નોકરી છૂટી ગઈ. મોટું કુટુંબ અને નિર્વાહનું સાધન ન રહેતાં દુઃખી થઈ જતાં એમણે ગાયત્રીની ઉપાસના કરી અને એ તપસ્યાના પરિણામે એમને પુસ્તક લેખનનું સ્વતંત્ર કાર્ય મળી ગયું. ત્યારથી એમણે ઘણી સાહિત્ય સેવા કરી. એમાંથી તેમને ધનપ્રાપ્તિ થઈ. એમણે દર સાલ ગાયત્રી અનુષ્ઠાન કરવાનો નિયમ બનાવ્યો હતો અને તેઓ નિત્ય જપ કર્યા કરતા.

સ્વર્ગીય પં. બાલકૃષ્ણ ભટ્ટ હિન્દીના પ્રખ્યાત સાહિત્યકાર હતા. તેઓ નિત્ય ગાયત્રીના જપ કરતા અને કહેતા કે “ગાયત્રી જપ કરનારને કોઈ પણ જાતની ખોટ રહેતી નથી. ભટ્ટજી સદા વિદ્યા, ધન અને જનથી ભર્યા ભર્યા રહ્યા.”

પ્રયાગ વિશ્વવિદ્યાલયના પ્રોફેસર ક્ષેત્રેશચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયનો ભાણેજ તેમને ત્યાં રહીને ભણતો હતો. ઈન્ટરની પરીક્ષા વખતે તેનું તર્કશાસ્ત્ર બહુ કાચું હોવાથી તે દુઃખી થઈ ગયો. પ્રોફેસર સાહેબે તેને પ્રોત્સાહન આપીને પરીક્ષા આપવા મોકલ્યો અને પોતે રજા લઈને આસન જમાવીને ગાયત્રી જપવા લાગ્યા. અને જ્યાં સુધી તે છોકરો આવ્યો નહિ ત્યાં સુધી સતત જપ કરતા રહ્યા. છોકરાએ આવીને કહ્યું કે આજનું પેપર સારું ગયું અને તે લખતી વખતે મારી ક્લમ જાણે કોઈ પકડીને લખાવતું હોય એમ જ મને લાગ્યું. પછી તે સારા માર્ક પાસ થયો.

અલહાબાદના પં. પ્રતાપનારાયણ ચતુર્વેદીની નોકરી છૂટી ગઈ. ઘણે ઠેકાણે તપાસ કરવા છતાં નોકરી મળી નહીં, ત્યારે તેમણે તેમના પિતાના આદેશ અનુસાર ગાયત્રીના સવાલક્ષ જપ કર્યા. પરિણામે ‘પાયોનિયર પત્રમાં પહેલાંના કરતાં અઢીગણા પગારની નોકરી મળી ગઈ.

કલકત્તાના શા. મોડકમલ કેજરીવાલ આરંભમાં જોધપુર રાજના એક ગામમાં બાર રૂપિયામાં શિક્ષક હતા. એક નાનીસરખી પુસ્તિકાથી આકર્ષિત થઈને એમણે ગાયત્રી જપનો નિત્યક્રમ રાખ્યો. જપ કરતાં કરતાં એમના મનમાં પ્રેરણા થઈ કે મારે કલકત્તા જવું જોઈએ ત્યાં મારી આર્થિક ઉન્નતિ થશે, તેથી તેઓ કલકત્તા પહોંચી ગયા. ત્યાં વ્યાપારના ક્ષેત્રમાં નોકરી કરીને ગાયત્રી જપ કરતા રહ્યા. રૂના વેપારમાં તેમને ઘણો લાભ થયો અને થોડા જ દિવસોમાં તેઓ લખપતિ બની ગયા.

બુલઢાના શ્રી બદ્રીપ્રસાદ વર્મા બહુ જ નબળી આર્થિક સ્થિતિના માણસ હતા. માસિક રૂ. ૫૦ના પગારમાં પોતાના કુટુંબના આઠ માણસોનો તેમને ગુજારો કરવો પડતો હતો. કન્યાવિવાહને યોગ્ય થઈ ગઈ. સારે ઠેકાણે આપવા માટે હજારો રૂપિયાની પહેરામણી આપવી પડે એમ હતું. તેથી તેઓ દુ:ખી રહેતા અને ગાયત્રી માતાનાં ચરણોમાં આંસુ વહેવડાવતા હતા. અચાનક એવો સંજોગ આવ્યો કે એક ડેપ્યુટી કલેકટરના છોકરાની જાન, કન્યાપક્ષ સાથે ઝઘડો થવાથી પાછી જતી હતી. ડેપ્યુટી સાહેબ વર્માજીને ઓળખતા હતા. રસ્તામાં જ તેમનું ગામ આવતું હતું. એમણે વર્માજીને કહેણ મોકલ્યું કે, તમારી કન્યાનું લગ્ન આજે જ અમારા છોકરા સાથે કરી દો. વર્માજી રાજી રાજી થઈ ગયા. એમ.એ. પાસ છોકરો જે નહેર ખાતામાં માસિક રૂ. ૬00નો પગારદાર એજીનિયર છે, તેની સાથે એમની છોકરીનાં લગ્ન માત્ર રૂ. ૧૫૦માં થઈ ગયાં.

દેહરાદૂનનો વસંતકુમાર નામનો વિદ્યાર્થી એક વર્ષે મૅટ્રિકમાં નાપાસ થયો અને બીજે વર્ષે પણ પાસ થવાની તેને આશા પણ નહોતી. ગાયત્રી ઉપાસના કરવાથી તે બીજે વર્ષે સારી રીતે પાસ થઈ ગયો.

સંભલપુરના બા. કૌશલકિશોર માહેશ્વરી અસવર્ણ માતાપિતાથી ઉત્પન્ન થયેલા હોવાથી જ્ઞાતિ બહાર હતા. વિવાહ ન થવાને લીધે એમનું ચિત્ત ભારે દુ:ખી રહેતું હતું. ગાયત્રી માતા આગળ પોતાનું દુઃખ રડીને પોતાનું મન હલકું કરતા હતા. ર૬ વર્ષની ઉંમરે લગ્ન એક સુશિક્ષિત તેમજ ઊંચા ખાનદાન કુટુંબની અત્યંત રૂપવાન અને સર્વગુણ યુક્ત કન્યા સાથે થયાં. માહેશ્વરીજીનાં બીજાં ભાઈબહેનોનાં લગ્ન પણ ઉચ્ચ અને સમૃદ્ધ પરિવારોમાં થયાં અને જાતિ બહિષ્કારના અપમાનમાંથી એમનું કુટુંબ સંપૂર્ણ રીતે મુક્ત થઈ ગયું.

હૃદયનગર જિલ્લા મંડળના પં. શંભુપ્રસાદ મિશ્ર ગાયત્રીના અનન્ય ભક્ત છે. પોતાનાથી અનેકગણા સાધનપૂર્ણ હરીફોને હરાવીને તેઓ ડિસ્ટ્રિકટ બૉર્ડના ચેરમેન ચૂંટાઈ આવ્યા.

બહાલપુરના રાધાવલ્લભ તિવારીનાં લગ્ન થયે ૧૬ વર્ષ વીતી ગયાં છતાં કંઈ સંતાન ન થયું ત્યારે તેમણે ગાયત્રી ઉપાસના કરવા માંડી. પરિણામે તેમને એક પુત્ર તથા એક પુત્રીની પ્રાપ્તિ થઈ.

પ્રાચીનકાળમાં દશરથ રાજાને પુત્રેષ્ટિ યજ્ઞ કરવાથી અને રાજા દિલીપને ગુરુ વશિષ્ઠના આશ્રમમાં ગાયત્રી ઉપાસના સાથે ગૌ દુગ્ધનો કલ્પ કરવાથી સુસંતતિ પ્રાપ્ત થઈ હતી. રાજા અશ્વપતિને ગાયત્રી યજ્ઞ કરવાથી સંતાન પ્રાપ્ત થયાં હતાં. કુંતીએ પુરુષના સંયોગ વિના જ ગાયત્રી મંત્ર દ્વારા સૂર્યશક્તિને આકર્ષિત કરીને કર્ણને ઉત્પન્ન કર્યો હતો.

દિલ્હીમાં નવી સડક પર શ્રી બુદ્ધરામ ભટ્ટ નામના એક દુકાનદાર છે. એમને ૪૫ વર્ષની ઉંમર સુધી કોઈ સંતાન થયું ન હતું. ઉપાસનાથી એટલી મોટી ઉંમરે તેમને પુત્ર-પ્રાપ્તિ થઈ. તે પુત્ર સુંદર અને તેજસ્વી છે.

ગુરુકુલ વૃંદાવનના એક કાર્યકર્તા સુદામા મિત્રને ઘેર ૧૪ વર્ષ સુધી કંઈ બાળક જન્મે ન હોતું. ગાયત્રી પુરશ્ચરણ કરવાથી એમને ત્યાં એક પુત્ર ઉત્પન્ન થયો અને વંશ ચાલુ રહ્યો.

સરસઈના જીવણલાલ વર્માની ત્રણ વર્ષનો છોકરો સ્વર્ગવાસી થઈ ગયો. એમનું ઘર બાળકવિહોણું થઈ જવાથી ઘરના બધા માણસો ઉદ્વિગ્ન થઈ ગયા. એમણે ગાયત્રીની ખાસ ઉપાસના કરી. બીજે જ મહિને એમની પત્નીને સ્વપ્નમાં દેખાયું કે એમનો બાળક ખોળામાં ચઢી ગયો છે અને જ્યારે તેને છાતીએ લગાડવા ગઈ કે તરત જ તેમના ગર્ભમાં પ્રવેશી ગયો. એ સ્વપ્ન પછી નવ મહિના વીત્યા બાદ જે બાળક જન્મ્યો તે દરેક બાબતમાં મરી ગયેલા પુત્રની પ્રતિમૂર્તિ જ હતો. એ બાળકના જન્મથી એમનો બધો શોક દૂર થઈ ગયો.

વૈજનાથભાઈ રામજીભાઈ ભુલારેને વિદ્વાનો દ્વારા અનેક ગાયત્રી અનુષ્ઠાનોથી આશ્ચર્યજનક લાભ થયા. છ કન્યાઓ પછી એમને પુત્ર થયો. સત્તર વર્ષનો તેમનો જૂનો રોગ સારો થઈ ગયો અને વેપારમાં એ પહેલાં તેમને કદી પણ થયો નહોતો એટલો લાભ થયો.

ડોરી બજારના પ. પૂજામિશ્રનું કથન છે કે, અમારા પિતા પં. દેવીપ્રસાદ એક ગાયત્રી ઉપાસક મહાત્માના શિષ્ય હતા. પિતાજીની આર્થિક પરિસ્થિતિ સારી નહોતી. એમને ચિંતામાં જોઈને મહાત્માજીએ એમને ગાયત્રી ઉપાસના બતાવી. પરિણામે ખેતીમાં સારો લાભ થવા લાગ્યો. નાની સરખી ખેતીની ઊપજમાંથી અમારી હાલત સંતોષકારક થઈ છે અને બચતના રૂ. ૨૦ હજાર બેંકમાં જમા થઈ ગયા છે.

ગુજરાતના ઈડર રાજ્યના વતની પં. ગૌરીશંકર રેવાશંકર યાજ્ઞિકે ૧૨ વર્ષની ઉંમરથી ગાયત્રી-ઉપાસના શરૂ કરી દીધી હતી અને નાની ઉંમરમાં જ ગાયત્રી ૨૪-૨૪ લાખનાં ત્રણ પુરશ્ચરણ કર્યા હતાં. એ પરિશ્રમથી તેમનામાં વિદ્યા, જ્ઞાન તથા અન્ય શુભ સંસ્કારોની વૃદ્ધિ એટલી બધી થઈ ગઈ કે તેઓ જ્યાં ગયા ત્યાં તેમના આદર – સન્માન થવા લાગ્યા અને દરેક કાર્યમાં તેમને સફળતા મળવા લાગી. તેઓના પૂર્વજો પૂનામાં એક પાઠશાળા ચલાવતા હતા. એ પાઠશાળામાં વિદ્યાર્થીઓને ઉચ્ચકોટિનું ધાર્મિક શિક્ષણ આપવામાં આવતું હતું. પં. ગૌરીશંકરજીએ એવી પાઠશાળા પોતાને ઘેર ચલાવવાનું શરૂ કર્યું અને સાથે સાથે વિદ્યાર્થીઓને ગાયત્રી ઉપાસના કરવાનો ઉપદેશ પણ તેઓ આપવા લાગ્યા. એમણે પાઠશાળામાં જે વિદ્યાર્થી પોતાનું ભોજન ખર્ચ ન કાઢી શકે તેને રોજ એક હજાર ગાયત્રી જપ કરે તો પાઠશાળા તરફથી ભોજન આપવાની વ્યવસ્થા કરી હતી. આને કારણે પૂનાના બ્રાહ્મણો પંડિતજીના કુટુંબને ગુરુગૃહ માનતા અને એ રીતે તેઓની પ્રસિદ્ધિ પુષ્કળ થયેલી.

જબલપુરના રાધેશ્યામ શર્માને ઘરમાં હંમેશાં બીમારીઓ સતાવતી રહેતી. એમની આવકનો મોટો ભાગ વૈદ્યો અને ડૉક્ટરોના ઘરમાં ચાલ્યો જતો હતો. જેવો એમણે ગાયત્રી ઉપાસનાનો આરંભ કર્યો કે તુરત જ બીમારીઓ વિદાય થઈ ગઈ.

સીકરના શ્રી શિવ ભગવાનજી સોમાણી ક્ષયથી સખત બીમાર થયા હતા. એમના સાળા મંગેગામના શિવરતનજી મારુએ એમને માનસિક જપ કરવાની સલાહ આપી. માંદગી ભયંકર હતી અને આઠ-દસ દિવસમાં કશું થઈ જશે. એવો ભય સેવાતો હતો. આવી ભયંકર સ્થિતિમાં સોમાણીજીએ ગાયત્રી માતાનો આશ્રય લીધો અને સારા થઈ ગયા. હાલમાં તેઓ પૂર્વવત પોતાનો કારભાર ચલાવે છે.

ગોવર્ધન પીઠના શંકરાચાર્યજીએ “મંત્ર શક્તિ યોગ’માં લખ્યું છે કે કોલ્હાપુરના રાવસાહેબ મામલતદાર ગાયત્રી મંત્રથી સાપનું ઝેર ઉતારી દે છે.

રોહડા નિવાસી શ્રી નૈનૂરામજીને વીસ વર્ષનો એક જૂનો રોગ હતો. ઘણી દવાઓ કરવા છતાં તે સારો થયો નહીં. આખરે ગાયત્રીની ઉપાસના કરવાથી તે સદંતર દૂર થઈ ગયો.

આવા તો અનેક ઉદાહરણો મળી શકે, જેમાં સાધકો ગાયત્રી ઉપાસનાથી રાજસિક વૈભવ ભોગવતા થઈ ગયા છે.

૮. ગાયત્રી-સાધનાથી સત્ત્વગુણી સિદ્ધિઓ

ગાયત્રી – સાધનાથી સત્ત્વગુણી સિદ્ધિઓ   

પ્રાચીન ઈતિહાસ પુરાણો દ્વારા જાણવા મળે છે કે, પ્રાચીનકાળમાં પ્રાયઃ ઋષિ મહર્ષિ ગાયત્રીના આધાર પર યોગસાધના અને તપશ્ચર્યા કરતા હતા. વશિષ્ઠ, યાજ્ઞવલ્કય, અત્રિ, વિશ્વામિત્ર, વ્યાસ, શુકદેવ, દધીચિ, વાલ્મીકિ, ચ્યવન, શંખ, ક્ષૈત્રેય, જાબાલિ, ઉદ્દદાલક, વૈશપાયન, દુર્વાસા, પરશુરામ, પુલસ્ત્ય, દત્તાત્રેય, અગસ્ત્ય, સનતકુમાર, કણ્વ, શૌનક આદિ ઋષિઓનાં જીવન-વૃત્તાંતો પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે, એમની સફળતાના મૂળમાં ગાયત્રી જ હતી.

થોડા જ સમય પહેલાં એવા મહાત્માઓ થઈ ગયા, તેમણે પણ ગાયત્રીનો આશ્રય લઈને પોતાના આત્મબળ તેમજ બ્રહ્મતેજને પ્રકાશમાન કર્યું હતું. એમનો ઇષ્ટદેવ, આદર્શ સિદ્ધાંત વગેરે ભલે ભિન્ન હતા, પણ વેદમાતા પ્રત્યે તેમની અનન્ય શ્રદ્ધા હતી. એમણે શરૂઆતમાં આ મહાશક્તિનું જ દુગ્ધપાન કર્યું, જેથી તેઓ પ્રતિભાયુક્ત મહાપુરુષો થઈ શક્યા હતા.

શંકરાચાર્ય, સમર્થગુરુ રામદાસ, નરસિંહ મહેતા, દાદુ દયાળ, સંત જ્ઞાનેશ્વર, સ્વામી રામાનંદ, ગોરખનાથ, મછીન્દ્રનાથ, હરિદાસ, તુલસીદાસ, રામાનુજાચાર્ય, માધવાચાર્ય, રામકૃષ્ણ પરમહંસ, સ્વામી વિવેકાનંદ, રામતીર્થ, યોગી અરવિંદ, મહર્ષિ રમણ, ગૌરાંગ મહાપ્રભુ, સ્વામી દયાનંદ, મહાત્મા એકરસાનંદ આદિ અનેક મહાત્માઓનો વિકાસ ગાયત્રીની મહાશક્તિથી જ થયો હતો.

આયુર્વેદના સુપ્રસિદ્ધ ગ્રંથ માધવ નિદાનના નિર્માતા શ્રી માધવાચાર્ય આરંભમાં ૧૩ વર્ષો સુધી વૃંદાવનમાં રહીને ગાયત્રી પુરશ્ચરણ કર્યું હતું. જ્યારે તેમને કંઈ પણ સફળતા ન મળી ત્યારે નિરાશ થઈને કાશી ચાલ્યા ગયા અને એક અવધૂતની સલાહથી ભૈરવની તાંત્રિક ઉપાસના કરવા લાગ્યા. થોડા જ દિવસોમાં ભૈરવે પ્રસન્ન થઈને પીઠ પાછળથી તેમને કહ્યું કે, “વર માગો !’ માધવાચાર્યજીએ તેમને કહ્યું કે, “તમે સામે આવો અને દર્શન આપો. ભૈરવે જવાબ આપ્યો “હું ગાયત્રી ઉપાસકની સામે નથી આવી શકતો એ વાતનું માધવાચાર્યને બહુ જ આશ્ચર્ય થયું અને તેમણે તેમને કહ્યું, “જો ગાયત્રી ઉપાસકની સામે તમે આવી શકતા ન હો તો વરદાન તો કેમ આપી શકો ? કૃપા કરીને મને એ તો બતાવો કે મારી અત્યાર સુધીની ગાયત્રી ઉપાસના નિષ્ફળ કેમ ગઈ ?’ ભૈરવે જવાબ આપ્યો “તમારાં પૂર્વજન્મના પાપોનો નાશ કરવામાં જ અત્યાર સુધીની સાધના વપરાઈ ગઈ. હવે તમારો આત્મા નિષ્પાપ થઈ ગયો છે. હવે પછી તમે જે સાધના કરશો તે અવશ્ય સફળ થશે.’ એ સાંભળીને માધવાચાર્યજી પાછા વૃંદાવન આવ્યા અને ફરીથી ગાયત્રી પુરશ્ચરણનો આરંભ કર્યો. અંતે તેમને માતાનાં દર્શન થયાં અને પૂર્ણ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ.

શ્રી મહાત્મા દેવગિરિજીના ગુરુ હિમાલયની એક ગુફામાં ગાયત્રી દ્વારા તપ કરતા હતા. એમની ઉંમર ૪૦૦ વર્ષ કરતાં વધારે હતી. તેઓ આસન પરથી ઊઠીને ભોજન, શયન, સ્થાન કે મળત્યાગને માટે પણ ક્યાંય જતા નહીં એ કામોની તેમને જરૂર પણ પડતી નહીં.

નવરાઈની પાસેની રામટેકરીના ગાઢ જંગલમાં હરિહર નામના એક મહાત્માને ગાયત્રીનું તપ કરવાથી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ હતી. મહાત્માની કુટીર પાસે જવા સાત માઈલનું ગાઢ જંગલ પસાર કરવું પડતું હતું. તે જંગલમાં સિંહ, વાઘ વગેરે હિંસક પ્રાણીઓ રહેતાં હતાં. કોઈ માણસ હરિહરનાં દર્શને જાય તો તેને બે ચાર સિંહો અને વાઘનો રસ્તામાં ભેટો થતો. હરિહરબાબાને દર્શને જાઉં છું એટલું જ કહેવાથી તેઓ રસ્તો છોડીને ચાલ્યા જતા હતા.

લક્ષ્મણગઢમાં એક વિશ્વનાથ ગોસ્વામી નામક પ્રસિદ્ધ ગાયત્રી-ઉપાસક થઈ ગયા. એમના જીવનનો અધિકાંશ ભાગ ગાયત્રી ઉપાસનામાં જ પસાર થતો હતો. એમના આશીર્વાદથી સીકરના એક કુટુંબનો ગરીબાઈમાંથી છુટકારો થયો હતો. તે કુટુંબના લોકો આજે પણ પંડિતજીની સમાધિ પર પોતાનાં બાળકોનું મુંડન કરાવે છે.

જયપુર રાજ્યમાં જૈન નામના ગામમાં પં. હરરાય નામના એક નૈષ્ઠિક ગાયત્રી -ઉપાસક રહેતા હતા. એમને એમના મૃત્યુની અગાઉથી જ જાણ થઈ ગઈ હતી. એમણે પોતાનાં પરિજનોને ધાર્મિક ઉપદેશ આપ્યો, વાતચીત કરી અને ગાયત્રી મંત્રનું ઉચ્ચારણ કરતાં કરતાં સ્વર્ગવાસી થયા.

જૂનાગઢના એક વિદ્વાન પં. મણિશંકર ભટ્ટ પહેલાં યજમાનોને માટે દક્ષિણા લઈને ગાયત્રી અનુષ્ઠાન કરતા હતા. જ્યારે તે દ્વારા અનેક લોકોને ભારે લાભ થતો જોયો ત્યારે તેમણે પોતાનું આખું જીવન ગાયત્રી ઉપાસનામાં જ બહુ જ શાંતિથી પસાર કર્યું.

જયપુર પ્રાંતમાં બૂઢા દેવલ ગામમાં વિષ્ણુદાસજીનો જન્મ થયો. તેઓ આજન્મ બ્રહ્મચારી રહ્યા. એમણે પુષ્કરમાં એક ઝૂંપડી બનાવીને ગાયત્રીની ઘોર તપસ્યા કરી હતી. પરિણામે એમને અનેક સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થઈ હતી. મોટા મોટા રાજાઓ એમની ઝૂંપડીની ધૂળ માથે ચઢાવતા હતા. જયપુર અને જોધપુરના મહારાજા અનેકવાર એમની ઝૂંપડી પર ગયા હતા. ઉદયપુરના મહારાજા તો અત્યંત આગ્રહ કરીને તેમને પોતાની રાજધાનીમાં લઈ ગયા હતા અને તેમના ગાયત્રી પુરશ્ચરણની શાહી તૈયારીની સાથે ત્યાં પૂર્ણાહુતિ કરાવી હતી. એ બ્રહ્મચારીને વિષે અનેક ચમત્કારિક કથાઓ પ્રસિદ્ધ છે.

ખાતૌલીથી સાત માઈલ દૂર આવેલા ધૌકલેશ્વરમાં મગનાનંદ નામના એક ગાયત્રી સિદ્ધ મહાપુરુષ રહેતા હતા. એમના આશીર્વાદથી ખતૌલીના ઠેકેદારની છીનવાઈ ગયેલી જાગીર પોલિટિકલ એજન્ટ પાછી આપી હતી.

રતનગઢના પં. ભૂધરમલ નામના એક વિદ્વાન બ્રાહ્મણ ગાયત્રીના અનન્ય ઉપાસક થઈ ગયા. તે સંવત ૧૯૬૬માં કાશી આવેલા અને અંત સુધી ત્યાં જ રહ્યા હતા. પોતાના મૃત્યુની જાણ તેમને અગાઉથી જ થઈ ગયેલી હોવાથી એમણે વિશાળ ધાર્મિક આયોજન કર્યું હતું. તેમણે સાધના કરીને અષાઢ સુદ પંચમી, સં. ૧૯૮૨માં શરીરનો ત્યાગ કર્યો હતો. એમના આશીર્વાદથી અનેક માણસો લખપતિ બની ગયા હતા.

અલવર રાજ્યના એક ગામના સામાન્ય પરિસ્થિતિમાં જન્મેલા એક સજ્જનને કોઈ કારણસર વૈરાગ્ય ઊપજ્યો. તેઓ મથુરા આવ્યા અને એક ટેકરા પર સાધના કરવા લાગ્યા. એક કરોડ ગાયત્રી જપ કર્યા પછી તેમને ગાયત્રીનો સાક્ષાત્કાર થયો અને તેઓ સિદ્ધ થઈ ગયા. એ સ્થાન ગાયત્રી ટેકરાને નામે હજુ પણ પ્રસિદ્ધ છે. ત્યાં એક નાનું સરખું મંદિર છે, જેમાં ગાયત્રીની મૂર્તિની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. એમનું નામ બૂટી-સિદ્ધ હતું. તેઓ સદા મૌન રહેતા હતા. એમના આશીર્વાદથી અનેકોનું કલ્યાણ થયું હતું. ધૌલપુર અને અલવરના રાજા તેમના પ્રત્યે ભારે આસ્થા ધરાવતા હતા.

આર્યસમાજના સંસ્થાપક સ્વામી દયાનંદ ગુર પ્રજ્ઞાચક્ષુ સ્વામી વિરજાનંદ સરસ્વતીએ ભારે તપશ્ચયપૂર્વક ગંગાને તીરે રહીને ત્રણ વર્ષ સુધી ગાયત્રીના જપ કર્યા હતા. એ અંધ સંન્યાસીએ પોતાના તપોબળથી અગાધ વિદ્યા અને અલૌકિક બ્રહ્મતેજ પ્રાપ્ત કર્યા હતાં.

માન્ધાતા ઓંકારેશ્વર મંદિરની પાછળની એ ગુફામાં એક મહાત્મા ગાયત્રી જપ કરતા હતા મૃત્યુ સમયે એમના પરિવારની વ્યક્તિઓ હાજર હતી. પરિવારના એક બાળકે પ્રાર્થના કરી કે, “મારી બુદ્ધિ મંદ છે, મને વિદ્યા નથી આવડતી. કંઈ આશીર્વાદ આપતા જાઓ, જેથી મારા દોષો દૂર થઈ જાય.’ મહાત્માજીએ તે બાળકને પોતાની પાસે બોલાવીને કમંડળમાંથી થોડું પાણી તેની જીભ પર મૂક્યું અને આશીર્વાદ આપ્યો કે તું પૂર્ણ વિદ્વાન થઈ જઈશ. આગળ જતાં એ બાળક મહાન પ્રતિભાશાળી વિદ્વાન થઈ ગયો અને ઈદોરમાં ઓંકાર જોષીના નામે પ્રખ્યાત થયો. ઈદોર નરેશ એમનાથી એટલા પ્રભાવિત થયા હતા કે સવારે ફરવા જતી વખતે એમને પોતાની સાથે લઈ જતા.

ચાંદોદ ક્ષેત્ર નિવાસી ગુપ્ત યોગેશ્વર શ્રી ઉદ્ધડજી જોષી એક સિદ્ધ મહાપુરુષ થઈ ગયા. ગાયત્રી ઉપાસનાને લીધે એમની કુંડલિની શક્તિ જાગૃત થઈ અને તે પરમ સિદ્ધ થઈ ગયા. એમની કૃપાથી અનેક મનુષ્યોના પ્રાણ બચી જવા પામ્યા હતા. કેટલાકોને ધન પ્રાપ્ત થયું હતું, કેટલાયે ભારે આફતોમાંથી બચી ગયા હતા. તેઓની ભવિષ્યવાણી સદા સાચી પડતી. એક માણસે એમનું પારખું લેવા માટે દુસ્સાહસ કરેલું. તેને કોઢ થયેલો.

વડોદરાના મંજુસર નિવાસી શ્રી મુકુટરામજી મહારાજે ગાયત્રી ઉપાસનામાં પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી હતી. તેઓ દરરોજ આઠ કલાક જપ કરતા હતા. એમને અનેક સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થઈ હતી. દૂર દેશના સમાચારો જાણે આંખોથી જોતા હોય તેવી રીતે સાચોસાચ કહી દેતા હતા. તેની પરીક્ષા કર્યા બાદ તે બધા સાચેસાચા નીકળતા હતા. તેઓ ગુજરાતી એક બે ચોપડી જેટલું જ ભણ્યા હતા. પરંતુ જગતની બધી ભાષાઓ સારી રીતે બોલી તથા સમજી શકતા હતા. વિદેશી લોકો એમની પાસે આવીને પોતાની ભાષામાં તેમની સાથે કલાકો સુધી વાર્તાલાપ કરતા હતા. યોગ, જ્યોતિષ, વૈદક, તંત્ર તથા ધર્મશાસ્ત્રનું એમને પૂરેપૂરું જ્ઞાન હતું. મોટા મોટા પંડિતો એમની પાસે પોતાના મુશ્કેલ પ્રશ્નોના ઉકેલ મેળવવા આવતા હતા. એમણે કેટલીક એવી કરામતો બતાવી હતી જેથી એમના પર લોકોને અતૂટ શ્રદ્ધા બેસી ગઈ હતી.

વરસોડામાં એક ઋષિરાજે સાત વર્ષ સુધી નિરાહાર રહીને ગાયત્રી પુરશ્ચરણ કર્યા હતાં. એમની વાણી સિદ્ધ થઈ હતી. પોતે જે કહેતા તે સિદ્ધ થઈ જતું હતું.

કલ્યાણના “સંત” અંકમાં એક હરેરામ નામના બ્રાહ્મણ બ્રહ્મચારીનો પ્રસંગ છે. તેઓ ગંગાની વચ્ચે આવેલી એક ટેકરી પર રહીને ગાયત્રીની આરાધના કરતા હતા. એમનું બ્રહ્મતેજ અવર્ણનીય હતું. આખું શરીર તેજથી ઝગારા મારતું હતું. એમણે પોતાની સિદ્ધિથી અનેકોનાં દુઃખોનું નિવારણ કર્યું હતું.

દેવપ્રયાગના વિષ્ણુદાજી વાનપ્રસ્થીએ ચાંદ્રાયણ વ્રતોની સાથે સવાલક્ષ જપનાં સાત અનુષ્ઠાનો કર્યા હતાં. તેથી એમનું આત્મબળ ખૂબ વધી ગયું હતું. એમને અનેક સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થઈ હતી. લોકોને જ્યારે એ વાતની ખબર પડી ત્યારે ઘણે દૂર દૂરથી લોકો પોતાનું દુઃખ દૂર કરાવવા તેમની પાસે આવવા લાગ્યા. વાનપ્રસ્થીજી આ ખેલમાં પડી ગયા. રોજરોજ ઘણો ખર્ચ થવાથી ભંડાર ખાલી થઈ ગયો. પાછળથી એમને ઘણો પશ્ચાત્તાપ થયો. પછી તેઓ મૃત્યુ સુધી એકાંત સાધના કરતા રહ્યા.

રૂદ્ર પ્રયાગના સ્વામી નિર્મલાનંદ સંન્યાસીને ગાયત્રીની સાધનાથી ભગવતીનાં દિવ્ય દર્શન અને ઈશ્વર સાક્ષાત્કારનો લાભ પ્રાપ્ત થયો હતો. એથી એમને અસીમ તૃપ્તિ થઈ હતી.

બિઠુર પાસે ખંડેરાવ નામક એક વયોવૃદ્ધ તપસ્વી એક વિશાળ રાયણના ઝાડ નીચે ગાયત્રી સાધના કરતા હતા. એકવાર એમણે વિરાટ ગાયત્રી યજ્ઞ અને જમણવાર કર્યો હતો. આખો દિવસ હજારો માણસોની પંગતો મંડાતી રહી. રાતે બે વાગે રાંધેલ ખૂટી ગયું અને હજારો લોકો ભૂખ્યા રહી ગયા. ત્યારે ખંડેરાવે સૂચના આપી કે ગંગાજીમાંથી ચાર ડબા પાણી ભરી લાવો અને એનાથી પૂરીઓ તળો. એમ કરવાથી પૂરીઓ ઘીના જેવી સ્વાદિષ્ટ બની હતી. પછી બીજે દિવસે ચાર ડબા ઘી મંગાવીને ગંગાજીમાં પધરાવવામાં આવ્યું હતું.

કાશીમાં જે દિવસોમાં બાબૂ શિવપ્રસાદજી ગુપ્ત દ્વારા “ભારત માતાના મંદિરનો શિલારોપણ વિધિ બાબા ભગવાનદાસ દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો તે સમયે ૨૦૦ દિવસ સુધી એક મોટો મહાયજ્ઞ કરવામાં આવ્યો હતો. એમાં વિદ્વાનો દ્વારા ૨૦ લાખ ગાયત્રી જપ કરવામાં આવેલા. યજ્ઞની પૂર્ણાહુતિના દિવસે આસપાસનાં વૃક્ષોનાં સુકાઈ ગયેલાં પાંદડાં ફરી લીલાછમ બની ગયેલા અને એક વૃક્ષમાં તો તુ ન હોવા છતાં પણ ફળ આવી ગયેલાં. આ અવસરે પંડિત મદનમોહન માલવીયજી, રાજા મોતીચંદ્ર, હાઈકોર્ટના જજ શ્રી કનૈયાલાલ અને અન્ય અનેક ગણ માન્ય વ્યક્તિ હાજર હતી. એ બધી જ વ્યક્તિઓએ આ ઘટના નજરે જોઈ અને ગાયત્રીના પ્રભાવને જાતે નિહાળ્યો.

ગઢવાલના મહાત્મા ગોવિદાનંદ ભયંકર સર્પોનું ઝેર ઉતારવાની બાબતમાં ખૂબ જાણીતા હતા. તેઓ કહેતા હતા કે હું ગાયત્રીના જપના પ્રભાવથી જ અનેક રોગોને દૂર કરું છું. આ જ રીતે સમસ્તીપુરના એક ધનવાન પુરુષ શોભાન સાહુ પણ ગાયત્રી મંત્રના પ્રભાવથી ભંયકર ઝેરી વીંછીઓ અને હડકાયા કૂતરાના ઝેરમાંથી લોકોને મુક્ત કરતા હતા. અનેક સાત્ત્વિક સાધકો ફક્ત ગાયત્રી મંત્રથી મંત્રેલા જળથી મોટા મોટા રોગોને દૂર કરી દે છે.

સ્વર્ગીય પંડિત મોતીલાલ નહેરૂનું જીવન જો કે તે સમયના વાતાવરણને કારણે એક જુદા જ કાર્યક્ષેત્રમાં પસાર થયું હતું પણ પાછલા દિવસોમાં તેઓને ગાયત્રી જ સાંભરેલી અને એના જપ કરતાં કરતાં જ તેઓએ દેહ છોડેલો. આથી એમ ચોક્કસ લાગે છે કે ગાયત્રીના સંસ્કાર એકદમ ભુંસાઈ જતા નથી. પરંતુ આગળની પેઢી સુધી પણ પોતાનો પ્રભાવ ટકાવી રાખે છે. પંડીતજીના પૂર્વજો ધાર્મિક પ્રવૃત્તિના અને ગાયત્રીના ઉપાસકો હતા અને એ પૂર્વજોના મંત્ર જપના પ્રભાવથી જ પંડિતજીને મૃત્યુ સમયે ગાયત્રી સાંભરેલી.

અમદાવાદના શ્રી ડાહ્યાભાઈ રામચંદ્ર મહેતા ગાયત્રીના શ્રદ્ધાળુ ઉપાસક અને પ્રચારક હતા. એમની ઉંમર ૮૦ વર્ષની હતી. શરીર અને મનમાં સત્ત્વગુણની અધિકતા હોવાથી મહાત્માઓમાં જોવામાં આવે છે એ બધા ગુણો એમનામાં જોવામાં આવતા હતાં.

દીનવાન સ્વામી મનોહરદાસજીએ ગાયત્રીનાં કેટલાંક પુરશ્ચરણો કર્યા છે. એમનું કહેવું છે કે, આ મહાસાધનાથી મને એટલો મોટો લાભ થયો છે કે જેમ કોઈ લોભીને પોતાનું ધન પ્રગટ કરવાનો સંકોચ થાય છે તેમ એ લાભને પ્રગટ કરવાની કોઈ જાતની ઇચ્છા મને નથી થતી.

હટાના શ્રી રમેશચંદ્ર દુબેને ગાયત્રી સાધનાને લીધે અનેકવાર મોટા અનુભવો થયા છે અને એ કારણે એમની નિષ્ઠામાં વધારો થાય છે.

પાટણના શ્રી જટાશંકર નાન્દીની ઉંમર ૭૭ વર્ષથી વધારે હતી. તેઓ છેલ્લાં પચાસ વર્ષોથી ગાયત્રીની ઉપાસના કરતા હતા. કુવિચારો અને કુસંસ્કારોમાંથી મુક્તિ અને દૈવી તત્ત્વોની અધિકતાનો લાભ એમણે પ્રાપ્ત કર્યો હતો અને એને તેઓ જીવનની મોટી સફળતા માનતા હતા.

વૃંદાવનના કાઠિયા બાબા, ઊડિયા બાબા, પ્રજ્ઞાચક્ષુ સ્વામી ગંગેશ્વરાનંદજી ગાયત્રીની ઉપાસનાથી આરંભ કરીને પોતાની સાધનાને આગળ વધારવા સમર્થ થયા છે. વૈષ્ણવ સંપ્રદાયના પ્રાયઃ બધા આચાર્યો ગાયત્રીની ઉપાસના પર ખાસ ભાર મૂકે છે.

નવાબગંજના ૫. બલભદ્રજી બ્રહ્મચારી, સહરાનપુર જિલ્લાના સ્વામી દેવદર્શનજી, બુલંદશહેર પ્રાંતના પરિવ્રાજક મહાત્મા યોગાનંદજી, બ્રહ્મનિષ્ઠ સ્વામી બ્રહ્મર્ષિદાસજી ઉદાસીન, બિહાર પ્રાંતના મહાત્મા અનાસક્તજી, યજ્ઞાચાર્ય પંડિત જગન્નાથ શાસ્ત્રી ઓમ, રાજગઢના મહાત્મા હરિ ઓમ તત્ ગાયત્રી સત આદિ કેટલાય સંત મહાત્માઓ ગાયત્રી ઉપાસનામાં પૂર્ણ મનોયોગથી જોડાયેલા છે. અનેક ગૃહસ્થીઓ પણ તપસ્વી જીવન પસાર કરીને આ મહાન સાધનામાં પ્રવૃત્ત છે. એ માર્ગ પર ચાલીને એમને મહત્ત્વપૂર્ણ આધ્યાત્મિક સફળતા પ્રાપ્ત થઈ રહી છે.

અમે પોતે અમારા જીવનના આરંભથી જ ગાયત્રી ઉપાસના કરી છે અને તે અમારા જીવનનો આધાર જ બની ગઈ છે. દોષો, મનોવિકારો, કુવિચારો અને કુસંસ્કારોને દૂર કરવામાં જે થોડી-ઘણી સફળતા મળી છે તે એને જે આભારી છે. બ્રાહ્મણત્વની, બ્રાહ્મી ભાવનાઓની, ધર્મપરાયણતાની, સેવા, સંયમ, સ્વાધ્યાય અને તપશ્ચર્યાની જે થોડી ઘણી પ્રવૃત્તિઓ છે, તે માતાની કૃપાથી જ છે. અનેકવાર વિપત્તિઓમાંથી એણે અમને બચાવ્યા છે અને અંધકારમાં માર્ગ બતાવ્યો છે. સ્વજીવનની આ ઘટનાઓનું વર્ણન બહુ જ વિસ્તૃત છે જેને કારણે અમારી શ્રદ્ધા દિનપ્રતિદિન માતાનાં ચરણોમાં વધતી રહી છે એનું વર્ણન અહીં કરવાનું ઠીક નથી. અમારા પ્રયત્ન અને પ્રોત્સાહનથી જે સજ્જનોએ વેદમાતાની ઉપાસના કરી છે, એમાંથી બધાની આત્મશુદ્ધિ, પાપો તરફ ધૃણા, સત્ત્વગુણની વૃદ્ધિ, સન્માર્ગે શ્રદ્ધા, સંયમ, પવિત્રતા, આસ્તિકતા, સજાગતા તેમજ ધર્મપરાયણતાની પ્રવૃત્તિઓ વધવા પામી છે. એમને બીજા સાંસારિક લાભો થયા હોય કે ન થયા હોય આત્મિક લાભ તો એમને બધા થયા છે જ, જો વિવેકપૂર્વક વિચાર કરવામાં આવે તો એ લાભ એવા મહાન છે કે એમની આગળ ધનસંપત્તિની નાની મોટી સફળતાઓનું કંઈ મહત્ત્વ નથી.

આથી અમે અમારા વાચકોને આગ્રહપૂર્વક અનુરોધ કરીએ છીએ કે તેઓ ગાયત્રીની ઉપાસના કરીને તેનાથી થનારા લાભોના ચમત્કારો જુએ. જે વેદમાતાનું શરણ સ્વીકારે છે, એમના અંતઃકરણમાં સત્ત્વગુણ, વિવેક, સવિચાર અને સત્કર્મો પ્રત્યે અસાધારણ રુચિ જાગૃત થાય છે. એ આત્મજાગૃતિ લૌકિક અને પારલૌકિક, સાંસારિક અને આત્મિક સર્વ પ્રકારની સફળતાઓ આપનારી છે.

૭. મહાપુરુષો દ્વારા ગાયત્રી-મહિમાનાં ગાન …

મહાપુરુષો દ્વારા ગાયત્રી – મહિમાનાં ગાન   

હિન્દુ ધર્મમાં અનેક માન્યતાઓ પ્રચલિત છે. વિવિધ બાબતો સંબંધમાં મતભેદો પણ છે. પણ ગાયત્રી મંત્રનો મહિમા એક એવું તત્ત્વ છે જેનો બધા સંપ્રદાયોએ, બધા ઋષિઓએ. અને બીજા બધાઓએ એક મતથી સ્વીકાર કર્યો છે.

*          અથર્વવેદ ૧૯-૦૧-૧માં ગાયત્રીની સ્તુતિ કરવામાં આવી છે જેમાં એને આયુ, પ્રાણ, શક્તિ, કીર્તિ, ધન અને બ્રહ્મતેજ આપનારી કહેવામાં આવી છે.

વિશ્વામિત્રનું કથન છે-“ગાયત્રી જેવો ચારે વેદોમાં બીજો મંત્ર નથી. સંપૂર્ણ વેદ, યજ્ઞ, દાન, તપ ગાયત્રી મંત્રની એક કળા સમાન પણ નથી.’

ભગવાન મનુ કહે છે-“બ્રહ્માજીએ ત્રણે વેદોના સારરૂપ ત્રણ ચરણવાળો ગાયત્રી મંત્ર બનાવ્યો. ગાયત્રીથી ચઢિયાતો એવો પવિત્ર કરનારો કોઈ બીજ મંત્ર નથી. જે માણસ ત્રણ વર્ષ સુધી નિયમિત ગાયત્રીનો જપ કરે છે તે ઈશ્વરને પ્રાપ્ત કરે છે. જે દ્વિજ બંને સંધ્યાઓમાં ગાયત્રી જપે છે તેને વેદાધ્યયનનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. બીજી કોઈ સાધના ન કરે તો પણ કેવળ ગાયત્રી જપથી તેને સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે. જેવી રીતે સર્પ કાંચળીથી છૂટી જાય છે તેવી રીતે નિત્ય એક હજાર જપ કરનારો પાપોથી છૂટી જાય છે. જે બ્રાહ્મણ ગાયત્રીની ઉપાસના નથી કરતો તે નિંદાને પાત્ર છે.”

યોગીરાજ યાજ્ઞવલ્કય કહે છે કે – ગાયત્રી અને બધા વેદોને એક ત્રાજવામાં તોલવામાં આવ્યા. એક બાજુ ષય અંગો સહિત વેદો અને બીજી બાજુ ગાયત્રીને રાખવામાં આવી. આમ કરતાં ગાયત્રીનું પલ્લું નમેલું રહ્યું. વેદોનો સાર ઉપનિષદો છે, ઉપનિષદોનો સાર વ્યાહૃતિઓ સહિત ગાયત્રી છે. ગાયત્રી વેદની જનની છે, પાપનો નાશ કરનારી છે, એનાથી અધિક પવિત્ર કરનારો બીજો કોઈ મંત્ર સ્વર્ગ કે પૃથ્વીમાં નથી. ગંગા સમાન કોઈ તીર્થ નથી, કેશવથી શ્રેષ્ઠ કોઈ દેવ નથી અને ગાયત્રી મંત્રથી શ્રેષ્ઠ એવો કોઈ મંત્ર થયો નથી અને થવાનો પણ નથી. ગાયત્રી જાણનારો સમસ્ત વિદ્યાઓનો વેત્તા અને શ્રેષ્ઠ ક્ષોત્રિય થઈ જાય છે. જે દ્વિજ ગાયત્રી પરાયણ નથી તે વેદોમાં પારંગત હોવા છતાં પણ શુદ્ર જેવો છે. બીજે કરેલો તેનો શ્રમ વ્યર્થ છે. જે ગાયત્રી નથી જાણતો તે માણસ બ્રાહ્મણત્વથી શ્રુત અને પાપયુક્ત થઈ જાય છે.”

પારાશરજી કહે છે-“સમસ્ત જપ, સૂક્તો તથા વેદમંત્રોમાં ગાયત્રી મંત્ર પરમ શ્રેષ્ઠ છે. વેદ અને ગાયત્રીની તુલનામાં ગાયત્રીનું પલ્લું નીચું નમે છે. ભક્તિપૂર્વક ગાયત્રીને જપનારો મુક્ત થઈને પવિત્ર બની જાય છે. વેદ, શાસ્ત્ર, પુરાણ ઈતિહાસ ભણ્યો હોવા છતાં જે ગાયત્રીને જાણતો નથી, એને બ્રાહ્મણ સમજવો ન જોઈએ.”

શંખઋષિનો મત છે-“નરકરૂપી સમુદ્રમાં પડતાને હાથ પકડીને બચાવનારી ગાયત્રી છે. પૃથ્વી અને સ્વર્ગમાં એના કરતાં ચઢિયાતી બીજી કોઈ વસ્તુ નથી. ગાયત્રીને જાણનાર અચૂક સ્વર્ગને મેળવે.

શૌનિક ઋષિનો મત છે-“બીજી ઉપાસના કરે કે ન કરે, ફક્ત ગાયત્રીના જપથી દ્વિજ જીવનમુક્ત થઈ જાય છે અને પારલૌકિક સમસ્ત સુખોને પ્રાપ્ત કરે છે. સંકટના સમયમાં દશ હજાર જપ કરવાથી વિપત્તિનું નિવારણ થાય છે.

અત્રિ ઋષિનું કહેવું છે કે-“ગાયત્રી આત્માને પરમ શુદ્ધ કરનારી છે. એના પ્રતાપથી કઠણ દોષો અને દુર્ગુણોનું નિવારણ થઈ જાય છે. જે મનુષ્ય ગાયત્રી તત્ત્વને સારી રીતે સમજી લે છે તેને માટે જગતમાં કોઈ સુખ બાકી રહેતું નથી.”

મહર્ષિ વ્યાસ કહે છે-“જે પ્રકારે પુષ્પનો સાર મધ અને દૂધનો સાર ઘી છે તે પ્રકારે સમસ્ત વેદોનો સાર ગાયત્રી છે. સિદ્ધ કરેલી ગાયત્રી કામધેનુ સમાન છે. ગંગા શરીરનાં પાપોને નિર્મળ કરે છે. ગાયત્રીરૂપી બ્રહ્મ-ગંગાથી આત્મા પવિત્ર થાય છે. જે ગાયત્રીને છોડીને બીજી ઉપાસના છે, તે પકવાન છોડીને ભિક્ષા માંગનાર જેવો મૂર્ખ છે. કાર્યની સફળતા તથા તપની વૃદ્ધિને ? ગાયત્રીથી શ્રેષ્ઠ એવું બીજું કશું નથી.’

ભારદ્વાજ ઋષિ કહે છે-“બ્રહ્મા આદિ દેવતાઓ પણ ગાયત્રીનો જપ કરે છે, એ બ્રહ્મસાક્ષાત્કાર કરાવનારી છે. અનુચિત કામ કરનારાઓના દુર્ગુણો ગાયત્રીના જપથી છૂટી જાય છે. ગાયત્રીરહિત  વ્યક્તિ શુદ્ર કરતાં પણ અપવિત્ર છે.”

ચરક ઋષિ કહે છે “જે બ્રહ્મચર્યપૂર્વક ગાયત્રીની ઉપાસના કરે છે અને આમળાનાં તાજાં ફળોનું સેવન કરે છે તે દીર્ઘજીવી થાય છે.”

નારદની ઉક્તિ છે “ગાયત્રી ભક્તિનું જ સ્વરૂપ છે. જ્યાં ભક્તિરૂપી ગાયત્રી છે, ત્યાં નારાયણનો નિવાસ થાય એમાં કોઈ સંદેહ નથી.’

વશિષ્ઠજીનો મત છે કે-“મન્દમતિ, કુમાર્ગગામી અને અસ્થિરમતિ પણ ગાયત્રીના પ્રભાવથી ઉચ્ચ પદ પ્રાપ્ત કરે છે. તેની સદ્ગતિ નિશ્ચિત છે. જે પવિત્રતા અને સ્થિરતાપૂર્વક સાવિત્રીની ઉપાસના કરે છે તે આત્મલાભ પ્રાપ્ત કરે છે.’

ઉપરોક્ત મતોને મળતા આવે એવા મતો લગભગ બધા ઋષિઓના છે. એનાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે, બીજી બધી બાબતોમાં તેમની વચ્ચે મતભેદો હશે છતાં ગાયત્રીની બાબતમાં એ બધામાં સમાન શ્રદ્ધા હતી અને તેઓ પોતાની ઉપાસનામાં એને પ્રથમ સ્થાન આપતા હતા.

વર્તમાન શતાબ્દીના આધ્યાત્મિક તથા દાર્શનિક મહાપુરુષોએ પણ ગાયત્રીના એ મહત્ત્વનો એ જ પ્રકારે સ્વીકાર કર્યો છે. આજનો યુગ બુદ્ધિ અને તર્કનો, પ્રત્યક્ષવાદનો યુગ છે. આ શતાબ્દીની પ્રભાવશાળી ગણમાન્ય વ્યક્તિઓની વિચારધારા કેવળ ધર્મગ્રંથો કે પરંપરાઓ પર આધારિત નથી રહી. એમણે બુદ્ધિવાદ, તર્કવાદ અને પ્રત્યક્ષવાદને એમનાં કાર્યોમાં મુખ્ય સ્થાન આપ્યું છે. એવા મહાપુરુષોને પણ બધી બાજુએથી પરખ કર્યા પછી ગાયત્રી તત્ત્વ સો ટચનું સોનું પ્રતીત થયું છે. નીચે એમાંથી કેટલાકના વિચાર આપવામાં આવ્યા છે.

મહાત્મા ગાંધી કહે છે-“ગાયત્રી મંત્રનો નિરંતર જપ રોગીઓને સારા કરવામાં અને આત્માની ઉન્નતિ માટે ઉપયોગી છે. ગાયત્રીનો સ્થિર ચિત્તે અને શાંત હૃદયે કરાયેલો જપ આપત્તિકાળનાં સંકટોને દૂર કરવા સમર્થ નીવડે છે.”

લોકમાન્ય તિલક કહે છે- ભારતીય પ્રજા બહુમુખી દાસતાનાં જે બંધનોમાં જકડાયેલી છે, તેમનો અંત રાજનૈતિક સંઘર્ષ કરવાથી થવાનો નથી. એના આત્માની અંદર પ્રકાશ ઉત્પન્ન થવો જોઈએ, જેથી સત્ અને અસતનો વિવેક થાય, કુમાર્ગને છોડીને શ્રેષ્ઠ માર્ગ પર ચાલવાની પ્રેરણા મળે. ગાયત્રી મંત્રમાં એ જ ભાવના વિદ્યમાન છે.’

મહામના માલવીયાજીએ કહ્યું છે- “ઋષિઓએ જે મહામૂલાં રત્નો આપણને આપ્યાં છે, તેમાં એક અનુપમ રત્ન ગાયત્રી છે. ગાયત્રીથી બુદ્ધિ પવિત્ર થાય છે. ઈશ્વરનો પ્રકાશ આત્મામાં આવે છે. આ પ્રકાશથી અસંખ્ય આત્માઓને ભવબંધનમાંથી મુક્તિ મળી છે. ગાયત્રીમાં ઈશ્વર પરાયણતાના ભાવ ઉત્પન્ન કરવાની શક્તિ છે. તેની સાથે જ તે ભૌતિક અભાવો દૂર કરે છે. ગાયત્રીની ઉપાસના ગાયત્રી  બ્રાહ્મણોને તો ખાસ આવશ્યક છે. જે બ્રાહ્મણ ગાયત્રીનો જપ નથી કરતો તે પોતાના કર્તવ્ય ધર્મને છોડવાનો અપરાધ કરે છે.’

કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોર કહે છે-“ભારત વર્ષને જગાડનાર જે મંત્ર છે તે એટલો સરળ છે કે એક જ શ્વાસમાં એનું ઉચ્ચારણ કરી શકાય છે. તે છે ગાયત્રી મંત્ર. આ પુનિત મંત્રનો અભ્યાસ કરવામાં કંઈ પણ ઊહાપોહ, મતભેદ કે શોરબકોરની જરૂર નથી.”

યોગી અરવિંદ ઘોષે અનેક ઠેકાણે ગાયત્રી જપ કરવાનો નિર્દેશ કર્યો છે. એમણે બતાવ્યું છે કે, ગાયત્રીમાં એવી શક્તિ રહેલી છે કે જે મહત્ત્વપૂર્ણ કાર્ય કરી શકે છે. એમણે કેટલાય સાધકોને સાધના માટે ગાયત્રીનો જપ બતાવ્યો છે.

સ્વામી રામકૃષ્ણ પરમહંસનો ઉપદેશ છે “હું લોકોને કહેતો આવ્યો છું કે લાંબી સાધના કરવાની કોઈ અગત્યની નથી. આ એક નાની સરખી ગાયત્રીની ઉપાસના કરી જુઓ. ગાયત્રીનો જપ કરવાથી મોટી મોટી સિદ્ધિઓ મળી જાય છે. આ મંત્ર નાનો છે પણ એની શક્તિ બહુ જ મોટી છે.

સ્વામી વિવેકાનંદનું કથન છે-“રાજા પાસે એવી વસ્તુ માગવી જોઈએ, જે તેના ગૌરવને અનુકુળ હોય. પરમેશ્વર પાસે માગવા જેવી વસ્તુ સદબુદ્ધિ છે. જેના પર પરમાત્મા પ્રસન્ન થાય છે તેને તે બુદ્ધિનું પ્રદાન કરે છે. સદ્ગદ્ધિથી સન્માર્ગ પર પ્રગતિ થાય છે અને સતકર્મથી બધા પ્રકારનું સુખ મળે છે. જે સત તરફ આગળ વધી રહ્યા છે તેને કોઈ વાતની તાણ પડતી નથી. ગાયત્રી સદ્દબુદ્ધિનો મંત્ર છે. તેથી એને મંત્રોનો મુકુટમણિ કહેવામાં આવ્યો છે.’

જગદ્ગુરુ શંકરાચાર્યનું કથન છે-“ગાયત્રી મંત્રના મહિમાનું વર્ણન કરવું મનુષ્યના સામર્થ્યની બહાર છે. બુદ્ધિનું શુદ્ધ થવું એ એટલું મારું કાર્ય છે કે તેની તુલના જગતના બીજા કોઈ કામ સાથે થઈ શકે એમ નથી. આત્મ પ્રાપ્તિ કરવાની દિવ્ય દૃષ્ટિ જે બુદ્ધિથી પ્રાપ્ત થાય છે, તેની પ્રેરણા ગાયત્રી દ્વારા થાય છે. ગાયત્રી આદિમંત્ર છે એનું અવતરણ પાપોનો નાશ કરવા માટે, ઋતુનું અભિવર્ધન કરવા માટે થયું છે.”

 સ્વામી રામતીર્થે કહ્યું છે–“રામને પ્રાપ્ત કરવા સૌથી મોટું કામ છે. ગાયત્રીનો અભિપ્રાય બુદ્ધિને કામરુચિમાંથી હટાવીને રામરુચિમાં જોડવાનો છે, જેની બુદ્ધિ પવિત્ર હશે તે જ રામને પ્રાપ્ત કરી શકશે. ગાયત્રી પોકારે છે કે બુદ્ધિમાં એટલી પવિત્રતા હોવી જોઈએ કે એ રામને કામથી વધારે માને.’

રમણ મહર્ષિનો ઉપદેશ છે કે, “યોગવિદ્યામાં મંત્રવિદ્યા બહુ જ પ્રબળ છે. મંત્રોની શક્તિથી અદ્ભુત સફળતાઓ મળે છે. ગાયત્રી મંત્ર એવો મંત્ર છે, જેનાથી આધ્યાત્મિક અને ભૌતિક બંને પ્રકારના લાભ મળે છે.’

સ્વામી શિવાનંદજી કહે છે–બ્રાહ્મમુહૂર્તમાં ગાયત્રીનો જપ કરવાથી ચિત્ત શુદ્ધ થાય છે અને હૃદયમાં નિર્મળતા આવે છે, શરીર નીરોગી રહે છે, સ્વભાવમાં નમ્રતા આવે છે. બુદ્ધિ સૂક્ષ્મ બનવાથી દૂરદર્શિતા વધે છે અને સ્મરણશક્તિનો વિકાસ થાય છે. મુશ્કેલ સંજોગોમાં ગાયત્રી દ્વારા દૈવી સહાય મળે છે. એનાથી આત્મદર્શન થાય છે.”

કાલીકમલીવાળા બાબા વિશુદ્ધાનંદજીનું કથન છે કે – “શરૂઆતમાં તો ગાયત્રી તરફ રુચિ પણ થતી નથી. જો ઈશ્વરકૃપાથી થઈ જાય તો તેવો માણસ કુમાર્ગગામી નથી રહેતો. ગાયત્રી જેના હૃદયમાં વાસ કરે છે તેનું મન ઈશ્વરમાં જોડાય છે, વિષય-વિકારોની વ્યર્થતા એને સારી રીતે સમજાવા માંડે છે. અનેક મહાત્માઓ ગાયત્રીનો જપ કરીને સિદ્ધ થયા છે. પરમાત્માની શક્તિ જ ગાયત્રી છે. જે ગાયત્રીની નિકટ જાય છે તે શુદ્ધ બની જાય છે. આત્મકલ્યાણને માટે મનની શુદ્ધિ આવશ્યક છે. મનની શુદ્ધિ માટે ગાયત્રી મંત્ર અદ્ભુત છે. ઈશ્વરપ્રાપ્તિને માટે ગાયત્રી જપને પ્રથમ પગથિયું માનવું જોઈએ.’

દક્ષિણ ભારતના પ્રસિદ્ધ આત્મજ્ઞાની ટી. સુબ્બારાવ કહે છે “સવિતા નારાયણની દૈવી પ્રકૃતિને ગાયત્રી કહે છે. આદિશક્તિ હોવાથી એને ગાયત્રી કહેવામાં આવી છે.” ગીતામાં એનું વર્ણન “આદિત્યવણ તરીકે કરવામાં આવ્યું છે. ગાયત્રીની ઉપાસના કરવી એ યોગનું સૌથી પ્રથમ અંગ છે.”

શ્રી સ્વામી કરપાત્રીજીનું કથન છે કે-જે ગાયત્રીનો અધિકારી છે તેણે નિત્ય નિયમિત એનો જપ કરવો જોઈએ. બ્રાહ્મણોને માટે ગાયત્રી જપ એક આવશ્યક ધર્મકર્યો છે.”

ગીતા ધર્મના વ્યાખ્યાતા સ્વામી વિદ્યાનંદનું કહેવું છે “ગાયત્રી બુદ્ધિને પવિત્ર કરે છે. બુદ્ધિની પવિત્રતા કરતાં જીવનમાં બીજો કોઈ વિશેષ લાભ નથી. તેથી ગાયત્રી એક બહુ જ મોટા લાભની જનની છે.’

ડૉ. રાધાકૃષ્ણનું કહે છે “જો આપણે બધા આ સાર્વભૌમિક પ્રાર્થના ગાયત્રી પર વિચાર કરીશું તો આપણને માલુમ પડશે કે, તે વાસ્તવમાં આપણું કેવું ભલું કરે છે. ગાયત્રી આપણામાં ફરીથી જીવનનો સ્રોત ઉત્પન્ન કરનારી આકુલ પ્રાર્થના છે.”

પ્રસિદ્ધ આર્યસમાજી મહાત્મા સર્વદાનંદજીનું કથન છે – “ગાયત્રી મંત્ર દ્વારા પ્રભુનું પૂજન એ સદાની આર્યોની વાત રહી છે. ઋષિ દયાનંદે પણ એ જ શૈલીનું અનુસરણ કરીને ધ્યાનનું વિધાન તથા વેદોનો સ્વાધ્યાય કેમ કરવો તે બતાવ્યું છે. એમ કરવાથી અંત:કરણથી શુદ્ધિ તથા બુદ્ધિ નિર્મળ થઈને મનુષ્યનું જીવન પોતાને માટે તેમજ બીજાઓને માટે હિતકર થઈ જાય છે. આ શુભ કર્મમાં જેટલા પણ શ્રદ્ધા અને વિશ્વાસ હોય તેટલા અવિદ્યા અને કલેશોનો હ્રાસ થાય છે. જે જિજ્ઞાસુ ગાયત્રી મંત્ર તરફ પ્રેમ ધરાવે છે અને નિયમપૂર્વક તેનું ઉચ્ચારણ કરે છે, તેને માટે એ મંત્ર આ સંસાર સાગર તરવાની નાવ અને આત્મ પ્રાપ્તિનો માર્ગ છે.”

આર્યસમાજના જન્મદાતા સ્વામી દયાનંદ ગાયત્રીના શ્રદ્ધાળુ ઉપાસક હતા. ગ્વાલિયરના રાજા સાહેબને સ્વામીજીએ કહ્યું હતું કે, ભાગવત-સપ્તાહ કરતાં ગાયત્રી-પુરશ્ચરણ અધિક શ્રેષ્ઠ છે. એમણે જયપુરના સચ્ચિદાનંદ હીરાલાલ રાવળ, ઘોડલસિંહ આદિને ગાયત્રી જપનો વિધિ સમજાવ્યો હતો. મુલતાનમાં ઉપદેશ આપતી વખતે સ્વામીજીએ ગાયત્રી મંત્રનું ઉચ્ચારણ કરીને કહ્યું કે આ મંત્ર બધાથી શ્રેષ્ઠ છે. ચારે વેદોનું મૂળ આ જ ગુરુમંત્ર છે. પહેલાંના વખતમાં બધા ઋષિમુનિઓ એનો જપ કરતા હતા. સ્વામીજીએ અનેક સ્થળોએ ગાયત્રી-અનુષ્ઠાનોનું આયોજન કરાવ્યું હતું, જેમાં ચાલીસની સંખ્યામાં વિદ્વાન બ્રાહ્મણોને બોલાવવામાં આવ્યા હતા. એ જપ ૧૫ દિવસ સુધી ચાલ્યા હતા.

થિયોસૉફિકલ સોસાયટીના એક મોટા સદસ્ય પ્રો. આર. શ્રીનિવાસનું કથન છે, “હિંદુ વિચારસરણીમાં ગાયત્રીને સૌથી અધિક શક્તિશાળી મંત્ર માનવામાં આવ્યો છે. એનો અર્થ પણ ખૂબ ઊંચો અને ગૂઢ છે. આ મંત્રના અનેક અર્થ થાય છે અને ભિન્ન ભિન્ન પ્રકારની ચિત્તવૃત્તિવાળા મનુષ્યો પર આનો પ્રભાવ પણ ભિન્ન ભિન્ન પ્રકારનો થતો જોવા મળે છે. આમા દ્રષ્ટ અને અદ્રષ્ટ ઉચ્ચ અને નીચ, માનવ અને દેવ બધાને જ કોઈ એક રહસ્યમય તંતુથી એકત્ર કરવાની શક્તિ જોવામાં, અનુભવવામાં આવી છે. જ્યારે આ મંત્રનો અધિકારી મનુષ્ય ગાયત્રીના અર્થ અને રહસ્ય, મન અને હૃદયને એકાગ્ર કરીને તેનું શુદ્ધ ઉચ્ચારણ કરે છે, ત્યારે તેનો સંબંધ દશ્ય સૂર્યમાં રહેલી મહાન ચૈતન્ય શક્તિ સાથે સ્થાપિત થઈ જાય છે. તે માણસ ગમે ત્યાં જપ કરતો હોય, પણ તેની ઉપર અને આસપાસના વાતાવરણમાં વિરાટ આધ્યાત્મિક પ્રભાવ ઉત્પન્ન થઈ જાય છે. આ પ્રભાવ જ એક મહાન આધ્યાત્મિક આશીર્વાદ છે. આ કારણોના લીધે આપણા જોએ ગાયત્રી મંત્રની અનુપમ શક્તિનાં આટઆટલાં વખાણ કર્યા છે.’

આ પ્રકારના શતાબ્દીના જાણીતા બુદ્ધિમાન મહાપુરુષોના અનેક અભિપ્રાયો અમારી પાસે સંગ્રહિત છે. એમના પર વિચાર કર્યા પછી એવા નિષ્કર્ષ પર આવવું પડે છે કે ગાયત્રી ઉપાસના એ કોઈ અંધવિશ્વાસ કે અંધપરંપરા નથી, પરંતુ એની પાછળ આત્મોન્નતિ કરાવનાર સંપૂર્ણ તત્ત્વોનું બળ છે. આ મહાન શક્તિને અપનાવવાનો જેમણે જેમણે પ્રયત્ન કર્યો છે તેમને લાભ થયો છે જ. ગાયત્રીની સાધના કદી નિષ્ફળ જતી નથી.

૬. ગાયત્રી દ્વારા સત્ત્વગુણ વૃદ્ધિના દિવ્ય લાભો….

ગાયત્રી દ્વારા સત્ત્વગુણ વૃદ્ધિના દિવ્ય લાભો

ગાયત્રી સદ્દબુદ્ધિદાયક મંત્ર છે. એ સાધકના મનને, અંતઃકરણને, મગજને, વિચારધારાને, સન્માર્ગ તરફ પ્રેરે છે. સત્ તત્ત્વની વૃદ્ધિ કરવી એ એનું મુખ્ય કામ છે. સાધક જ્યારે આ મંત્રના અર્થનો વિચાર કરે છે ત્યારે તેને માલુમ પડે છે કે, જગતની સર્વોપરી સમૃદ્ધિ અને જીવનની સર્વથી મોટી સફળતા સદ્બુદ્ધિને પ્રાપ્ત કરવામાં રહેલી છે. આ માન્યતા સુદઢ થયા પછી એની ઈચ્છાશક્તિ આ તત્ત્વને પ્રાપ્ત કરવા માટે ઉત્સુક બને છે. એ આકાંક્ષા મનઃલોકમાં એક પ્રકારનું ચુંબકત્વ ઉત્પન્ન કરે છે. ચુંબકત્વની આકર્ષણ શક્તિથી અખિલ આકાશના ઈશ્વરતત્ત્વમાં ભ્રમણ કરનારી વિચારધારાઓ અને ભાવનાઓ પ્રેરણાથી ખેંચાઈ આવીને એ જગા પર જમા થવા માંડે છે. વિચારોની ચુંબક શક્તિનું વિજ્ઞાન સર્વવિદિત છે. એક જાતિના વિચારો પોતાના સજાતીય વિચારોને આકાશમાંથી ખેચે છે પરિણામે જગતના મૃત અને જીવિત સત્પુરુષોએ ફેલાવેલા અવિનાશી સંકલ્પો જે શૂન્યમાં સદૈવ ભ્રમણ કર્યા કરે છે, તે ગાયત્રી સાધકની પાસે દૈવી વરદાનની માફક અનાયાસ જ આવીને જમા થાય છે અને સંચિત મૂડીની જેમ તેનો મોટો ભંડાર ભરે છે.

શરીર અને મનમાં સત્ત્વગુણની માત્રા વધવાનું ફળ આશ્ચર્યજનક હોય છે. સ્થૂળ નજરે જોવાથી ન તો એ લાભની સમજ પડે, ન તેનો અનુભવ થાય છે, ન એની કશી મહત્તા પણ માલુમ પડે. પરંતુ જેને સૂક્ષ્મ શરીરની વિશેષ માહિતી છે, તે જાણે છે કે તમ્ અને રજનું ઘટવું અને તેને સ્થાને સત્ત્વનું વધવું એવું જ છે, જેમ શરીરમાં ભરાઈ રહેલા રોગો, મળ, વિષ, વિજાતીય પદાર્થો ઘટી જાય અને તેને સ્થાને શુદ્ધ, સજીવ, પરિપુષ્ટ લોહી અને વીર્યનો વધારો થાય તો પરિણામ સારું જ આવે. એવું પરિવર્તન ભલે ખુલ્લી આંખે જોઈ શકાતું ન હોય પણ તેનો સ્વાસ્થ્યની ઉન્નતિ પર જે ચમત્કારી પ્રભાવ પડે છે, એમાં કંઈ સંદેહ નથી. શરીરનો કાયાકલ્પ કરવો એ એક વૈજ્ઞાનિક કાર્ય છે. તેનાથી ચોક્કસ લાભ થાય છે જ. એ લાભ દૈવી હોય કે માનવીય, એ માટે મતભેદ હોઈ શકે છે પણ તે મતભેદનું કશું મહત્ત્વ નથી. ગાયત્રીથી સત્ત્વગુણ વધે છે અને હલકી કોટિનાં તત્ત્વોનું નિવારણ થાય છે. પરિણામે સાધકનો એક સૂક્ષ્મ કાયાકલ્પ થઈ જાય છે. આ પ્રકારના લાભોને વૈજ્ઞાનિક લાભો કહેવા કે દૈવી વરદાન ? આ પ્રશ્ન પર ઝઘડવામાં કશો લાભ નથી. વાત એક જ છે કોઈ કાર્ય ગમે તે પ્રકારે થાય, તેમાં ઈશ્વરીય સત્તા જુદી નથી. તેથી જગતમાંનાં બધાં કાર્યો ઈશ્વરની ઈચ્છા પ્રમાણે જ થાય છે. ગાયત્રી-સાધનાથી થતા લાભ વૈજ્ઞાનિક આધાર પર પ્રાયઃ થયેલા પણ કહેવાય અને ઈશ્વરીય કૃપાના આધાર પર થયેલા છે એમ કહેવામાં પણ કંઈ દોષ નથી.

શરીરમાં સત્ તત્ત્વની અભિવૃદ્ધિ થવાથી શરીરચર્યાની પ્રવૃત્તિમાં પણ ઘણો ફરક પડી જાય છે. ઇન્દ્રિયોની ભોગોમાં ભટકવાની ગતિ મંદ થઈ જાય છે. ખાવાપીવાના અભરખા પણ ઓછા થઈ જાય છે અને રાજસી, તામસી ખાદ્યો તરફ એને ધૃણા થઈ જાય છે. હલકા, સુપાચ્ય, સરસ સાત્ત્વિક અન્નથી એ તૃપ્ત થાય છે. જીહૂન્દ્રિય વશ થવાથી કુપથ્યનું એક ભારે સંકટ દૂર થાય છે. એ જ કામેન્દ્રિયની ઉત્તેજના પણ સત્ત્વગુણી વિચારોથી શમી જાય છે. કુમાર્ગમાં, વ્યભિચારમાં, વાસનામાં મન ઓછું દોડે છે અને બ્રહ્મચર્યમાં તેની શ્રદ્ધા વધે છે. પરિણામે વીર્યરક્ષાનો માર્ગ સરળ થઈ જાય છે. કામેન્દ્રિય અને સ્વાદેન્દ્રિય એ બે જ મુખ્ય ઇન્દ્રિયો છે. એમનો સંયમ થવો એ સ્વાથ્ય-રક્ષા અને શરીરવૃદ્ધિનો પ્રધાન હેતુ છે. એની સાથે સાથે પરિશ્રમ, સ્નાન, સૂવું, જાગવું, સફાઈ જેવી બીજી દિનચર્યાઓ પણ સત્ત્વગુણી થઈ જાય છે. એનાથી આરોગ્ય અને દીર્ઘ જીવનના મૂળ મજબૂત થાય છે.

માનસિક ક્ષેત્રમાં સત્ત્વગુણોની વૃદ્ધિને લીધે કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, મત્સર, સ્વાર્થ, આળસ, વ્યસન, વ્યભિચાર, છળ, જૂઠ, પાખંડ, ચિંતા, ભય, શોક, કંજૂસાઈ જેવા દોષો ઓછા થવા માંડે છે. એ ઓછા થવાની સાથે જ સંયમ, નિયમ, ત્યાગ, શમતા, નિરહંકાર, સાદાઈ, નિષ્કપટતા, સત્યનિષ્ઠા, નિર્ભયતા, નિરાલસ્ય, વિવેક, સાહસ, ધૈર્ય, દયા, પ્રેમ, સેવા, નિશ્ચિતતા, ઉદારતા, કર્તવ્યપરાયણતા, આસ્તિકતા જેવા સદ્ગણો વધે છે. એવા માનસિક કાયાકલ્પનું પરિણામ એ આવે છે કે દૈનિક જીવનમાં ખાસ કરીને નિત્ય આવતાં દુ:ખોનું સહજ સમાધાન થાય છે. ઈન્દ્રિયસંયમ અને સંયમિત દિનચર્યાને લીધે શારીરિક રોગોનું મોટે ભાગે નિરાકરણ થઈ જાય છે. વિવેક જાગૃત થવાથી અજ્ઞાનજન્ય ચિંતા, શોક, ભય, આશંકા, મોહ, મમતા, હાનિ આદિ દુઃખોમાંથી છુટકારો થાય છે. ઈશ્વર-વિશ્વાસને લીધે બુદ્ધિ સ્થિર રહે છે અને ભાવિ જીવન નિશ્ચિત બની જાય છે. ધર્મ પ્રવૃત્તિને લીધે પાપ, અન્યાય અનાચાર વગેરે સંભવતાં નથી. પરિણામે રાજદંડ, સમાજદંડ, આત્મદંડ અને ઈશ્વરદંડની વાતથી પીડિત થવું પડતું નથી. સેવા, નમ્રતા, ઉદારતા, દાન, ઈમાનદારી, લોકહિત વગેરે ગુણોને લીધે બીજાઓનું ભલું કરી શકાય છે અને નુકસાનની શંકા રહેતી નથી. એનાથી પ્રાયઃ બધા લોકો કૃતજ્ઞ, પ્રશંસક, સહાયક, ભક્ત તેમજ રક્ષક બને છે. પારસ્પરિક સદ્ભાવનાઓ પરિવર્તનથી આત્માને તૃપ્ત કરનાર પ્રેમ અને સંતોષ નામક રસ દિનપ્રતિદિન અધિક પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ થઈને જીવન આનંદમય થતું જાય છે. આ પ્રકારે શારીરિક અને માનસિક ક્ષેત્રોમાં સત્ તત્ત્વની વૃદ્ધિ થવાથી બંને બાજુ આનંદનો સ્રોત વહે છે અને ગાયત્રીનો સાધક એમાં નિમગ્ન રહીને આત્મસંતોષ અને પરમાનંદનું રસાસ્વાદન કરતો રહે છે.

આત્મા ઈશ્વરનો અંશ હોવાથી, ઈશ્વરમાં હોય છે એ બધી શક્તિઓ બીજરૂપે તેની અંદર છૂપાયેલી રહે છે. એ શક્તિઓ સુષુપ્તાવસ્થામાં જ રહે છે અને માનસિક તાપોના, વિષય-વિકારોના, દોષદુર્ગણોના ઢગલામાં અજ્ઞાતરૂપે પડી રહે છે. લોકો માને છે કે અમે દીનહીન, તુચ્છ અને અશક્ત છીએ. પણ જે સાધકો મનોવિકારોનો પડદો હટાવીને નિર્મલ આત્મજ્યોતિનું દર્શન કરવા સમર્થ થાય છે, તેઓ જાણે છે કે સર્વશક્તિમાન ઈશ્વરની જ્યોતિ એમના આત્મામાં મોજૂદ છે અને તેઓ પરમાત્માના સાચા ઉત્તરાધિકારી છે. અગ્નિ ઉપરની રાખ ઉડાડી દેવાથી ફરીથી અંગારો પ્રગટ થાય છે. એ અંગારો નાનો હોય છે, છતાં ભયંકર અગ્નિકાંડોની સંભાવનાથી ભરેલો હોય છે. ગાયત્રી સાધનાથી સત્ત્વગુણની વૃદ્ધિ થાય છે અમે આત્મા પર પડેલાં આવરણ હટી જાય છે. એ પડદો ફાટી જતાં જ તુચ્છ મનુષ્ય મહાન આત્મા (મહાત્મા) બની જાય છે. કેમ કે આત્મામાં અનેક જ્ઞાન, વિજ્ઞાન, સાધારણ, અસાધારણ, અદ્દભુત, આશ્ચર્યજનક શક્તિનો ભંડાર છુપાઈ રહેલો છે, તે ખૂલી જાય છે અને તે સિદ્ધ યોગીના રૂપમાં દેખાવા માંડે છે. સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત કરવાને માટે બહારથી કંઈ લાવવું પડતું નથી, પણ માત્ર આત્મા પરનાં આવરણો દૂર કરવાં પડે છે. ગાયત્રીની સત્ત્વગુણી સાધનાનો સૂર્ય, તામસિક અંધકારના પડદાને હટાવી દે છે અને આત્મા સહજ ઈશ્વરીયરૂપે પ્રક્ટ થઈ જાય છે. આત્માનું એ નિર્મળ રૂપ સર્વ રિદ્ધિ-સિદ્ધિઓથી પૂર્ણ હોય છે.

ગાયત્રી દ્વારા થયેલ સત્ત્વગુણની વૃદ્ધિ અનેક પ્રકારની આધ્યાત્મિક અને સાંસારિક સમૃદ્ધિઓની જનની છે. શરીર અને મનની શુદ્ધિ સાંસારિક જીવનને અનેક દષ્ટિએ સુખશાંતિમય બનાવે છે. આત્મામાં વિવેક અને આત્મબળની માત્રામાં વધારો થવાથી પર્વત જેવડી મોટી લાગતી મુશ્કેલીઓ આત્મવાન વ્યક્તિને તણખલા જેવી હલકી જણાય છે. એનું કોઈ પણ કામ અટકી રહેતું નથી. કાં તો એની ઇચ્છા પ્રમાણે પરિસ્થિતિ બદલાઈ જાય છે અથવા પરિસ્થિતિ અનુસાર તે પોતાની ઈચ્છાને બદલે છે. કલેશનું કારણ ઇચ્છા અને પરિસ્થિતિની વચ્ચે રહેલી પ્રતિકૂળતા હોય છે. વિવેકી માણસ એ સંઘર્ષને બંનેમાંથી કોઈ એકને અપનાવીને ટાળી દે છે અને સુખપૂર્વક જીવન વિતાવે છે. એને માટે આ પૃથ્વી પર પણ સ્વર્ગીય સુખસરિતા વહેવા લાગે છે.

ખરી રીતે સુખ અને આનંદનો આધાર બહારનાં સુખસાધનો પર હોતો નથી પરંતુ મનુષ્યની માનસિક સ્થિતિ પર હોય છે. મનની ભાવનાને કારણે જે માણસ એક વખત રાજસી ભોજનોથી તેમજ રેશમી ગાદી તકિયાથી પણ સંતોષ પામતો ન હતો, તે જ માણસ એક સંતના ઉપદેશથી ત્યાગ અને સંન્યાસ ગ્રહણ કરે છે એટલું જ નહિ પણ જંગલની ભૂમિને જ ઉત્તમ પથારી માને છે. તેમજ વનનાં કંદમૂળને જ ઉત્તમ ભોજન માનવા લાગે છે. આ જે ફેરફાર થયો તે માત્ર મનોભાવ કે વિચારધારાના બદલાવાના કારણે જ થયો ને ! ગાયત્રી બુદ્ધિની અધિષ્ઠાત્રી દેવી છે અને તેની પાસે આપણે- સદ્બુદ્ધિ જ માગ્યા કરીએ છીએ. તેથી કરીને ગાયત્રી ઉપાસનાના ફળરૂપે આપણા વિચારોનો સ્તર ઊંચો આવે અને માનવજીવનની વાસ્તવિકતાને પોતાની વર્તમાન સ્થિતિમાં જ આપણે આનંદ-આનંદ અનુભવતા રહીએ એ દીવા જેવું સ્પષ્ટ અને સ્વાભાવિક છે.

ઘણા લાંબા સમયથી અમે ગાયત્રી ઉપાસનાનો પ્રચાર કરીએ છીએ, તેથી અનેક સાધકોનો અમને પરિચય છે. હજારો વ્યકિતઓને આ દિશામાં અમારા માર્ગદર્શનથી પ્રોત્સાહન મળ્યું છે. એમાંથી જે લોકો સાધના ક્ષેત્રમાં ચાલુ રહ્યા છે તેમને આશ્ચર્યજનક લાભો થાય છે. તે લોકો એ લાભોને ગાયત્રીનું વરદાન માને છે. તેઓ એના ઊંડા વિવેચનમાં ઊતરવા માગતા નથી કે કઈ રીતે, કયા વૈજ્ઞાનિક નિયમોને આધારે સાધના-શ્રમનું સીધું સાદું ફળ એમને મળ્યું છે. એના વિવેચનમાં એમને સામાન્ય રીતે અરુચિ હોય છે. એમનું કહેવું છે કે, ભગવતી ગાયત્રી કૃપા પ્રત્યેની કૃતજ્ઞતા જ અમારી ભક્તિભાવના વધારશે અને તેથી જ અમને અનેક લાભો થશે અને એમનું આ મંતવ્ય ઘણી રીતે સાચું છે. શ્રદ્ધા અને ભક્તિ વધારવાને માટે ઈષ્ટ દેવતાના સાધના સ્વરૂપ પ્રત્યે ગાઢ પ્રેમ, કૃતજ્ઞતા, ભક્તિ અને તન્મયતા હોવાં આવશ્યક છે. ગાયત્રી સાધના દ્વારા એક સૂક્ષ્મ વિજ્ઞાનસંમત પ્રણાલિથી લાભ થાય છે. એ જાણીને એ મહાતત્વ સાથે સંબંધ દઢ કરવા માટે કૃતજ્ઞતા અને ભક્તિભાવનાનો પુટ અધિકાધિક રાખવો આવશ્યક છે.

ગાયત્રી ઉપાસનાથી અનેક લોકોને જે અનેક પ્રકારના લાભો થયો છે, એનાં ઘણાં સંસ્મરણો આજે પણ અમારી સ્મૃતિમાં છે. એમાંથી થોડાંક સંસ્મરણો હવે પછીનાં પૃષ્ઠોમાં આપવાનો વિચાર રાખીએ છીએ કે જેથી વાચકો પણ આ માર્ગનું અનુકરણ કરીને લાભાન્વિત થઈ શકે.

આજનું પુસ્તકનું ઋષિ યુગ્મનું ઉદ્દબોધન

પુસ્તકનું નામ : ઋષિ યુગ્મનું ઉદ્દબોધન

લેખક : પંડિત શ્રીરામ શર્મા આચાર્ય

” સંગીતની ઉપયોગિતા ત્યારે જ છે જ્યારે એને ઉચ્ચ આદર્શો માટે પ્રસ્તુત કરી શકાય.”

સાધારણ જનમાનસ ને આદર્શના પથ પર ચલાવવા માટે પ્રસ્તુત ગીત તથા કવિતાઓનો જાદુઈ પ્રભાવ પડે છે.એટલા માટે પ્રેરક ગીત લખવા તેમજ પ્રકાશિત કરવા બહુજ ઉપયોગી અને આવશ્યક છે. આ દિશામાં કવિઓનું ધ્યાન આકર્ષિત કરાવવાનું સાર્થક રહેશે. આપણા દેશમાં કવિઓની કોઇ જ ખોટ નથી પરંતુ તેમને પ્રેરણાદાયક – જ્ઞાનયુક્ત ગીત તેમજ કવિતાઓ લખવા માટે પ્રોત્સાહન આપવું જોઇએ જેનાથી જનમાનસના પ્રવાહને આદર્શોના પ્રવાહની દિશામાં વાળી શકાય.

⭐પ્રસ્તુત પુસ્તક પ્રેરક ગીતોનો સંગ્રહ છે જે આદર્શ પથ પર ચાલવાની પ્રેરણા પ્રદાન કરવા માટે સહાયક બનશે.
⭐પ્રસ્તુત કવિતાઓનો સંગ્રહ પ્રકાશિત કરતા અમે લેખકો અને પ્રકાશકોના હૃદય થી આભારી છીએ.
⭐અમને આશા છે કે આ પ્રકાશનથી એક મોટી આવશ્યકતા પૂરી થઈ શકશે.
⭐પુસ્તકના અમુક પ્રેરણા ગીત અને કવિતાઓ હીન્દીમાં લિંક સાથે

૧) ઉઠો બાંસુરી મેં નઈ સાંસ ફૂંકો

ર) રુકે નહીં પતવાર માંઝિઓ

૩) ચલ દિવાને

૪) તુમ કર્મો સે ભાગ્ય બદલ દો

પ) યુગ યુગ તક જગ યાદ કરે

પ્રેરણાદાયક વાક્યો

🕉️ તમારા કર્મથી ભાગ્યને બદલો, ભવિષ્યને સત્સંકલ્પનું બળ આપો.
🕉️ જીવનના ઓલવાતા દિપક માં આપણે નવી જ્યોતિ પ્રગટાવશું.
🕉️ યુગો યુગો સુધી જગત યાદ કરે તેવા કર્મ કરો, કર્મમાં એવા મર્મ ભરો.
🕉️ ભૂજાઓના બળના આધારે હવાની દિશા બદલો.
🕉️ માતૃભૂમિ નું ભવિષ્ય તમારા જ હાથમાં હશે.

લેખક વિશે
_પંડિત શ્રીરામ શર્મા આચાર્ય * (1911-1990), ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સેનાની, સમાજ સુધારક, મહાન ગાયત્રી સાધક અને વૈજ્ઞાનિક આધ્યાત્મિકતાના પ્રણેતા, તેમણે 3200 થી વધુ પુસ્તકો લખ્યા.

*2 મિનિટથી ઓછા સમયમાં કોઈ પુસ્તકનો પરિચય મેળવવા માંગો છો?

ઑડિયો – વિડિયો :

ઇ-બુક વાંચવા માટે આ લિંકને ક્લિક કરો.

_ તમને પુસ્તક કેવી લાગી, અમને તમારા વિચારો જણાવો. જ્યારે તમને ગમે, ત્યારે આ પુસ્તક તમારા મનપસંદ, મિત્રો અને ભાઈઓ સાથે શેર કરો.

-આવતીકાલે અમે ફરી એક નવી પુસ્તક લઈને તમારી સામે આવીશું. અમે તમારા મૂલ્યવાન પ્રતિસાદની રાહ જોતા રહીશુ।

  • 😊 તમારું વાંચન આનંદદાયક બને. આ શુભેચ્છાઓ સાથે 🙏

શુભેચ્છાઓ,
સાહિત્યની ટીમ

<span>%d</span> bloggers like this: