આજનું પુસ્તક : દુર્ગતિ અને સદ્ ગતિનું કારણ આપણે સ્વયં

પુસ્તકનું નામ : દુર્ગતિ અને સદ્ ગતિનું કારણ આપણે સ્વયં

લેખક- પંડિત શ્રીરામ શર્મા આચાર્ય

સૃષ્ટિના સર્જનહારે મનુષ્ય જીવન વિશેષ ઉદ્દેશ્ય માટે બનાવ્યું છે અને વિશેષ ઉપહારના રૂપમાં આપ્યું છે. દેવ (દેવત્વ) ને સજાવી-ઉભારી શકાય તો આ ધરતી પર આપણે સ્વર્ગનું દર્શન કરી શકીએ. અધ્યાત્મની શિક્ષા એજ છે કે આપણી અંદર સ્વયંને નીરખીએ, સમજીએ, ઓળખીએ, આપણી ગતિવિધિઓ, ભૂલોની સામે નજર કરી જાગૃત થઇએ.જ્યારે આવા પ્રયત્નોમાં સફળ થઇએ તો સમજી લેવું જોઇએ કે આપણે સાચા અર્થમાં અધ્યાત્મવાદી બની ગયા. અધ્યાત્મ દ્વારા જ મનુષ્યની અસંખ્ય સમસ્યાઓનું સમાધાન થઇ શકે છે.

સંસારમાં એકતાની દિશામાં જો આપણે ચાલવા લાગીએ તો ઘણી પ્રસન્નતાદાયક પરિસ્થિતિઓ પેદા થઈ જાય. દુનિયાની બધી ભાષા જો એક થઈ જાય અને અલગ-અલગ ભાષાઓ માટે લડાઇ-ઝઘડા કરવાનું આપણે બંધ કરી દઈએ તો જ્ઞાનની વૃદ્ધિમાં ઘણી-બધી સહાયતા મળી શકે છે.

અસુરત્વ અને દેવત્વમાં નિરંતર સંઘર્ષ એટલા માટે થાય છે કે જીવન સંપદા પર અધિકાર જમાવવા બન્ને પ્રબળ ચેષ્ટા કરતા હોય છે. દેવત્વની માંગ એ છે કે દિવ્ય જીવન જીવવું. આપણું આચરણ અનુકરણીય રહે. અસુરતા તાત્કાલિક વાસના અને તૃષ્ણાની તૃપ્તિ ઈચ્છે છે. દેવાસુર સંગ્રામના કથાનકોમાં અસુરોની વિજય ક્યારેય સ્થાયી રહી શકી નથી.એમને ફરી પરાજિત થવું પડ્યું અને દેવતાઓએ પોતાના પૂર્વ પદ પુન: પ્રાપ્ત કરી લીધા.

⭐આપણે ઈશ્વરને સર્વવ્યાપી, ન્યાયકારી માનીને એના અનુશાસનને આપણા જીવનમાં ઉતારીશું.
⭐શરીરને ભગવાનનું મંદિર સમજીને આત્મસંયમ તથા નિયમિતતા દ્વારા આરોગ્યનું રક્ષણ કરીશું .
⭐મનુષ્ય પોતે જ પોતાનો ભાગ્યવિધાતા છે – આ વિશ્વાસના આધાર પર અમારી માન્યતા છે કે અમે ઉત્કૃષ્ટ બનીશું અને બીજાઓને પણ શ્રેષ્ઠ બનાવીશું.

🕉️ દેવત્વનું સ્વરૂપ છે – વ્યાપકતા
🕉️ સ્વર્ગ-નરક આપણી અંદર જ છે.
દેવ-દાનવ આપણી અંદર જ છે.
🕉️ દરિદ્રતા પૈસાની કમીનું નામ નથી, મનુષ્યની આંતરિક કૃપણતાનું નામ દરિદ્રતા છે.
🕉️ સંત ઇમર્સન કહેતા હતા કે મને નરકમાં મોકલશો તો ત્યાં પણ હું મારા માટે સ્વર્ગ બનાવી લઈશ.
🕉️ જીવનમાં આનંદ કે અભાવનું કારણ – વિકૃત દૃષ્ટિકોણ

લેખક વિશે
_પંડિત શ્રીરામ શર્મા આચાર્ય * (1911-1990), ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સેનાની, સમાજ સુધારક, મહાન ગાયત્રી સાધક અને વૈજ્ઞાનિક આધ્યાત્મિકતાના પ્રણેતા, તેમણે 3200 થી વધુ પુસ્તકો લખ્યા.

2 મિનિટથી ઓછા સમયમાં કોઈ પુસ્તકનો પરિચય મેળવવા માંગો છો?

ઑડિયો – વિડિયો :

ઇ-બુક વાંચવા માટે આ લિંકને ક્લિક કરો.

_ તમને પુસ્તક કેવી લાગી, અમને તમારા વિચારો જણાવો. જ્યારે તમને ગમે, ત્યારે આ પુસ્તક તમારા મનપસંદ, મિત્રો અને ભાઈઓ સાથે શેર કરો.

-આવતીકાલે અમે ફરી એક નવી પુસ્તક લઈને તમારી સામે આવીશું. અમે તમારા મૂલ્યવાન પ્રતિસાદની રાહ જોતા રહીશુ।

  • 😊 તમારું વાંચન આનંદદાયક બને. આ શુભેચ્છાઓ સાથે 🙏

શુભેચ્છાઓ,
સાહિત્યની ટીમ

૧૫. નારી પર પ્રતિબંધ અને લાંછન શા માટે ?

નારી પર પ્રતિબંધ અને લાંછન શા માટે ?

ગાયત્રી ઉપાસનાનો અર્થ છે ઈશ્વરને માતા માનીને તેના ખોળામાં બેસવું. જગતના જેટલા સંબંધો છે, જેટલી સગાઈઓ છે તે બધામાં માતાની સગાઈ વધારે પ્રેમપૂર્ણ અને અધિક ઘનિષ્ટ છે. પ્રભુને જે દૃષ્ટિએ આપણે જોઈએ છીએ, તે ભાવના મુજબ તે આપણને જવાબ આપે છે. જો જીવ ઈશ્વરના ખોળામાં માતૃભાવનાથી બેસે છે, તો જરૂર ત્યારથી વાત્સલ્યપૂર્ણ જવાબ વાળે છે.

સ્નેહ, વાત્સલ્ય, કરુણા, દયા, મમતા, ઉદારતા, કોમલતા આદિ તત્ત્વો પુરુષના કરતાં નારીમાં વિશેષ પ્રમાણમાં હોય છે. બ્રહ્મનું અડધું વામાંગ, બ્રાહ્મીતત્ત્વ અધિક કોમળ, આકર્ષક અને જલદી દ્વવનારું હોય છે. તેથી અનાદિકાળથી ઋષિલોકો ઈશ્વરની ઉપાસના માતૃભાવે કરતા આવ્યા છે અને તેમણે ભારતીય ધર્માવલંબીને એ સુખસાધ્ય, સરલ અને શીધ્ર સફળ થનારી સાધના પ્રણાલીને અપનાવવાનો આદેશ આપ્યો છે. ગાયત્રી ઉપાસના એ પ્રત્યેક ભારતીયનું ધાર્મિક નિત્યકર્મ છે. કોઈપણ પ્રકારનું સંધ્યાવંદન કરવામાં આવે, તેમાં ગાયત્રીનું હોવું આવશ્યક છે. ખાસ પ્રકારનાં લૌકિક કે પારલૌકિક પ્રયોજનને માટે વિશેષ રૂપમાં ગાયત્રીની ઉપાસના કરવામાં આવે છે. પરંતુ એટલું ન થઈ શકતું હોય તો, નિત્યકર્મની સાધના તો દૈનિક કર્તવ્ય છે. તેને ન કરવાથી ધાર્મિક કર્તવ્યો ન કરવાનું પાપ લાગે છે.

પુત્ર અને પુત્રી બંને માતાનાં પ્રાણપ્રિય સંતાનો છે. ઈશ્વરને નર અને નારી બંને પ્યારાં છે. કોઈના તરફ ન્યાયી માતા પિતા ભેદભાવ રાખતાં નથી કે આ પુત્ર છે ને આ પુત્રી છે. ઈશ્વરે ધાર્મિક કર્તવ્યો અને આત્મકલ્યાણની સાધનાની નર અને નારી એ બંને માટે ગોઠવણ કરી છે. એ સમતા, ન્યાય અને નિષ્પક્ષતાની દષ્ટિએ ઉચિત છે. તર્ક અને પ્રમાણોથી સિદ્ધ જ છે. આ સીધાસાદા સત્યમાં વિઘ્ન નાખવું અસંગત જ ગણાય.

મનુષ્યની સમજણ ભારે વિચિત્ર છે. તેમાં કદી કદી એવી વાતો ઘૂસી જાય છે જે સર્વથા અનુચિત અને અનાવશ્યક હોય છે. પ્રાચીનકાળમાં નારી જાતિનું યોગ્ય સન્માન હતું. પછી એક સમય એવો પણ આવ્યો જ્યારે સ્ત્રી જાતિને સામૂહિક રૂપમાં વિકારવા યોગ્ય પતિત, ત્યાજ્ય, પાતકી, અનધિકારિણી અને ધૃણિત ઠરાવવામાં આવી. એ વિચારધારાએ નારીના મનુષ્યોચિત અધિકારો પર આક્રમણ કર્યું અને પુરુષની શ્રેષ્ઠતા અને સગવડનું પોષણ કરવા માટે અનેક પ્રતિબંધ મૂકીને તેને શક્તિહીન, સાહસીન, વિદ્યાહીન બનાવીને એટલી નિર્બળ બનાવી દીધી કે તે બિચારીને સમાજને માટે ઉપયોગી થઈ પડવાનું તો આવું જ રહ્યું, પણ આત્મરક્ષાને માટે પણ તે બીજાઓની આશ્રિત થઈ ગઈ. આજે ભારતની નારી પાળેલાં પશુ-પક્ષીઓ જેવી સ્થિતિમાં આવી પડી છે. એનું કારણ પેલી ઊલટી સમજ છે, જે મધ્યકાળની સામંતશાહીમાંથી ઉત્પન્ન થઈ છે. પ્રાચીન સમયમાં ભારતીય નારી પુરુષ સમોવડી હતી. રથના પૈડાં ઠીક હોવાથી સમાજની ગાડી ઉત્તમ રીતે ચાલતી હતી. પણ આજે તો એક પૈડું ક્ષતવિક્ષત થઈ જવાથી બીજું પૈડું પણ લથડી ગયું છે. અયોગ્ય નારીસમાજનો ભાર પુરષોને ખેચવો પડે છે. એ અવ્યવસ્થાથી આપણા દેશ અને જાતિને કેટલી ક્ષતિ પહોંચી છે, તેથી કલ્પના કરવી પણ મુશ્કેલ છે.

મધ્યકાલીન અંધકારયુગની કેટલીય, વિચિત્રતાઓને સુધારવાને માટે વિવેકશીલ અને દૂરદર્શી મહાપુરુષો પ્રયત્ન કરી રહ્યા છે એ આનંદની વાત છે. સુજ્ઞ પુરુષો એવો વિચાર કરવા લાગ્યા છે. મધ્યકાલીન સંકીર્ણતાની લોઢાની સાંકળથી સ્ત્રીને છોડાવવામાં ન આવે તો આપણા રાષ્ટ્રને તેનું પ્રાચીન ગૌરવ કદી પણ ફરી પ્રાપ્ત થશે નહીં. પ્રાચીન સમયમાં સ્ત્રીઓની જેવી સ્થિતિ હતી તે સ્થિતિએ તેમને પાછી પહોંચાડવાથી આપણું અડધું અંગ વિકસિત થશે અને ત્યારે જ આપણો સર્વાગી વિકાસ થઈ શકશે. આ શુભ પ્રયત્નમાં મધ્યકાલીન કુસંસ્કારો અને રૂઢિઓનું અંધાનુકરણ કરવું એને જ ધર્મ માની બેસનારી વિચારધારાને હવે કોઈ પણ પ્રકારે અટકાવી દેવી જોઈએ.

ઈશ્વરભક્તિ, ગાયત્રીની ઉપાસના જેવી બાબતમાં પણ એવું કહેવામાં આવે છે કે, સ્ત્રીઓને એનો અધિકાર નથી. એ માટે કેટલાંક પુસ્તકોના દાખલાઓ ટાંકવામાં આવે છે કે, સ્ત્રીઓએ વેદમંત્રો બોલવા નહીં. કેમ કે ગાયત્રી પણ વેદમંત્ર છે, તેથી સ્ત્રીઓએ એને અપનાવવો નહીં. આ પ્રમાણો સામે અમારો કશો વિરોધ નથી. કારણ એક સમયમાં ભારત એવી માન્યતામાંથી પસાર થયું હતું. એક જમાનામાં યુરોપમાં તો એમ માનવામાં આવતું કે ઘાસપાંદડાની જેમ સ્ત્રીઓમાં પણ આત્મા નથી અને આ બાબતમાં અહીં પણ આને મળતી જ માન્યતા બાંધી લેવામાં આવી હતી. એમ કહેવાતું હતું કે નિરિદ્રિયાહ્યમન્ત્રાશ્ચ સ્ત્રયોડનૃતમિતિ સ્થિતિઃ | અર્થાત સ્ત્રીઓને ઇન્દ્રિયો હોતી નથી. તે મંત્રથી રહિત અસત્ય સ્વરૂપિણી અને ધૃણિત છે. સ્ત્રીને ઢોર, ગમાર, શુદ્ર અને પશુની માફક મારવાને યોગ્ય ઠરાવનાર વિચારકોનું કહેવું હતું કે

પુશ્ચલ્યાશ્ચલચિત્તાશ્ય નિઃસ્નેહા ચ સ્વભાવતઃ | રક્ષિતા તત્ર તોડવીહ ભર્તૃશ્ચેતા વિકુર્વતે ||

અર્થાત સ્ત્રીઓને સ્વભાવે જ વ્યભિચારિણી, ચંચલ ચિત્તની અને પ્રેમશૂન્ય હોય છે, એમની બહુ જ હોશિયારીથી સંભાળ રાખવી જોઈએ.

વિશ્વાસપાત્રં ન કિમસ્તિ નારી | દ્વારં કિમેક નરકસ્ય નારી ||

વિજ્ઞાન્મહા વિજ્ઞમોડસ્તિ કો વા | નાર્યા: પિશાચ્ચા ન ચ વંચિતો ચઃ |

પ્રશ્ર વિશ્વાસ કરવા યોગ્ય કોણ નથી ? ઉત્તર નારી.

પ્રશ્ન નરકનું એક માત્ર વાર કર્યું ? ઉત્તર નારી. પ્રશ્ન બુદ્ધિમાન કોણ છે ? ઉત્તર જે નારીરૂપી પિશાચિણીથી ઠગાય નહીં તે.

જ્યારે સ્ત્રીઓના સંબંધમાં આવી માન્યતાઓ ફેલાવવામાં આવી હોય ત્યારે તેમને વેદશાસ્ત્રોથી, ધર્મકર્તવ્યોથી જ્ઞાન-ઉપાર્જનથી વંચિત રાખવાનો પ્રતિબંધ મૂક્યો હોય એ નવાઈની વાત નથી. આ પ્રકારના બીજા પણ અનેક પ્રતિબંધસૂચક શ્લોકો જોવામાં આવે છે.

સ્ત્રીસૂદ્રદ્વિજબન્ધૂનાં ત્રયી ન શ્રરુતિ ગોચરા | ભાગવત

અર્થાત્ સ્ત્રીઓ, શૂદ્રો અને નીચ બ્રાહ્મણોને વેદ સાંભળવાનો અધિકાર નથી.

અમન્ત્રિકા તુ કાર્યેયં સ્ત્રીણામાવૃદશેષતઃ | સંસ્કારાર્થ શરીરસ્ય યથાકાલે યથાક્રમમ્ | મનું. ર/ર૬

અર્થાત સ્ત્રીઓના જાતકર્માદિ બધા સંસ્કારો વેદમંત્રો વિના જ કરવા જોઈએ.

નન્વેવં સતિ સ્ત્રીશૂદ્રસહિતાઃ સર્વે વેદાધિકારિણીઃ |” સાયણ

સ્ત્રી અને શૂદ્રોને વેદનો અધિકાર નથી.

વેદડનધિકારાત્ |”  શંકરાચાર્ય

સ્ત્રીઓ વેદની અધિકારિણી નથી.

“અધ્યયનરહિતયા સ્ત્રિયા તદનુષ્ટનમશકયત્વાત્, તસ્માત્ પુંસ એવોપસ્થાનાદિકમ્ | ‘   માધવાચાર્ય

સ્ત્રી અધ્યયનરહિતા હોવાને કારણે મંત્રોચ્ચારણ કરી શકતી નથી તેથી પુરુષે મંત્રપાઠ કરવો.

સ્ત્રીશૂદ્રો નાધીયતામ્ !’

સ્ત્રી અને શૂદ્રોએ વેદ ભણવા નહીં.

ન હૈ કન્યા ન યુવતિઃ |

કન્યાએ કે સ્ત્રીએ પણ ન ભણવા.

આ રીતે સ્ત્રીઓને ધર્મજ્ઞાન, ઈશ્વર-ઉપાસના અને આત્મકલ્યાણથી રોકનારા પ્રતિબંધોને કેટલાક ભોળા મનુષ્યો “સનાતન” માની લે અને એનું સમર્થન કરવા માંડે છે. એવા લોકોએ જાણવું જોઈએ કે, પ્રાચીન સાહિત્યમાં આવો પ્રતિબંધ ક્યાંયે નથી. પરંતુ એમાં તો બધે સ્ત્રીઓની મહાનતાનું વર્ણન છે અને તેને પણ પુરુષોના જેટલા જ સર્વ ધાર્મિક અધિકારો હતા. આ પ્રતિબંધો તો સમય સુધી કેટલીક વ્યક્તિઓની ઘેલછાયુક્ત પ્રવૃત્તિનું પ્રમાણ માત્ર છે. એવા લોકોએ ધર્મગ્રન્થોમાં જ્યાં ત્યાં આવા બેહૂદા શ્લોકો ઘૂસાડી દઈને પોતાની પ્રવૃત્તિને ઋષિપ્રણિત હોવાનું સિદ્ધ કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે.

ભગવાન મનુએ નારી જાતિની મહાનતાનો મુક્તકંઠે સ્વીકાર કરતાં લખ્યું છે કે

પ્રજાનાર્થ મહાભાગાઃ પ્રજાર્હા ગૃહદીપ્તયઃ | સ્ત્રિયઃ શ્રિયશ્ચ ગહેષુ ન વિશેષોડસ્તિ કશ્ચન . || -મનું. ૯/૨૬

યત્પય ધર્મકાર્યાણિ શુશ્રરુપા રતિરુત્તમ |  દારાધીનસ્તથા સ્વર્ગઃ પિતૃણામાન્મરશ્ચ હ || -મનું. ૯/૨૮

યત્ર નાર્યસ્તુ પૂજ્યન્ત રમન્તે તત્ર, દેવતાઃ |  યત્રૈતાસ્તુ ન પૂજ્યન્તે સર્વાતત્રાફલા ક્રિયાઃ || મનુ. ૨/૫

અર્થાત સ્ત્રીઓ પૂજાને યોગ્ય છે, મહાભાગ છે, ઘરની દીપ્તિ છે. કલ્યાણકારિણી છે, ધર્મકાર્યોની સહાયિકા છે. સ્વર્ગ સ્ત્રીઓને અધીન જ છે. જ્યાં સ્ત્રીઓની પૂજા થાય છે, ત્યાં દેવતા નિવાસ કરે છે અને જ્યાં એમનો તિરસ્કાર થાય છે, ત્યાં સર્વ ક્રિયાઓ નિષ્ફળ થઈ જાય છે.

જે મનુ ભગવાનની શ્રદ્ધા નારી જાતિ પ્રત્યે આટલી ઉચ્ચ કોટિની હતી, તેમના જ ગ્રંથોમાં કેટલેક સ્થળે સ્ત્રીઓની પેટ ભરીને નિંદા અને એમની ધાર્મિક સુવિધાનો નિષેધ છે. મન જેવા મહાપુરુષ આવી પરસ્પર વિરોધી વાતો કદી પણ લખે નહીં. જરૂર એ એમના ગ્રંથોમાં પાછળથી દાખલ કરી દેવામાં આવી છે. આ મેળવણીનાં પ્રમાણો પણ મળી આવે છે.

માયા કાપિ મનુસ્મૃતિસ્તદુચિતા વ્યાખ્યાપિ મેધાતિથે: |

સા લુપ્તૈવ વિધેર્વશાત્કવચિદપિ પ્રાપ્યં ન તત્પુસ્તકમ્ ||

ક્ષોણીન્દ્રો મદનો સહારણ સુનો દેશાન્તરરાદાહ્યતે: |

જીર્ણોદ્ધારમચીરત્ તત્ ઈતસ્તપુસ્તકૈલિખિતે ||

-મેઘાતિથિરચિત મમનુષ્ય સ્મૃતેરૂપોદ્ધાતઃ ||

અર્થાત પ્રાચીનકાળમાં કોઈ પ્રમાણિક મનુસ્મૃતિ હતી અને તેની મધ તિથિએ ઉચિત વ્યાખ્યા કરી હતી. દુર્ભાગ્યવશ તે પુસ્તક લુપ્ત થઈ ગયું, કયાંય મળી શક્યું નહીં. ત્યારે રાજા મદને તે પુસ્તકો ઉપરથી જીર્ણોદ્ધાર કરાવ્યો.

દૈત્યા સર્વે વિપ્રકુલેષુ ભૂત્વા, કલૌયુગે ભારતે ષષ્ટ સાહસ્યામ |

નિકાસ્ય કાંશ્ચિન્નવનિર્મિતાના, નિવેશન તત્ર કુર્વતિ નિત્વમ્ | -ગરૂડપુરાણ ૧/પ૯

રાક્ષસ લોકો બ્રાહ્મણ કુળમાં ઉત્પન્ન થઈને મહાભારતના છ હજાર શ્લોકોમાંથી અનેક શ્લોકોનો નિકાલ કરી નાખશે અને તેને સ્થાને નવા કૃત્રિમ શ્લોકો દાખલ કરશે. એ જ વાત માધવાચાર્યજીએ આ પ્રમાણે કહી છે

કવચિદ્ ગ્રન્ધાન્ પ્રક્ષિપન્તિ  કવચિદન્તરિતાનપિ | કુર્યુ  કવચિચ્ચ વ્યત્યાસં પ્રમાદાત્ કવચિદન્યથા ||

અનુત્સન્ના અપિ ગ્રન્થા વ્યાકુલ:  ઈતિ સર્વશઃ |

સ્વાર્થી લોકો કેટલાક ગ્રંથોનાં વચનોને પ્રક્ષિપ્ત કરી નાખે છે, ક્યાંક કાઢી નાખે છે, ક્યાંક જાણીબૂઝીને, ક્યાંક પ્રમાદથી બદલી નાખે છે. આમ પ્રાચીન ગ્રન્થો ભારે અસ્તવ્યસ્ત થઈ ગયા છે.

જે દિવસોમાં આ મિશ્રણ થઈ રહ્યું હતું, તે દિવસોમાં પણ સજાગ વિદ્વાન બ્રાહ્મણોએ આવી મેળવણીનો સખત વિરોધ કર્યો હતો. મહર્ષિ હારીતે આ જાતિની વિરુદ્ધની ઉક્તિઓનો ઘોર વિરોધ કરીને લખ્યું છે કે

નશુદ્રસમાઃ સ્ત્રિયઃ | ન હિ શુદ્રયોતૌ બ્રાહ્મણક્ષત્રિય વૈશ્યાઃ જાયન્તે તસ્માચ્છન્દાસા સ્ત્રિયઃ સંસ્કકાર્થો |

હારિત

 સ્ત્રીઓ શૂદ્રો સમાન નથી. શૂદ્ર યોનિમાંથી ભલા બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્યોની ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થઈ શકે ? સ્ત્રીઓને વેદ દ્વારા સુસંસ્કૃત કરવી જોઈએ.

નર અને નારી એક જ રથનાં બે ચક્રો છે. એક જ મુખનાં બે નેત્રો છે. એકના વિના બીજું અપૂર્ણ છે. બંને અડધાં અંગો મળવાથી એક પૂર્ણાગ બને છે. માનવ પ્રાણીના અવિભક્ત બે ભાગોમાં આ પ્રકારની અસમાનતા, દ્વિધા, ઊંચનીચની ભાવના પેદા કરવી ન જોઈએ. ભારતીય ધર્મમાં સદાય નરનારીને એક અને અવિભક્ત અંગ માનવામાં આવ્યાં છે.

અથૈવાત્મા તથા પુત્ર:  પુત્રેણ બુહિતા સમા |   મનું ૯/૧૩૦

સંતાનો આત્મા સમાન છે. જેવો પુત્ર તેવી જ પુત્રી, બંને સમાન છે.

ઐતાવાનેવ પુરુષો યજ્જાયાત્મા પ્રજેતિ હ | 

 વિપ્રાઃ પ્રાહુસ્તથા ચૈતઘો ભર્તા સા સ્મૃતાડ્ન્ગના ||  મનું. ૯/૪પ

પુરુષ એકલો હોતો નથી. પણ પોતે, પત્ની અને સંતાન મળીને પુરુષ બને છે. વિપ્રો કહે છે જે ભર્યા છે તે જ ભાર્યા છે.

અર્થ અદ્ધૌ  વા એષ આત્મનઃ યત્ પત્ની |  

પત્ની પુરુષનું અડધું અંગ છે.

આ દૃષ્ટિએ નારીને પ્રભુની વાણી વેદજ્ઞાનથી વંચિત રાખવામાં આવે એ યોગ્ય નથી. બીજા મંત્રોની જેમ ગાયત્રીનો પણ એને પૂરો અધિકાર છે. આપણે ઈશ્વરની ઉપાસના નારીના રૂપમાં ગાયત્રી કરીએ છીએ અને પછી નારી જાતિને ધૃણિત, પતિત, અસ્પૃશ્ય, અનધિકારિણી ઠેરવીએ એ શું યોગ્ય કહેવાય ? આ વાતનો આપણે જાતે જ વિચાર કરવો જોઈએ.

વેદોનું જ્ઞાન સહુને માટે છે. નર નારી બધાને માટે છે. ઈશ્વર પોતાનાં સંતાનોને જે સંદેશ આપે છે એને સાંભળવા પર પ્રતિબંધ મૂકવો એ તો ઈશ્વરનો જ દ્રોહ કરવા જેવું છે. વેદ ભગવાન પોતે કહે છે

સમાને મન્ત્રઃ સમિતિ સમાની સમાનં મનઃ સહચિત્તમેષામ્ |

સમાકં માન્ત્રમભિમન્ત્રયે વઃ સમાનં વો હવિષા જહોમિ ||  ઋગ્વેદ: ૧૦/૧૯૧/૩

તે સમસ્ત નરનારીઓ ! તમારે માટે આ મંત્રો સમાન રૂપમાં આપવામાં આવ્યા છે તથા તમારો પરસ્પર વિચાર વિનિમય પણ સમાન રૂપમાં થાઓ. તમારી સભાઓ સર્વને માટે સરખા રૂપમાં ખુલ્લી રાખો. તમારું મન અને ચિત્ત સમાન તથા મળેલું થાઓ. હું તમને સમાન રૂપથી મંત્રોનો ઉપદેશ કરું છું અને સમાનરૂપે ગ્રહણ કરવા યોગ્ય પદાર્થ આપું છું.

आज का सदचिंतन : हंसने से चिंता दूर-प्रसन्नता की प्राप्ति

मुँह फुलाये चुपचाप बैठे रहने से मनुष्य की सक्रियता दूर होती जाती है, रक्त प्रवाह बंद होने लगता है और अंग-अंग में शिथिलता आने लगती है। सर्वत्र मुर्दनी पैदा करती है। इससे बचना चाहते हो, तो खूब हंसो। सुख में सभी हंसते हैं। दुःख में हंसना विरों, बहादुरों का काम है।
सच तो यह है कि आदमी प्रसन्नता के कारण सुखी और चिंता के कारण दुखी होता है। इसीलिए अगर सुखी रहना चाहते हो तो सदा प्रसन्न रहो और दुनियां से अलग होकर हंसा करो।
हंसो और हंसकर चिंता का दरवाजा बंद कर दो। फिर तुम्हें दुखी करने वाला ढूंढने पर भी कोई न मिलेगा। हंसने से मनुष्य की अंतःशक्ति जाग उठती है। दीर्घायु होने के लिए खूब हंसो *विचार क्रांति अभियान*

🙏 सबका जीवन मंगलमय हो 🙏

આજનું પુસ્તક : ચિંતન ચરિત્રને ઊંચે ઉઠાવો

ચિંતન ચરિત્રને ઊંચે ઉઠાવો

લેખક : પંડિત શ્રીરામ શર્મા આચાર્ય

ક્રિયાને અનુરૂપ આપણા દ્રષ્ટિ અને ચિંતન નહીં હોય તો એનાથી કોઈ લાભ નહીં મળે. આપણી દ્રષ્ટિ પરિષ્કૃત (વિવેકપૂર્ણ) હોવી જોઈએ અને આપણું ચિંતન ઉચ્ચસ્તરિય હોવું જોઈએ.આપણા મનમાં સિદ્ધાંતો અને આદર્શો માટે ઊંચી નિષ્ઠા હોવી જોઈએ. જપ, ભજન, અનુષ્ઠાન ઉચ્ચસ્તરીય દ્રષ્ટિકોણ બનાવવા માટે કર્યા છે એવો ભાવ દરેકના મનમાં જાગૃત થવો જોઈએ અને આવું અનુષ્ઠાન દરેકના મનમાં હોવું જોઈએ.

જો આપણા વિચાર અને સ્વપ્ન નકામા અને નિરર્થક સાબિત થાય તો આ અસફળતા કેવળ આપણી નહીં પરંતુ સમગ્ર માનવજાતિની, સભ્યતાની, સંસ્કૃતિની, ધર્મની, અધ્યાત્મની તથા ઋષિઓની છે. આ અસફળતા આપણી એ મહાન પરંપરાઓની છે જેણે વિશ્વનું નિર્માણ નિર્ધારણ કર્યું હતું.

જેની આંખોમાં દર્શન રહ્યું એણે ગાંધીજીને મળી તેમની ફિલોસોફી સમજીને તેમની તરફની શ્રદ્ધા-નિષ્ઠા જેવા ગુણો ગ્રહણ કરીને તે વ્યક્તિ વિનોબા ભાવે બની ગયા. એટલે જ ગાંધીજીએ જાહેર કર્યું હતું કે વ્યક્તિગત સત્યાગ્રહ આંદોલન શરૂ થાય ત્યારે એમની ધરપકડ થયા પછી રાષ્ટ્રની લગામ સંભાળવા વાળો બીજો સત્યાગ્રહી વિનોબા ભાવે હશે.

સદ્ વાક્યો:
⭐પ્રસન્ન રહેવા માટેના ફ્ક્ત બે જ ઉપાય છે – આવશ્યકતાઓ ઓછી કરો અને પરિસ્થિતિઓ સાથે તાલમેલ બેસાડો.
⭐ગૃહસ્થ એક તપોવન છે, જેમાં સંયમ, સેવા અને સહિષ્ણુતાની સાધના કરવી પડે છે.
⭐હવનના કર્મકાંડનો મૂળ લાભ વ્યક્તિના ચિંતનના તેમજ દૃષ્ટિકોણના સ્તરને ઊંચે ઉઠાવવાનો છે.

મહત્વના આકર્ષક મુદ્દા :
🕉️ દૃષ્ટિકોણને ઊંચે ઉઠાવ્યા વગર અધ્યાત્મ અને ધર્મના કાર્યક્ષેત્રમાં કોઈ મહત્વપૂર્ણ લાભ મળતો નથી.
🕉️ સભ્યતાનું સ્વરૂપ છે સાદગી, પોતાના માટે કઠોરતા અને બીજાના માટે ઉદારતા
🕉️ આત્મહીનતાનો ભાવ વ્યક્તિની સૌથી મોટી કમજોરી
🕉️ વ્યક્તિના જીવનમાં અનુશાસન ખૂબ જ જરૂરી
🕉️ દર્શનનો મતલબ “સાચી ફિલોસોફી”

લેખક વિશે
_પંડિત શ્રીરામ શર્મા આચાર્ય * (1911-1990), ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સેનાની, સમાજ સુધારક, મહાન ગાયત્રી સાધક અને વૈજ્ઞાનિક આધ્યાત્મિકતાના પ્રણેતા, તેમણે 3200 થી વધુ પુસ્તકો લખ્યા.

*2 મિનિટથી ઓછા સમયમાં કોઈ પુસ્તકનો પરિચય મેળવવા માંગો છો?

ઑડિયો – વિડિયો :

ઇ-બુક વાંચવા માટે આ લિંકને ક્લિક કરો.

સંપૂર્ણ ઑડિયો સાંભળવા માટેની લિંક :

_ તમને પુસ્તક કેવી લાગી, અમને તમારા વિચારો જણાવો. જ્યારે તમને ગમે, ત્યારે આ પુસ્તક તમારા મનપસંદ, મિત્રો અને ભાઈઓ સાથે શેર કરો.

-આવતીકાલે અમે ફરી એક નવી પુસ્તક લઈને તમારી સામે આવીશું. અમે તમારા મૂલ્યવાન પ્રતિસાદની રાહ જોતા રહીશુ।

  • 😊 તમારું વાંચન આનંદદાયક બને. આ શુભેચ્છાઓ સાથે 🙏

૧૭. સ્ત્રીઓ અનધિકારિણી નથી

સ્ત્રીઓ અનધિકારિણી નથી

આ પહેલાંનાં પૃષ્ઠોમાં શાસ્ત્રોના આધારે જે પ્રમાણો આપવામાં આવ્યાં છે, તે દરેક ઉપર વાંચકો વિચાર કરે. પ્રત્યેક વિચારવંતને એ સહજ ખાતરી થઈ જશે કે વેદશાસ્ત્રમાં એવો કોઈ પ્રતિબંધ નથી, જે ધાર્મિક કાર્યોને માટે, સદ્જ્ઞાન ઉપાર્જનને માટે વેદશાસ્ત્રોનું શ્રવણ-મનન કરવાને માટે સ્ત્રીઓને રોકતો હોય ? હિંદુ ધર્મ વૈજ્ઞાનિક ધર્મ છે, વિશ્વધર્મ છે, એમાં એવી કોઈ વિચારધારાને સ્થાન નથી, જે સ્ત્રીઓને ધર્મ, ઈશ્વર, વેદવિદ્યા આદિના ઉત્તમ માર્ગમાંથી રોકીને તેમને અજ્ઞાન દશામાં પડી રહેવા માટે લાચાર બનાવી રાખે. પ્રાણીમાત્ર પર અનંત દયા અને કરુણા રાખનારા ઋષિમુનિઓ એવા નિષ્ઠુર ન હતા, કે ઈશ્વરીય જ્ઞાન જેવા વેદના અધ્યયનમાંથી સ્ત્રીઓને વંચિત રાખે અને તેમને આત્મકલ્યાણના માર્ગે જતાં રોકે ? હિન્દુ ધર્મ ખૂબ જ ઉદાર છે. વિશેષતાથી સ્ત્રીઓને માટે તો એમાં બહુ જ આદર, શ્રદ્ધા તેમજ ઊંચું સ્થાન છે. આવી પરિસ્થિતિમાં ગાયત્રી ઉપાસના જેવા ઉત્તમ કાર્ય માટે તેમને કોણ અનાધિકારી કહી શકે ?

આમ તેમ પાંચ દસ એવા પણ શ્લોકો મળી આવે છે, જે સ્ત્રીઓને વેદશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કરતી રોકે છે. પંડિત સમાજમાં એવા શ્લોકો પર વિશેષ ધ્યાન અપાયું છે. શરૂઆતમાં લાંબા સમય સુધી અમારી પણ એવી જ માન્યતા હતી કે સ્ત્રીઓને વેદાધિકાર નથી. પરંતુ જેમ જેમ શાસ્ત્રીય સંશોધનમાં ઊંડો પ્રવેશ કરવાનો અવસર મળ્યો, તેમ તેમ ખબર પડી કે એ પ્રતિબંધક શ્લોકો મધ્યકાલીન’ સામંતશાહી માન્યતાના પ્રતિનિધિ છે. તે સમયમાં આવા પ્રકારના શ્લોકો ગ્રંથોમાં ઘુસાડી દેવામાં આવ્યા હતા. સત્ય સનાતન વેદોક્ત ભારતીય ધર્મની વિચારધારા સ્ત્રીઓ પર કોઈ પ્રતિબંધ મૂકતી નથી. એમાં પુરુષોની માફક સ્ત્રીઓને પણ ઈશ્વર-ઉપાસના અને વેદશાસ્ત્રોનો આશ્રય લઈને આત્મકલ્યાણ કરવાની પૂરેપૂરી છૂટ છે.

પ્રતિષ્ઠિત ગણાતા વિદ્વાનોની એવી જ સંમતિ છે. સાધના અને યોગની પ્રાચીન પરંપરાઓ જાણનાર મહાત્માઓનું કથન પણ એવું જ છે કે, સ્ત્રીઓ પહેલેથી જ ગાયત્રીનો અધિકાર ધરાવે છે. સ્વર્ગીય મહામના માલવીયાજી સનાતન ધર્મના પ્રાણ હતા. એમના હિન્દુ વિશ્વવિદ્યાલયમાં શરૂઆતમાં સ્ત્રીઓને વેદ ભણાવવાની મનાઈ હતી પરંતુ જ્યારે એમણે પંડિત મંડળીના સહયોગથી જાતે ઊંડી શોધ કરી તો તેઓ પણ એ નિર્ણય પર આવ્યા કે સ્ત્રીઓને માટે કોઈ પ્રતિબંધ નથી. રૂઢિવાદી લોકોની રતીભર પણ પરવા ન કરતાં પોતાના વિદ્યાલયમાં તેમણે સ્ત્રીઓને વેદ ભણાવવાની જાહેર વ્યવસ્થા કરી દીધી. હજુ કેટલાક મહાનુભાવો કહેતા સંભળાય છે કે, “સ્ત્રીઓને ગાયત્રીનો અધિકાર નથી.’ એવા લોકોની આંખો ઉઘાડવા માટે આ પુસ્તકમાં થોડાક દાખલાઓ આપવામાં આવ્યા છે. સંભવ છે કે જ્ઞાનના અભાવે કોઈ વિરોધ કરતા હોય, દુરાગ્રહથી કોઈ વિવાદનો અંત આવતો નથી.

પોતાની જ વાતને સિદ્ધ કરવા માટે હઠ પકડવી એ શોભતું નથી. વિવેકી વ્યક્તિઓનો સદા એ સિદ્ધાંત હોય છે કે, “જે સત્ય હોય તે અપનાવવું.” અવિવેકી મનુષ્ય જ જે અમારું તે જ સત્ય એવું સિદ્ધ કરવા માટે નાહકના વિતંડાવાદ ઊભા કરે છે.

વિચારવાન વ્યક્તિઓએ એકાંત સ્થાનમાં બેસીને પોતાને એવો પ્રશ્ન પૂછવો જોઈએ કે (૧) સ્ત્રીઓને ગાયત્રી યા વેદમંત્રોનો અધિકાર ન હોત તો પ્રાચીનકાળમાં સ્ત્રીઓ વેદોની મંત્રદૃષ્ટા ઋષિકાઓ કેમ થઈ ? (૨) જો વેદનો અધિકાર તેમને ન હોત તો યજ્ઞ આદિ ધાર્મિક કૃત્યો તથા ષોડષ સંસ્કારોમાં તેમને કેમ સામેલ રાખવામાં આવતી હતી ? (૩) વિવાહ આદિ પ્રસંગોમાં સ્ત્રીઓના મુખથી વેદમંત્રોનું ઉચ્ચારણ કેમ કરાવવામાં આવે છે ? (૪) વેદમંત્રો વગર સ્ત્રીઓ નિત્ય સંધ્યા અને હવન શી રીતે કરી શકે છે ? (૫) જો સ્ત્રીઓને અધિકાર ન હોત તો અહલ્યા, અનસૂયા, અરૂધતી, મૈત્રેયી, મદાલસા આદિ અગણિત સ્ત્રીઓ વેદશાસ્ત્રમાં પારંગત કેવી રીતે હતી ? (૬) જ્ઞાન, ધર્મ અને ઉપાસનાના સ્વાભાવિક અધિકારોથી, સ્ત્રીઓને વંચિત રાખવી એ શું અન્યાય અને પક્ષપાત નથી ? (૭) શું સ્ત્રીઓને આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિએ અયોગ્ય ઠરાવવાથી એમનાં સંતાનો ધાર્મિક થશે ? (૮) જો સ્ત્રી પુરુષની અર્ધાગિની છે તો તે અડધું અંગ અધિકારી અને અડધું અનાધિકારી કહેવાય એ કેમ જ બને ?

આ પ્રશ્નો પર વિચાર કરવાથી દરેક નિષ્પક્ષ વ્યક્તિનો અંતરાત્મા જ જવાબ આપશે કે, સ્ત્રીઓ પર ધાર્મિક અયોગ્યતાનો પ્રતિબંધ મૂકવો એ કેટલું અસંગત છે ? એમને પણ પુરુષોની જેમ જ ગાયત્રી આદિનો અધિકાર હોવો જોઈએ. અમે પોતે તો આ જ નિર્ણય પર પહોંચ્યા છીએ. અમને એવી અનેક સ્ત્રીઓનો પરિચય છે જેમણે શ્રદ્ધાપૂર્વક ગાયત્રી માતાની ઉપાસના કરી છે અને પુરુષોની માફક જ સંતોષપૂર્વક પરિણામ પ્રાપ્ત કર્યું છે. કેટલીક વાર તો એમને પુરુષો કરતાં પણ અધિક અને ત્વરિત સફળતા મળી છે. કન્યાઓએ ઉત્તમ વર પ્રાપ્ત કરવા માટે, સધવાઓએ પતિનું સુખ અને સુસંતતિ મેળવવા અને વિધવાઓએ સંયમ અને ધર્મ ઉપાર્જન કરવામાં આશાજનક સફળતા પ્રાપ્ત કરી છે.

આત્મા ન તો સ્ત્રી છે કે ન પુરુષ. વિશુદ્ધ બ્રહ્મજ્યોતિની ચિનગારી છે. આત્મિક પ્રકાશ પ્રાપ્ત કરવા માટે, જેમ પુરુષને કોઈ ગુરુ અથવા માર્ગદર્શકની આવશ્યકતા હોય છે, તેવી જ રીતે સ્ત્રીને પણ હોય છે. તાત્પર્ય એ છે કે સાધના ક્ષેત્રમાં સ્ત્રી પુરુષનો ભેદ નથી.

સાધક “આત્મા” છે. એણે પોતાને એક સ્ત્રી કે પુરુષ ન માનતાં આત્મા માનવો જોઈએ. સાધના ક્ષેત્રમાં બધા આત્માઓ સમાન છે. લિંગભેદને કારણે એમના પર કોઈ અયોગ્યતા લદાવી ન જોઈએ.

પુરુષ કરતાં સ્ત્રીમાં ધાર્મિક તત્ત્વોની માત્રા વધારે હોય છે. પુરુષો પર ખરાબ વાતાવરણ અને વ્યવહારની છાયા વધારે પડે છે, જેથી દોષોનું પ્રમાણ વધે છે. આર્થિક સંબંધમાં રહેવાથી ચોરી તેમજ બેઈમાનીના પ્રસંગો પણ એની સામે આવે છે. પરંતુ સ્ત્રીઓનું કાર્યક્ષેત્ર સીધું સાદું, સાત્ત્વિક અને સરળ હોય છે. ઘરમાં એને જે કાર્ય કરવાં પડે છે, સેવાની માત્રા અધિક પ્રમાણમાં રહે છે. એ પોતે આત્મનિગ્રહ કરે છે, પણ બાળકો પ્રત્યે, પતિ પ્રત્યે, સાસુ-સસરા પ્રત્યે, દિયર-જેઠ આદિ પ્રત્યે પોતાનો વ્યવહાર સૌમ્ય, સહૃદય, સેવાપૂર્ણ, ઉદાર, શિષ્ટ તેમજ સહિષ્ણુ રાખે છે. એની દિનચર્યા સત્ત્વગુણી હોય છે. તેથી પુરુષો કરતાં એનો અંતરાત્મા વધારે પવિત્ર રહે છે. ચોરી, હત્યા, ઠગાઈ, ધૂર્તતા, શોષણ, નિષ્ક્રુરતા, વ્યસન, અહંકાર, અસંયમ, અસત્ય આદિ દુર્ગુણો ખાસ કરીને પુરુષોમાં જ જોવામાં આવે છે. સ્ત્રીઓમાં આ પ્રકારનાં પાપો ઓછા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. હાલમાં ફેશન-પ્રિયતા, અશિષ્ટતા, કર્કશતા, શ્રમચોરી આદિ નાની નાની બૂરાઈઓ સ્ત્રીઓમાં પણ લાગી છે, પંરતુ પુરુષોની તુલનામાં સ્ત્રીઓ અનેકગણી સદ્ગણી છે. તેમના દોષો પુરુષોની સરખામણીએ ખૂબ સીમિત છે.

એવી સ્થિતિમાં પુરુષો કરતાં સ્ત્રીઓમાં ધાર્મિક પ્રવૃત્તિ વધારે પ્રમાણમાં હોય એ સ્વાભાવિક છે. એમની મનોભૂમિમાં ધર્મનાં અંકુરો જલદી ફૂટી નીકળે છે, તેથી ઘરમાં પૂજા- આરાધના વ્યવસ્થા નિયમિત કરી શકે છે. તે પોતાનાં બાળકોમાં ધાર્મિક સંસ્કારોનું સારી રીતે સિંચન કરે છે. આ બધું જોતાં મહિલાઓને ધાર્મિક સાધના માટે ઉત્સાહિત કરવાની જરૂર છે. એથી વિરુદ્ધ એમને અનાધિકારી, શૂદ્ર આદિ કહીને એમના માર્ગમાં પથ્થરો ખડકીને તેમને નિરુત્સાહિત કરવી કઈ રીતે ઉચિત છે તેની સમજ પડતી નથી.

મહિલાઓએ વેદશાસ્ત્રો અપનાવ્યાના અને ગાયત્રીની સાધના કર્યાનાં અનેક પ્રમાણો ધર્મગ્રંથોમાં ભરેલાં છે. તેમના તરફ આંખો બંધ કરીને, બે ચાર પ્રક્ષિપ્ત શ્લોકોને પકડી બેસવું અને તેને અધારે સ્ત્રીઓને વેદોનો અધિકાર નથી એમ કહેવું એ કંઈ બુદ્ધિની વાત નથી. સામાન્ય રીતે ધર્મ પ્રત્યે કોઈની પ્રવૃત્તિ ભાગ્યે જ હોય છે. તેમાં વળી કોઈને ઉત્સાહ અને સુવિધા હોય તો તેને અનાધિકારી ઘોષિત કરી તેની ઉપાસનાનો માર્ગ બંધ કરી દેવો એમાં જરા પણ વિવેકશીલતા નથી.

અમે પૂરતી તપાસ, વિચાર, મનન અને શોધ કરીને પૂર્ણ વિશ્વાસથી એ નિર્ણય પર આવ્યા છીએ કે સ્ત્રીઓને પુરુષોના જેટલો જ ગાયત્રીનો અધિકાર છે. તેમણે સંકોચનો તદ્દન ત્યાગ કરીને પ્રસન્નતાપૂર્વક ગાયત્રીની ઉપાસના કરવી જોઈએ. એમ કરવાથી તેમનાં ભવબંધનો કપાશે. જન્મમરણથી ફાંસીમાંથી તેઓ છૂટશે અને તેઓ જીવન મુક્ત અને સ્વર્ગીય શાંતિની અધિકારિણી બનશે. સાથે જ પોતાના પુણ્ય પ્રતાપથી પોતાના પરિજનોના સ્વાસ્થ્ય, સૌભાગ્ય, વૈભવ તેમજ સુખસંતોષમાં દિનપ્રતિદિન વૃદ્ધિ કરવામાં મહત્ત્વપૂર્ણ સહયોગ આપી શકશે. ગાયત્રીને અપનાવનારી સ્ત્રીઓ સાચા અર્થમાં દેવીઓ બને છે. એમનામાં અનેક દિવ્ય ગુણોનો પ્રકાશ થાય છે. તેમજ એ બધે આદરને પાત્ર થાય છે. જે એમનો ઈશ્વરદત્ત જન્મજાત અધિકાર છે.

૧૪. સ્ત્રીઓને શું વેદનો અધિકાર નથી ?

સ્ત્રીઓને શું વેદનો અધિકાર નથી ?   

ગાયત્રી મંત્રનો સ્ત્રીઓને અધિકાર છે કે નથી ? એ કોઈ સ્વતંત્ર પ્રશ્ન નથી. એવો જુદો વિધિનિષેધ છે જ નહિ કે સ્ત્રીઓએ ગાયત્રીનો જપ કરવો કે નહીં. એ પ્રશ્ન એ માટે ઉઠાવવામાં આવ્યો છે કે કહેવાય છે કે સ્ત્રીઓને વેદનો અધિકાર નથી, કેમ કે ગાયત્રી પણ વેદમંત્ર છે, તેથી બીજા મંત્રોની માફક એનું ઉચ્ચારણ કરવાનો અધિકાર પણ સ્ત્રીઓને હોવો જોઈએ.

સ્ત્રીઓને વેદાધિકારી ન થવાનો પ્રતિબંધ વેદોમાં નથી. એવા કેટલાય મંત્રો છે, જેનું સ્ત્રીઓ દ્વારા જ ઉચ્ચારણ થાય છે. એ મંત્રોમાં સ્ત્રીલિંગની ક્રિયાઓ છે, જેથી સ્પષ્ટ થાય છે કે, સ્ત્રીઓ મારફત જ એ પ્રયોગો થવા જોઈએ જુઓ :

ઉદસૌ સૂર્યો અગાદ્ ઉદયં મામકો ભગઃ અહં | તદ્વિદ્ બલા પધિમમ્ય સાક્ષિ વિષા સહિ ||

અહં કેતુરહં મૂર્ધાહમુગ્રા વિવાચની | મમેદનુકૃતં પાતઃ સેહ નાયા ઉપાચરેચ ||

મમ પુત્રા શત્રરુણેડયે મે દુહિતા વિરાટ | ઉતાહમસ્મિ સં જયા પત્યૌ મે શ્લોક ઉત્તમઃ | ઋગ્વેદ ૧૦/૧૫૯/૨/૩

અર્થ સૂર્યોદયની સાથે સાથે મારું સૌભાગ્ય વધે, હું પતિદેવને પ્રાપ્ત કરું, વિરોધીઓને પરાજિત કરનારી અને સહનશીલ બનું. હું તેજસ્વિની અને પ્રભાવશાળી વક્તા બનું. પતિદેવ મારી ઇચ્છા, જ્ઞાન અને કર્મને અનુકૂળ કાર્યો કરે. મારા પુત્ર અંદરના અને બહારના શત્રુઓનો નાશ કરે. મારી પુત્રીઓ પોતાના સદ્ગણોને લીધે પ્રકાશવાન થાય. હું મારાં કાર્યોથી પતિદેવના યશને ઉજ્વળ બનાવું.

ત્ર્યંબકં યજામહે સુગન્ધિ પતિવૈદનમ્ | ઉર્વારુકમિવ બન્ધનાદિતી મુક્ષીય મામતઃ |   યજુ. ૨/૬૦

અર્થાત અમે કુમારિકાઓ ઉત્તમ પતિ પ્રાપ્ત કરાવનારા પરમાત્માનું સ્મરણ કરીને યજ્ઞ કરીએ જે અમને આ પિતૃકુલથી તો અલગ પાડે, પરંતુ પતિકુલથી કદી વિયોગ ન કરાવે.

આશા સાન્તં સોમનસં પ્રજાં  સૌભાગ્યં રયિમ્ | એગ્નિરનુવ્રતા ભૂત્વા સન્નહ્યે સુકૃતાયકમ્ ||   -અથર્વ. ૧૪/૨/પર

વધુ કહે છે, હું યજ્ઞાદિ શુભ અનુષ્ઠાનો કરવા માટે શુભ વસ્ત્રો પહેરું છું. સદા સૌભાગ્ય, આનંદ, ધન તથા સંતાનની કામના કરતી સદા પ્રસન્ન રહીશ.

વેદોડપવિત્તરસિ વેદસે ત્વા વેદો મે વિન્દ વિદેય ધરુતવન્ત કુલાનયિનં રાસ્યસ્પોર્ષ સહસ્ત્રિણમ્ | વેદો વાજંદદાતુ મે વેદો વીર દદ ત મે |   -કારક સંહિતા ૫/૪/ર૩

આપ વેદ છો, બધા શ્રેષ્ઠ ગુણો અને ઐશ્વર્ય આપનારા છો. જ્ઞાન લાભને માટે તમને સારી રીતે પ્રાપ્ત કર્યું. વેદ અને તેજસ્વી કુળને ઉત્તમ બનાવવાવાળું અને ઐશ્વર્ય વધારવાનું જ્ઞાન આપો. વેદ મને શ્રેષ્ઠ વીર સંતાનો આપો.

વિવાહને સમયે વર-વધૂ બંને એકસાથે મંત્રોચ્ચારણ કરે છે.

સમજ્જન્ત વિશ્વેદેવા સમાપો હ્રદયાનિ નૌ સંમાતરિશ્વા સંધાતા સમુદ્રષ્ટી દધાતુ નૌ | ઋગ્વેદ ૧૦/૮૫/૪૭

અર્થાત બધા વિદ્વાન લોકો એ જાણી લો કે અમારા બંનેનાં હૃદયો પાણીની જેમ પરસ્પર પ્રેમપૂર્વક મળી રહ્યાં છે વિશ્વનિયતા પરમાત્મા તથા વિદુષી દેવીઓ અમારા બંનેના પ્રેમને સ્થિર બનાવવામાં મદદ કરે.

સ્ત્રીઓએ વેદમંત્રોનું ઉચ્ચારણ કર્યાનાં અસંખ્ય ઉદાહરણો મોજૂદ છે. શતપથ બ્રાહ્મણ ૧૪/૧૪/૧૬માં પત્ની દ્વારા યજુર્વેદના ૩૩/ર૭ મંત્ર “તષ્ટ્ર મંતસ્વા સયેમ’ આ મંત્રનું પત્ની દ્વારા ઉચ્ચારણ કરાવવાનું વિધાન છે. શતપથના ૧/૯/૨/૨૧ તથા ૧/૯/૨,૨૨, ૨૩માં સ્ત્રીઓ દ્વારા યજુર્વેદના ૨૩/૨૩/૨૫, ૨૭, ૨૯ મંત્રો બોલવાનો આદેશ છે.

તૈત્તિરીય સંહિતાના ૧/૧/૧૦ “સુપ્રજસસ્વતી વયમ્ આદિ મંત્રો સ્ત્રીને મુખે બોલાવવાનો આદેશ છે.

આશ્વલાયન ગૃહસૂત્ર ૧/૧/૯ ના “પાણિ ગૃહ્યાદિગહ્યા’માં પણ આ પ્રકારે યજમાનની ગેરહાજરીમાં તેની પત્ની, પુત્ર અથવા કન્યાને યજ્ઞ કરવાનો આદેશ છે.

કાઠક ગૃહસુત્ર ૩/૧/૩૦ તેમજ ર૭/૩માં સ્ત્રીઓને માટે વેદાધ્યયન મંત્રોચ્ચારણ તેમજ વૈદિક કર્મકાંડ કરવાનું પ્રતિપાદન છે. લોગાક્ષિ ગૃહસૂત્રની ૨૫મી કંડિકામાં પણ એવા જ પ્રમાણ છે.

પારસ્કર ગૃહસૂત્ર ૧/૫/૧, ર મુજબ વિવાહ વખતે કન્યા લાજાહોમના મંત્રો પોતે બોલે છે, સૂર્યદર્શનના સમયે પણ તે યજુર્વેદના ૩૬/૨૪ મંત્ર “તચ્ચક્ષુર્દેવ હિતં……’ નું પોતે જ ઉચ્ચારણ કરે છે. વિવાહ વખતે “સમજ્જન’ કરતી વખતે વરવધૂ બંને સાથે-સાથે “અયૈનો સમજ્જયતિ….” એ ઋગ્વેદ ૧૦/૮૫/૪૮નો મંત્ર બોલે છે.

તાડય બ્રાહ્મણ ૫/૬/૮ યજ્ઞમાં સ્ત્રીઓને વીણા લઈને સામવેદનું ગાન કરવાનો આદેશ છે તથા ૫/૬/૧પમાં સ્ત્રીઓને કળશ ઉપાડીને વેદગાન કરતાં કરતાં પરિક્રમા કરવાનું વિધાન છે.

ઐતરેય પ/૨/૨૦ માં કુમારી ગંધર્વ ગૃહતા ઉપાખ્યાન છે, જેમાં કન્યાના યજ્ઞ અને વેદાધિકારનું સ્પષ્ટીકરણ કરવામાં આવ્યું છે.

કાત્યાયન શ્રૌત સૂત્ર ૧ / ૧ / ૭ તથા ૪ / ૧ / ૨ ૨ તથા ૧૦/૧૩ તથા ૬/૬/૩ તથા ૨૬/૪/૧૩ તથા ૩/૧/૨૮ તથા ૨૬/૭/૧ તથા ૨૦/૬/૧૨, ૧૩ આદિમાં એવો સ્પષ્ટ આદેશ છે કે અમુક વેદમંત્રોનું ઉચ્ચારણ સ્ત્રીએ કરવું.

લાટયાયન શ્રૌતસૂત્રતા પત્ની માટે સસ્વર સામવેદના મંત્રોમાં ગાયનનું વિધાન છે.

શાંખાયન શ્રૌતસૂત્રના ૧/૧૨/૧૩ માં તથા આશ્વલાયન શ્રૌતસૂત્ર ૧/૧૧/૧માં આજ પ્રકારના વેદમંત્રોચ્ચારણના આદેશ છે. મંત્ર બ્રાહ્મણના ૧/૨/૩માં કન્યા દ્વારા વેદમંત્રના ઉચ્ચારણની આજ્ઞા છે.

નીચેના મંત્રોમાં વધૂને વેદ પરાયણ થવાને માટે કેટલો સુંદર આદેશ આપવામાં આવ્યો છે.

બ્રહ્મ પર યુજ્યતાં બ્રહ્મ પૂર્વ બ્રહ્માન્તતો મધ્યતો બ્રહ્મ સર્વતઃ અનાવ્યાધાં દેવ પુરાં પ્રપદ્યં

શિવા સ્વોના પતિલોકે વિરાજ |    અથર્વ ૧૪/૧૪/૪

હે વધુ ! તારી આગળ, પાછળ, મધ્યમાં તથા અંતે સર્વત્ર વેદવિષયક જ્ઞાન રહે. વેદજ્ઞાનને પ્રાપ્ત કરીને તે મુજબ તું તારું જીવન બનાવ. મંગલમયી સુખદાયિની અને સ્વસ્થ થઈને પતિના ઘરમાં વિરાજ અને પોતના સદ્ગુણોથી પ્રકાશવાન થા.

કુલાયિની ધરુણવતી પુરન્ધિ સ્યોમે સીદ સદને પૃથિવ્યાઃ અભિત્વા રુદ્રા વસવો ગૃણન્તુ ઈમા બ્રહ્મ પીપિહિ સૌમગાય અશ્વિતાધ્વર્ય સાદયત ભિહિત્વા .  યજુ ૧૪ ર

હે સ્ત્રી ! તું કુલવતી, ઘી આદિ પૌષ્ટિક પદાર્થોના ઉચિત ઉપયોગ કરનારી, તેજસ્વિની, બુદ્ધિમતી. સત્કર્મ કરનારી થઈને સુખપૂર્વક રહે. તું એવી ગુણવતી અને વિદુષી થા કે રૂદ્ર અને વસુ પણ તારી પ્રશંસા કરે. સૌભાગ્યની પ્રાપ્તિ માટે આ વેદમંત્રોના અમૃતનું વારંવાર ઉત્તમ પ્રકારે પાન કર. વિદ્વાનો તને શિક્ષણ આપીને આ પ્રકારની ઉચ્ચ સ્થિતિ પર પ્રતિષ્ઠા કરે.

એ બધા જાણે છે કે, વેદમંત્રો વગર યજ્ઞ થતો નથી અને યજ્ઞમાં પતિપત્ની ઉભયને સમ્મિલિત રહેવું આવશ્યક છે. શ્રી રામચન્દ્ર સીતાની ગેરહાજરીમાં સોનાની પ્રતિમા રાખીને યજ્ઞ કર્યો હતો. બ્રહ્માજીને પણ સાવિત્રીની ગેરહાજરીમાં બીજી પત્નીની વરણી કરવી પડી હતી, કેમ કે યજ્ઞની પૂર્તિને માટે પત્નીની હાજરી હોવી જોઈએ. જો સ્ત્રી યજ્ઞ કરતી હોય તો એને વેદાધિકાર નથી એવી વાત જ કેમ થઈ શકે ? જુઓ

યજ્ઞો વા એષ યોડપષ્નીક : | -તૈત્તિરીય સં. ર/૨/૨/૬

અર્થાત્ પત્ની વગર યજ્ઞ થઈ શકતો નથી.

અથો અર્થો વા એષઆત્મનઃ યત્પત્ની |  તૈત્તિરીય સં. ૩/૩/૩/૫

અર્થાત પત્ની પતિની અર્ધાગિની છે. તેથી એના વિનાનો યજ્ઞ અપૂર્ણ છે.

યા દામ્યતિ સમનસા સુનત આત ધાવતઃ દેવાસો નિત્યયાડશિરા || -ઋગ્વેદ ૮/૩૧/૫૧

હે વિદ્વાનો ! જે પતિપત્ની એકચિત્ત થઈને યજ્ઞ કરે છે અને ઈશ્વરની ઉપાસના કરે છે તે સદા સુખી રહે છે.

વિત્વા તતસ્ત્રૈ  મિયુના અવસ્યવઃ યદ્દદ ગવ્યન્તા દ્વાજના સમૂહસિ | -ઋગ્વેદ ૨/૧૯/૬

હે પરમાત્મન્ ! તારે નિમિત્તે જ યજમાનો પત્ની સાથે યજ્ઞ કરે છે એ લોકોને તું સ્વર્ગ પ્રાપ્તિ કરાવે છે, તેથી તેઓ સાથે મળીને યજ્ઞ કરે છે.

અગ્નિહોત્રસ્ય શુશ્રરુષા સંધ્યોપાસમેવ ચ | કાર્ય પભ્યા પ્રતિદિન બલિકર્મ ચ નૈત્યિકમ્ || સ્મૃતિ રત્ન.

પત્ની પ્રતિદિન અગ્નિહોત્ર, સંધ્યા ઉપાસના, બલિવૈશ્વદેવ આદિ નિત્ય કર્મ કરે.

જો  પુરુષ ન હોય તો સ્ત્રીને એકલીને પણ યજ્ઞ કરવાનો અધિકાર છે. જુઓ

હોમે કર્તારઃ સ્વસ્યાસંભવં પલ્યાદયઃ | -ગદાધરાચાર્ય

 હોમ કરવામાં પહેલું સ્વયં યજમાનનું સ્થાન છે. તે ન હોય તો પત્ની પુત્ર આદિએ તે કરવો.

પત્ની કુમારઃ પુત્રી ના શિષ્યો વાડપિ યથાક્રમમ્ | પૂર્વપૂર્વસ્ય આભાવે વિદ્વાધ્યાદુત્તરોતરઃ ||   -પ્રયોગ રત્નસ્મૃતિ

યજમાનઃ પ્રધાનઃ સ્યાત્ પત્ની પુત્રીશ્ચ કન્કા | ઋત્વિક્ શિષ્યો ગુરુભ્રાતા ભાગિનેય સુતાપતિ: ||  મૃત્યર્થસાર

ઉપરના બે શ્લોકોનો ભાવાર્થ એવો છે કે, જો યજમાન હવનને ટાણે કંઈક કારણસર ગેરહાજર હોય તો એની પત્ની, પુત્ર, કન્યા, શિષ્ય, ગુરુ, ભાણેજ કે જમાઈ આદિએ તે કરી લેવો.

આહરપ્યુત્તમસ્ત્રીણામ્ અધિકારં તું વૈદિકે | યથોર્વશી યમી ચૈવ સચ્ચાદ્યાશ્ચ તથાડપરાઃ || -વ્યોમ સંહિતા

શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓને વેદનું અધ્યયન તથા વૈદિક કર્મકાંડ કરવાનો અધિકાર છે, જેમ ઉર્વશી, યમી શચી આદિ ઋષિકાઓએ પ્રાપ્ત કર્યો હતો.

અગ્નિહોત્રસ્ય શુશ્રરુષા સભ્યોપાસનમેવ ચ | -સ્મૃતિ રત્ન (કુલ્લુ ભટ્ટ)

આ શ્લોકમાં સ્ત્રીઓના યજ્ઞોપવીત અને સંયોપાસનાનું પ્રત્યક્ષ વિધાન છે.

યા સ્ત્રી ભર્યા વિયુક્તાપ સ્ગાચારે સંયુતા શુભા |

સા ચ મન્ત્રાનું પ્રગૃહણાતુ સ ભર્તી તદનુજ્ઞય છે. || ભવિષ્ય પુરાણ ઉ પ. ૪/૧૩/૬ર,૬૩

ઉત્તમ આચરણવાળી વિધવા સ્ત્રીએ વેદમંત્રો ગ્રહણ કરવા અને સધવા સ્ત્રીએ પોતાના પતિની અનુમતિથી મંત્રોને ગ્રહણ કરવા.

યથાધિકારઃ શ્રૌતેષુ તે ષિતા કર્મ સુશ્રરુતઃ |

એવહેવાનુમ્ન્યસ્વ બ્રહ્માણ બ્રહ્મવાદિતામ્ || -યમસ્મૃતિ

જેવી રીતે સ્ત્રીઓને વેદોનાં કર્મોનો અધિકાર છે, તેવો જ બ્રહ્મવિદ્યા પ્રાપ્ત કરવાનો પણ તેમને અધિકાર છે.

કાત્યાયની ચ મૈત્રેયી ગાર્ગી વાચકનવી તથા |

 એવમાહ્ય વિદુબ્રહ્મ તસ્માત્ સ્ત્રી બ્રહ્મવિદ્ ભવેતુ ||  વામીય માધ્યમ્

જેમ કાત્યાયની, મૈત્રેયી, વાચકનવી, ગાર્ગી આદિ સ્ત્રીઓ બ્રહ્મ (વેદ અને ઈશ્વર)ને જાણનારી હતી તેવી જ બધી સ્ત્રીઓએ બનવું જોઈએ.

– વાલ્મીકિ રામાયણમાં કૌશલ્યા, કૈકેયી, સીતા, તારા આદિ નારીઓ દ્વારા વેદમંત્રોનું ઉચ્ચારણ, અગ્નિહોત્ર, સંધ્યોપાસનાનું વર્ણન આવે છે.

સંધ્યાકાલે મનઃશ્યામ ધ્રુ ગમેષ્યતિ જાનકી | નદી ચેમાં શુભ કલાં સધ્ધાર્થ વરવર્ણિનો ||   વા. રા. ૫૪/૧૫/૪૮

સંધ્યાકાળના સમયે સીતા આ ઉત્તમ જળવાળી નદીના તટ પર સંધ્યા કરવા માટે અવશ્ય આવશે.

વૈદેહો શોકસતન્તપ્તા હુતાશનમુપગામ્ |  -વાલ્મીકિ રા. સુંદર ૪૩/૨૩

અર્થાત ત્યારે શોકસંતપ્ત સીતાજીએ હવન કર્યો.

તદા સુમન્ત્રં મંત્રાજ્ઞા કૈકેયી પ્રત્યુવાચ હ |

ત્યારે વેદમંત્રોને જાણવાવાળી કૈકેયીએ સુમંત્રને કહ્યું.

સા ક્ષૌમવસના હૃષ્ટા, નિત્યં વ્રતપરાયણા |

અગ્નિ જુહોતિ સ્મ તદા મન્ત્રવિત્કૃકમંગલા ||  -વા. રામાયણ ૨/૨૦/૧૫

વેદમંત્રોને જાણનારી, વ્રતપરાયણ, પ્રસન્નમુખ, સુવેશી કૌશલ્યા મંગલપૂર્વક અગ્નિહોત્ર કરી રહી હતી.

તતઃ સ્વસ્ત્યયન કૃત્વા યન્ત્રવિદ્દ્દં વિજયૈષિણી ||  -વા. રામાયણ ૪/૧ ૬/૧૨

ત્યારે મંત્રોને જાણનારી તારાએ પોતાના પતિ વાલીના વિજય માટે સ્વસ્તિવાચનના મંત્રોનો પાઠ કરીને અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કર્યો.

ગાયત્રી મંત્રના અધિકારના સંબંધમાં તો ઋષિઓએ બીજા પણ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ઉલ્લેખ કર્યો છે. નીચેનાં બે સ્મૃતિ પ્રમાણો જુઓ. આમાં સ્ત્રીઓને માટે ગાયત્રીની ઉપાસનાનું વિધાન કરવામાં આવ્યું છે.

પુરા કલ્પેષુ નારીણાં મૌગ્જીવન્ધનમિષ્યત |  અધ્યાપન ચ વેદાનાં સાવિત્રીવાચનં તથા ||   -યમસ્મૃતિ

પ્રાચીન સમયમાં સ્ત્રીઓને મૌજીબંધન, વેદોનો અભ્યાસ તથા ગાયત્રીનો ઉપદેશ ઈષ્ટ હતો.

મનસા ભર્ત રભિચારે ચિરાત્રં પાવક ક્ષોરોદનં ભુંજનાડધશયીત ઉર્ધ્વ ત્રિરાત્રાદપ્સુ નિમગ્નાયાઃ સાવિત્ર્યિષ્ટ શતેન સિરોભિઃ જુહુયાત્ પૂતા ભવતીતિ વિજ્ઞાયતે |   -વારિષ્ઠ સ્મૃતિ ૨૯/૭

જો સ્ત્રીના મનમાં પતિ પ્રત્યે દુર્ભાવ આવે તો એ પાપનું પ્રાયશ્ચિત્ત કરવા સાથે ૧૦૮ મંત્ર ગાયત્રીના જપ કરવાથી તે પવિત્ર થઈ જાય છે.

આટલાં આટલાં પ્રમાણો છતાં પણ એવું કહેવાય કે સ્ત્રીઓને ગાયત્રીનો અધિકાર નથી તો તેને દુરાગ્રહ અથવા કુસંસ્કાર જ માનવો જોઈએ.

૧૩. સ્ત્રીઓનો ગાયત્રી-ઉપાસનાનો અધિકાર

સ્ત્રીઓનો ગાયત્રી-ઉપાસનાનો અધિકાર

ભારતવર્ષમાં પહેલેથી જ સ્ત્રીનું યોગ્ય માન રહ્યું છે અને પુરુષના કરતાં વધારે પવિત્ર માનવામાં આવી છે. સ્ત્રીઓને મોટે ભાગે “દેવી’ના સંબોધનથી સંબોધિત કરવામાં આવે છે. તેમના નામની પાછળ “દેવી લગાડવામાં આવે છે. જેમકે શાંતિદેવી, ગંગાદેવી, દયાદેવી વગેરે. જેમ પુરુષો બી.એ., શાસ્ત્રી, સાહિત્ય રત્ન આદિ પરીક્ષાઓ ઉત્તીર્ણ કરીને પોતાનાં નામ પાછળ એ પદવીઓ લખે છે તેવી જ રીતે કન્યાઓ પોતાના જન્મજાત, ઈશ્વરના આપેલા દૈવી ગુણો, દૈવી વિચારો અને દિવ્ય વિશેષતાઓને લીધે અલંકૃત થાય છે.

દેવતાઓ અને મહાપુરુષોની સાથે એમની અર્ધાગિનીઓનાં નામ પણ જોડવામાં આવે છે. સીતારામ, રાધેશ્યામ, ગૌરીશંકર, લક્ષ્મીનારાયણ, ઉમામહેશ, માયાબ્રહ્મ, સાવિત્રી-સત્યવાન આદિ નામોમાં નારીનું પહેલું અને નરનું બીજું સ્થાન છે. પવિત્રતા, દયા, કરુણા, સેવા, સહાનુભૂતિ, સ્નેહ, વાત્સલ્ય, ભક્તિભાવના આદિ ગુણોમાં નારીને નાના કરતાં બધા વિચારકોએ વધારે ચઢિયાતી માની છે.

આમ ધાર્મિક, આધ્યાત્મિક અને ઈશ્વરપ્રાપ્તિ સંબંધી કાર્યોમાં નારીનું બધે સ્વાગત કરવામાં આવ્યું છે અને તેની મહાનતાને અનુકૂળ તેની પ્રતિષ્ઠા પણ કરાઈ છે. વેદો પર દષ્ટિપાત કરવાથી સ્પષ્ટ થઈ જાય છે કે, વેદોના મંત્રદ્રષ્ટા જેમ અનેક ઋષિમુનિઓ છે તેમ અનેક ઋષિકાઓ પણ છે. ઈશ્વરીય જ્ઞાન-વેદ મહાન આત્માવાળી વ્યક્તિઓ ઉપર પ્રકટ થયું હતું અને તેમણે એ મંત્રોને પ્રકટ કર્યા હતા. આ રીતે જેમના ઉપર વેદ પ્રકટ થયેલ તે મંત્રણાઓને ઋષિ કહેવામાં આવે છે. ઋષિ કેવળ પુરુષો જ થયા નથી પરંતુ સ્ત્રીઓ પણ થઈ છે. ઈશ્વરે પુરુષોની જેમ સ્ત્રીઓના અંતઃકરણમાં પણ એ પ્રકારનું વેદજ્ઞાન પ્રકાશિત કર્યું છે, કેમ કે પ્રભુને મન તો બંનેય સંતાન સરખાં છે. મહાન, દયાળ ન્યાયી અને નિષ્પક્ષ પ્રભુ નર અને નારી વચ્ચે ભેદ જ કેમ રાખે ?

ઋગ્વદ ૧૦/૭પના બધા મંત્રોની ઋષિકાઓ સૂર્યા સાવિત્રી છે. શબ્દનો અર્થ નિરૂક્તમાં આ પ્રકારે કરવામાં આવ્યો છે. ““ઋષિ દર્શનાર્ સ્તોમાનું દદર્શતિ | ઋષયે મંત્ર દૃષ્ટાર !” અર્થાત

ઋષિઓ મંત્રોના દૃષ્ટા છે. એમનાં રહસ્યોને સમજીને પ્રચાર કરનારો “ઋષિ’ કહેવાય છે. ઋગ્વેદની ઋષિકાઓની સૂચી બ્રહ્મદેવતાના ૨૪મા અધ્યાયમાં આ મુજબ છે

ઘોષા ગાંધા વિશ્વવારા અપાલોપનિષનિત્ | બ્રહ્મજાયા જહુર્તાનામ આગસ્ત્યસ્ય સ્વસાદિતિ ||૮૪ll

ઈંદ્રાણી ચંદ્રમાતા ચ સરમા રોમસોર્વશી | લોપામુદ્રા ચ નદ્યશ્ચ યમી નારી ચ શાશ્વતી || ૫૮ ||

 ક્ષિર્લક્ષ્મી : સાર્પરાજ્ઞા વાકશ્રદ્ધા મેઘા ચ દક્ષિણા | રાત્રિ સૂર્યાં ચ સાવિત્રી બ્રહ્મવાદિન્ય ઈ રિતા: || ૮૬ ||  

અર્થાત-ઘોષા, ગાંધા, વિશ્વવારા, અપાલાં, ઉપનિષદ્ જહુ, અદિતિ, ઈંદ્રાણી, સરમા, રોમશા, ઉર્વશી, લોપામુદ્રા, યમી, શાશ્વતી, સૂર્યા, સાવિત્રી આદિ બ્રહ્મવાદિનીઓ છે.

ઋગ્વેદના  ૧૦-૧૩૪, ૧૦-૩૯, ૧૦-૪૦, ૮-૯૧, ૧૦-૯૫, ૧૦-૧૦૭, ૧૦-૧૦૯, ૧૦-૧૫૪, ૧૦-૧૫૯, ૧૦-૧૮૯, પ-૨૮, ૮-૯૧ આદિ સૂક્તોની મંત્રદષ્ટા આ ઋષિકાઓ છે.

એવાં અનેક પ્રમાણો મળે છે, જેનાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે સ્ત્રીઓ પણ પુરુષોની માફક યજ્ઞો કરતી અને કરાવતી હતી. તેઓ યજ્ઞવિદ્યા અને બ્રહ્મવિદ્યામાં પારંગત હતી. કેટલીક નારીઓ તો આ સંબંધમાં પોતાના પિતાને તેમજ પતિને માર્ગદર્શન આપતી હતી.

તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણમાં સોમ દ્વારા “સીતા સાવિત્રી’ ઋષિકાને ત્રણ વેદ આપ્યાનું વર્ણન વિસ્તારપૂર્વક આવે છે. તં ત્રયો વેદા અન્ય સૃજયન્ત અથ હ સીતા સાવિત્રી સોમ રાજાન ચક્રમે તસ્યા ઉ હ ત્રીન્ વેદાન્ પ્રદદૌ ! તૈત્તિરીય ૨/૩/૧૦

આ મંત્રમાં બતાવવામાં આવ્યું છે કે, કેવી રીતે સોમે સીતા સાવિત્રીને પણ વેદ આપ્યા.

મનુની પુત્રી “ઈડા’નું વર્ણન કરતી વખતે તૈત્તિરીય ૧-૧ ૪ માં એને “યજ્ઞાનકાશિની કહેવામાં આવે છે. યજ્ઞાનકોશિષનો અર્થ સાયણ ચાર્લે “યજ્ઞતત્ત્વ પ્રકાશન સમર્થ’ કર્યો છે, ઈડાએ પોતાના પિતાને યજ્ઞ સંબંધી સલાહ આપતાં કહ્યું

સાડબ્રવીદીડા મનુમ્ ! તથા વાડહં તવાગ્નિમાધાસ્યામિ | યથા પ્રજયા પશુભિર્મિથુનૈ જનિષ્યસે | પ્રત્યસ્મિંલોકે સ્થાસ્યસિ | અમિ સુવર્ગલોક જેષ્યસીતિ  | તૈત્તિરીય બ્રા. ૧/૪

ઈડાએ મનુને કહ્યું-તમારા અગ્નિનું એવું સંવર્ધન કરીશ જેથી તમને પશુ, ભોગ, પ્રતિષ્ઠા અને સ્વર્ગ પ્રાપ્ત થાય.

પ્રાચીન સમયમાં ગૃહસ્થાશ્રમી સ્ત્રીઓ હતી અને બ્રહ્મપરાયણ સ્ત્રીઓ પણ હતી. એ બંને પોતપોતાના કાર્યક્ષેત્રમાં કાર્ય કરતી હતી. ગૃહસ્થાશ્રમનું સંચાલન કરતી હતી. તેઓને “સદ્યોવધૂ’ કહેતા અને જે વેદાધ્યયન, બ્રહ્મઉપાસના આદિ પારમાર્થિક કાર્યોમાં પ્રવૃત્ત રહેતી હતી તેમને બ્રહ્મવાદિની’ કહેતા.

બ્રહ્મવાદિની અને સઘોવધૂનાં કાર્યો તો અલગ અલગ હતાં પણ એમનો મૌલિક ધર્માધિકારોમાં કંઈ અંતર ન હતું જુઓ

દ્વિવિધા સ્ત્રિયો બ્રહ્મવાદિન્યઃ સદ્યોવધ્વશ્ચ | તત્ર બ્રહ્મવાદિની નામુણ્યનામ્ | અગ્નીન્જન વેદાધ્યયન સ્વગૃહે ભિક્ષાચર્યા ચ | સદ્યોવધૂના તૂપસ્થિતે વિવાહકાલે વિદુપનયન કૃત્વા વિવાહ કાર્ય હરીત ધર્મસૂત્ર ર૧/૨૦/ર૪

બ્રહ્મવાદિની અને સદ્યોવધૂ એ બે પ્રકારની સ્ત્રીઓ હોય છે. એમાંથી બ્રહ્મવાદિની યજ્ઞોપવીત, અગ્નિહોત્ર, વેદાધ્યયન તથા પોતાના ઘરમાં ભિક્ષા તૈયાર કરે છે. સઘોવધૂઓને યજ્ઞોપવીત આવશ્યક છે. તે વિવાહના સમયે આપવામાં આવે છે.

શતપથ બ્રાહ્મણમાં યાજ્ઞવક્ય ઋષિની ધર્મપત્ની મૈત્રેયીને બ્રહ્મવાદિની કહેવામાં આવી છે.

તયોર્હ મૈત્રેયી બ્રહ્માવાદિની બભૂવ |

અર્થાત મૈત્રેયી બ્રહ્મવાદિની હતી. બ્રહ્મવાદિનીનો અર્થ બૃહદારણ્યક, ઉપનિષદનું ભાષ્ય કરતી વખતે શ્રી શંકરાચાર્યજીએ બ્રહ્મવાદનશીલા” એવો કર્યો છે. બ્રહ્મનો અર્થ છે-વેદ, બ્રહ્મવાદનશીલા એટલે વેદ પર પ્રવચન કરનારી.

જો બ્રહ્મનો અર્થ ઈશ્વર એવો કરવામાં આવે તો પણ વેદજ્ઞાન વગર બ્રાહ્મપ્રાપ્તિ થઈ શકતી નથી. તેથી વેદને જાણનારો જ બ્રહ્મને જાણી શકે છે. જુઓ

ના વેદ વિન્મનુતે તે બૃહન્નમ્ | તૈત્તિરીય,

એતં વેદાનુવચનેન બ્રાહ્મણી વિવદિષન્તિ યજ્ઞેન તપસાડનાશકેન |

-બૃહદારણ્યક ૪/૪/રર

જે રીતે પુરુષ બ્રહ્મચારી રહીને તપ, સ્વાધ્યાય અને યોગ દ્વારા બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરતા હતા, તે જ પ્રકારે સ્ત્રીઓ બ્રહ્મચારિણી રહીને નિર્વાહ પરમાર્થ પ્રાપ્ત કરતી હતી.

જૂના વખતમાં અનેક સુપ્રસિદ્ધ બ્રહ્મચારિણીઓ થઈ ગઈ છે, જેમની પ્રતિભા અને વિદ્વત્તાની ચારે બાજુ કીર્તિ ફેલાઈ હતી. મહાભારતમાં એવી અનેક બ્રહ્મચારિણીઓનું વર્ણન આવે છે.

ભારદ્વાજસ્ય ધુહિતા રુપેણ પ્રતિમા ભવિ | શ્ર તવતી નામ વિભોકુમારી બ્રહ્મચારિણી |

મહાભારત શલ્ય પર્વ. ૪૮/ર

ભરદ્વાજને શ્રુતવતી નામની કન્યા હતી. તે બ્રહ્મચારિણી હતી. કુમારી સાથે જ બ્રહ્મચારિણી શબ્દ લગાડવાનું તાત્પર્ય એ છે કે તે અવિવાહિત અને વેદાધ્યયન કરનારી હતી

અત્રૈવ બ્રાહ્મણી સિદ્ધ કૌમાર બ્રહ્મચારિણી | યોગયુકતાદિવં માતા, તપ:સિદ્ધા તપસ્વિની છે મ.ભા. શલ્ય પર્વ ૫૪/૬

યોગસિદ્ધિને પ્રાપ્ત કરનારી, કુમારાવસ્થાથી જ વેદાધ્યયન કરનારી તપસ્વિની, સિદ્ધા નામની બ્રાહ્મણી મુક્તિને પ્રાપ્ત થઈ.

બભૂવ શ્રીમતી રાજનું શાંડિલ્યસ્ય મહાત્મનઃ | સુવા ધૃતવ્રતા સાધ્વી નિયતા બ્રહ્મચારિણી ||

સાધુ તપ્ત્વા તપો ઘોરે દુશ્જરેં સ્ત્રીજનેન્ હ ! ગતા સ્વર્ગ મહાભાગા દેવબ્રાહ્મણ પૂજિતા || મહા, શલ્ય ૫૪/૯

મહાત્મા શાંડિલ્યની પુત્રી ‘શ્રીમતી’  હતી. તેણે વ્રતો ધારણ કર્યા હતાં. તે વેદાધ્યયનમાં નિરંતર પ્રવૃત્ત રહેતી. અત્યંત કઠણ તપ કરીને તે દેવી બ્રાહ્મણોથી પૂજાઈ અને સ્વર્ગમાં ગઈ.

અત્રસિદ્ધ શિવા નામ બ્રાહ્મણો વેદપારગા | અધીત્ય સકલાન્ વેદાન્ લેમેડસંદેહમક્ષયમ્ ||   મહા. ઉદ્યોગ પર્વ ૧૦૯/૧૮

શિવા નામની બ્રાહ્મણી વેદમાં પારંગત હતી, તેણે બધા વેદોનો અભ્યાસ કરીને મોક્ષ મેળવ્યો હતો.

મહાભારતના શાંતિપર્વના અધ્યાય ૩૨૦માં “સુલભા”  નામની બ્રહ્મવાદિની સંન્યાસિનીનું વર્ણન છે. તેણે રાજા જનકની સાથે શાસ્ત્રાર્થ કર્યો હતો. એ જ અધ્યાયના ૮રમાં શ્લોકમાં સુલભાએ પોતાનો નિશ્ચય બતાવતાં કહ્યું છે કે

પ્રધાનો નામ રાજર્ષિ વ્યક્ત તે શ્રોત્રામાગતઃ | કુલે તસ્ય સમુત્પન્નાં સુલભાં નામ વિદ્ધિ મામ્ |

સાહ તસ્મિન્ કુલે જાતા ભર્તર્યસતિ મદ્વિધે | વિનીતા મોક્ષધર્મેષુ ધરાગ્યેકં મુનિવ્રતમ્ ||   મહા. શાંતિ પર્વ ૩૨૦/૮ર

હું પવિત્ર ક્ષત્રિય કુળમાં ઉત્પન્ન થયેલી સુલભા છું. મને અનુરૂપ પતિ ન મળવાથી મેં ગુરુઓ ગાયત્રી પાસે શાસ્ત્ર ભણીને સંન્યાસ ગ્રહણ કર્યો છે.

પાંડવ પત્ની દ્રોપદીની વિદ્વત્તાનું વર્ણન કરતાં આચાર્ય શ્રી આનંદતીર્થ(માધવાચાર્યજીએ મહાભારત નિર્ણયમાં લખ્યું છે કે

વેદાશ્ચપ્પત્તમસ્ત્રીભિઃ કૃષ્ણાઘાભિરિંહાખિંલાઃ |

અર્થાત ઉત્તમ સ્ત્રીઓએ કૃષ્ણા (દ્રોપદી) વગેરેની માફક વેદ ભણવો જોઈએ.

તેભ્યો દવાર કન્યે દ્વૈ, વયુનાં ધારિણી સ્વધા | ઉભે તે બ્રહ્મવાદિન્યૌ, જ્ઞાનવિજ્ઞાન પારગે || શ્રીમદ્ ભાગવત ૪/૧/૪

‘સ્વધાને બે પુત્રીઓ થઈ, જેમના નામ વયુનો અને ધારિણી હતાં. તે બંનેય જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનમાં પૂર્ણ, પારંગત અને બ્રહ્મવાદિની હતી.’

વિષ્ણુ પુરાણ ૧/૧૦ અને ૧૮/૧૯માં તેમજ માર્કડેય પુરાણ અ. પર માં આ જ પ્રકારે બ્રહ્મવાદિનીઓ (વેદ અને બ્રહ્મનો ઉપદેશ કરનારીઓ)નાં વર્ણન છે.

સતત મૂર્તિમંતશ્વ વેદશ્ચત્વાર એવ ચ | સન્તિ યસ્યાશ્વ જિહ્રવાગ્રે યા ચ વેદવતી સ્મૃતા | બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ પ્રકૃતિ ૧૪ ખંડ ૬૫

એને ચારે વેદો કંઠસ્થ હતા, તેથી તેને વેદવતી કહેતા.

આ પ્રમાણે નૈષ્ઠિક બ્રહ્મચારિણી અને બ્રહ્મવાદિની સ્ત્રીઓ અગણિત હતી. એ ઉપરાંત ગૃહસ્થાશ્રમમાં પ્રવેશ કરનારી કન્યાઓ દીર્ધકાળ સુધી બ્રહ્મચારિણી રહીને વેદશાસ્ત્રોનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યા પછી વિવાહ કરતી હતી તેથી જ તેમનાં સંતાનો ઉજ્વળ નક્ષત્રી જેવા યશસ્વી, પુરુષાર્થી અને કીર્તિમાન થતાં હતાં. ધર્મગ્રંથોનો સ્પષ્ટ આદેશ છે કે, કન્યાએ બ્રહ્મચારિણી રહ્યા પછી જ વિવાહ કરવો.

બ્રહ્મચર્યેણ કન્યા યુવાન વિન્દચે પતિમ્ | અથર્વ. ૧૧/૬/૧૮

અર્થાત્ કન્યા બ્રહ્મચર્યનું અનુષ્ઠાન કરીને તે દ્વારા યોગ્ય પતિને પ્રાપ્ત કરે છે.

કેવળ અવિવાહિત રહેવાને જ બ્રહ્મચર્ય નથી કહેવાતું. જે સંયમપૂર્વક વેદની પ્રાપ્તિમાં નિરત રહે છે, તે બ્રહ્મચારી છે. જુઓ

સ્વરોતિ યદા વેદં, ચરેદદ વેદબ્રતાની ચ | બ્રહ્મચારી ભવત્તાવદ ઉર્વ્વસ્નાતો ગૃહી ભવેત્ ||  

-દક્ષસ્મૃતિ

અર્થાત્ પુરુષ જ્યારે વેદને અર્થસહિત ભણે છે અને એના વ્રતો ગ્રહણ કરે છે, ત્યારે બ્રહ્મચારી કહેવાય છે. ત્યાર પછી તે વિદ્વાન બનીને ગૃહસ્થાશ્રમમાં પ્રવેશ કરે છે. અથર્વવેદ ૧૧ ૭/૭૧ની વ્યાખ્યા કરતાં સાયણાચાર્યે લખ્યું છે.

“બ્રહ્મચર્થેણ બ્રહ્મ વેદઃ તદધ્યયનાર્થનાચર્યમ્ |”

અર્થાત્ વેદનો અર્થ બ્રહ્મચર્ય છે. આ સૂત્રના પ્રથમ મંત્રની વ્યાખ્યા કરતાં સાયણાચાર્યે લખ્યું છે કે

“બ્રહ્મણિ વેદોત્ય કેડયેયેતવ્ય વાચરિતું શીલસ્ય તથોકતઃ | . અર્થાત બ્રહ્મચારી તે છે, કે જે વેદના અધ્યયનમાં વિશેષરૂપે નિમગ્ન રહે છે. મહર્ષિ ગાગર્યાયણાચાર્યે પ્રણવવાદમાં કહ્યું છે

 “બ્રહ્મચારિણા ચ બ્રહ્મચારિણીભિઃ સહ વિવાહ: પ્રશસ્યો ભવતિ !’

અર્થાત્ બ્રહ્મચારીઓનો વિવાહ બ્રહ્મચારિણીઓ સાથે થાય એ જ ઉચિત છે, કેમ કે જ્ઞાન અને વિદ્યા વગેરેની દષ્ટિએ બંને સમાન હોય તો જ તે સંતુષ્ટ અને સુખી રહી શકે છે. મહાભારતમાં પણ આ વાતને પુષ્ટિ આપવામાં આવે છે.

યયોરેવ સમં વિત્તં યયોરેવ સમં શ્રરુમ્ | તયોમૈત્રી વિવાહ્શ્ચ  ન તુ પુષ્ટવિપુષ્ટ્યા ||

મહાભારત ૧/૧૩૧/૧૦

જેમનાં સમૃદ્ધિ તથા જ્ઞાન સમાન છે, તેમનામાં મિત્રતા અને વિવાહ ઉચિત છે, ન્યૂનાધિકમાં નહીં. ઋગ્વેદ ૧/૧/૫ નું ભાષ્ય કરતાં મહર્ષિ દયાનંદે લખ્યું છે

યા કન્યા યાવચ્ચતુર્વિશતિ વષમાયુસ્તાવદ્ બ્રહ્મચર્યેણ જિતેન્દ્રિય તથા સાંયોપાંગ વેદવિદ્યા અધીયતે તાઃ મનુષ્યજાતિભૂષિકા ભવન્તિ |

અર્થાત્ જે કન્યાઓ ૧૪ વર્ષ સુધી બ્રહ્મચર્યપૂર્વક સાંગોપાંગ વેદવિદ્યાઓ ભણે છે તેઓ મનુષ્ય જાતિને શોભિત કરે છે.

ઋગ્વેદ ૫૬૨/૧૧ ના ભાષ્યમાં મહર્ષિએ લખ્યું છે

બ્રહ્મચારિણી પ્રસિદ્ધકીર્તિ સપુરુષં સુશીલ શુભગુણરૂપસમન્વિત પ્રીતિમન્તં  પતિ ગ્રહીતુમિચ્છત્ તથૈવ બ્રહ્મચાર્યાપિ સ્વસદ્દશીમેવ બ્રહ્મચારિણીસ્ત્રિયં ગ્રહણીયાત્

અર્થાત્ બ્રહ્મચારિણી સ્ત્રી કીર્તિમાન, સુશીલ, સપુરુષ, ગુણવાન, રૂપવાન અને પ્રેમી સ્વભાવના પતિની ઇચ્છા કરે, તે જ રીતે બ્રહ્મચારી પણ પોતાના સમાન બ્રહ્મચારિણી (વેદ અને ઈશ્વરની જ્ઞાતા) સ્ત્રીને ગ્રહણ કરે.

જ્યારે વિદ્યાધ્યયન કરવાની કન્યાઓને પુરુષોના જેટલી જ સગવડ હતી ત્યારે આ દેશની નારીઓ ગાર્ગી અને મૈત્રેયી જેવી વિદુષી થતી હતી. યાજ્ઞવલ્કક્ય જેવા ઋષિને એક સ્ત્રીએ પરાજિત કર્યા હતા અને તેમણે ચિઢાઈને ધમકી આપતાં કહ્યું હતું કે વધારે પ્રશ્ન ન પૂછો નહીં તો તમારું અકલ્યાણ થશે.

આ જ રીતે શ્રી શંકરાચાર્યને ભારતીદેવી સાથે શાસ્ત્રાર્થ કરવો પડ્યો હતો. એ ભારતીદેવીએ શંકરાચાર્ય સાથે એવો અદ્ભુત શાસ્ત્રાર્થ કર્યો હતો કે મોટા-મોટા વિદ્વાન પણ અચંબો પામ્યા હતા. એમના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપવા માટે શંકરાચાર્યને નિરુત્તર થઈને એક માસની મુદત માંગવી પડી હતી. શંકર દિગ્વિજયમાં ભારતીદેવી વિષે લખ્યું છે

સર્વાણિ શાસ્ત્રાણિ ષડંવેદાન્, કાવ્યદિકાન્ વેત્તિ પર ચ સર્વમ્ | તન્નાસ્તિ નો વેત્તિ યદત્ર બાલા, તસ્માદભૃચ્ચિત્રપદં જનાનામ્ ||  

-શંકર દિગ્વિજય ૩/૧૬

ભારતદેવી સર્વ શાસ્ત્ર તથા અંગો સહિત સર્વ વેદો અને કાવ્યોને જાણતી હતી. એનાથી વધે એવી શ્રેષ્ઠ અને વિદ્વાન સ્ત્રી બીજી કોઈ ન હતી.

આજે જેમ સ્ત્રીઓને શાસ્ત્રાધ્યયન કરવાની મનાઈ કરવામાં આવે છે, તેમ એ સમયમાં એવો પ્રતિબંધ હોય તો યાજ્ઞવલ્કક્ય અને શંકરાચાર્ય સાથે ટક્કર લેનારી સ્ત્રીઓ કેવી રીતે થઈ હોય ? પ્રાચીનકાળમાં અધ્યયનની નરનારીઓને બધાને સરખી છૂટ હતી.

સ્ત્રીઓને યજ્ઞની બ્રહ્મા બનાવ્યાના અને આચાર્ય બનાવ્યાનાં પ્રમાણો મોજૂદ છે. ઋગ્વદમાં નારીને સંબોધન કરીને કહેવામાં આવ્યું છે કે, તું ઉત્તમ આચરણ દ્વારા “બ્રહ્મા’ નું પદ પ્રાપ્ત કરી શકે છે.

અધ: પશ્યસ્વ મોપરિ સન્તારા પાદકો હર | માતે કશપ્લકૌ દશમ્ સ્ત્રી હિ બ્રહ્મા વિભૂવિથ ||

-ઋગ્વદ ૮/૩૩

અર્થાત હે નારી ! તું નીચું જોઈને ચાલ. નાહક આસપાસની વસ્તુઓ અને વ્યક્તિઓને જોયા ન કર. તારા પગને સાવધાની તથા સભ્યતાથી મૂક. વસ્ત્રો એ પ્રકારે પહેર કે જેથી લજ્જા સચવાય. આ રીતનું ઉચિત પાલન કરવાથી તું જરૂર બ્રહ્માની પદવી પામવા માટે યોગ્ય બનીશ.

હવે એ જોવાનું છે કે બ્રહ્માનું પદ કેટલું ઊંચું છે અને તે કેવી યોગ્યતાવાળા માણસને પ્રાપ્ત થાય છે.

બ્રહ્મ વા ઋત્વીજામ્ભિષક્તમ: | -શતપથ ૧/૭/૪/૧૯

અર્થાત બ્રહ્મા ઋત્વિજોની ત્રુટિઓને દૂર કરનારા હોવાથી તે બધા પુરોહિતોથી ઊંચા છે.

તસ્યાદ્યો બ્રહ્મનિષ્ઠ: સ્યાત્ તં બ્રાહ્મણ કુર્વીત | -ગોપથ ઉત્તરાર્ધ ૧/૩

અર્થાત જે સર્વથી વધારે બ્રહ્મનિષ્ઠ (પરમેશ્વર અને વેદોનો જ્ઞાતા હોય) તેને બ્રહ્મા બનાવવો જોઈએ.

અથ કેન બ્રહ્મત્વં– ક્રિયતે ઈતિ ત્રટ્યા વિદ્યયંતિ | -ઐતરેય ૫/૩૩

જ્ઞાન, કર્મ, ઉપાસના એ ત્રણે વિદ્યાઓના પ્રતિપાદક વેદોનો પૂર્ણ જ્ઞાનથી મનુષ્ય બ્રહ્મા થઈ શકે છે.

અથ કેન બ્રહ્મા– ક્રિયતે ઇત્યનયા | ત્રટ્યા વિદ્યયેતિ હ બરુયત્ | -શતપથ ૧૧/૫/૮૭

વેદોનો પૂર્ણ જ્ઞાન (વિવિધ વિદ્યા)થી જ મનુષ્ય બ્રહ્માના પદને યોગ્ય થાય છે.

વ્યાકરણશાસ્ત્રમાં કેટલાંક સ્થળોએ એવા એવા ઉલ્લેખ છે, જેનાથી જણાય છે કે, વેદનું અધ્યયન અધ્યાપન પણ સ્ત્રીઓનું કાર્યક્ષેત્ર હતું. જુઓ

“ઈડગ્ય ૩/૩/ર૧ના મહાભારતમાં લખ્યું છે કે ઉત્પત્યાધીયતેડસ્યા ઉપાધ્યાયા | ઉપાધ્યાયા

અર્થાત જેમની પાસે આવીને કન્યાઓ વેદનો એક ભાગ તથા વેદાંગોનું અધ્યયન કરે, તે ઉપાધ્યાયી અથવા ઉપાધ્યાય કહેવાય છે. મનુએ પણ ઉપાધ્યાયનાં લક્ષણો આ જ બતાવ્યાં છે

એકદેશ તુ વેદાંગાન્યપિ વા પુનઃ | યોડધ્યાપતિ બૃત્યર્થમ્ ઉપાધ્યાયઃ સ ઉચ્યતે || -૧૪૧

જે વેદનો એક ભાગ તથા વેદાંગોને ભણાવે છે, તેને ઉપાધ્યાય કહેવામાં આવે છે. વળી આચાર્યાદણત્વમ્ ચ | -અ ધ્યાયી ૪/૩/ર/કર

આ સૂત્ર પર સિદ્ધાંન્ત કૌમુદીમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે આચાર્યસ્ય સ્ત્રી આચાર્યાની પુયોગ ઈત્યેવ આચાર્ય સ્વયં વ્યાખ્યાત્રી |

જે સ્ત્રી વેદો પર પ્રવચન કરનારી છે, તેને આચાર્યા કહે છે. આચાર્યનાં લક્ષણો મનુએ આ પ્રકારે બતાવ્યાં છે.

ઉપનીય તુ યઃ શિષ્ય વેદમધ્યાપયેદ્ દ્વિજઃ |  સંકલ્પં સરહસ્યં ચ તમાચાર્ય પ્રચક્ષતે ||  ૨/૧૪૦

જે શિષ્યને યજ્ઞોપવીત સંસ્કાર કરીને કલ્પસહિત અને રહસ્યસહિત વેદ ભણાવે છે, તેને આચાર્ય કહે છે.

સ્વર્ગીય મહામહોપાધ્યાય પં. શિવદત્ત શર્માએ સિદ્ધાંત કૌમુદીનું સંપાદન કરતી વખતે આ સંબંધમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી આપતાં લખ્યું છે કે આથી સ્ત્રીઓનો વેદ ભણવાનો અધિકાર વિદિત થાય છે.

ઉપર જણાવેલાં પ્રમાણો જોયા પછી વાંચકો વિચાર કરે કે સ્ત્રીઓને ગાયત્રીનો અધિકાર નથી એમ કહેવું કેટલું ઉચિત છે ?

૧૨. જીવનનો કાયાકલ્પ

જીવનનો કાયાકલ્પ   

ગાયત્રી મંત્રથી આત્મિક કાયાકલ્પ થઈ જાય છે. આ મહામંત્રની ઉપાસનાનો આરંભ કરતાંની સાથે જ સાધકને એવું પ્રતીત થાય છે કે, મારા આંતરિક ક્ષેત્રમાં એક નવી હિલચાલ શરૂ થઈ છે. સત્ત્વગુણી તત્ત્વોની અભિવૃદ્ધિ થવાથી દુર્ગુણો, કુવિચારો, દુઃસ્વભાવ વગેરે ઘટવા માંડે છે અને સંયમ, નમ્રતા, પવિત્રતા, ઉત્સાહ, સ્કૂર્તિ, મધુરતા, ઈમાનદારી, સત્યનિષ્ઠા, ઉદારતા, પ્રેમ, સંતોષ, શાંતિ, સેવાભાવ આદિ સદ્ગણોનું પ્રમાણ દિનપ્રતિદિન વધતું જાય છે. પરિણામે લોકો એના સ્વભાવ અને આચરણથી સંતુષ્ટ થઈને બદલામાં પ્રશંસા, કૃતજ્ઞતા, શ્રદ્ધા અને સન્માનનો ભાવ રાખે છે અને વખતોવખત તેને સહાય પણ કરે છે. આ ઉપરાંત આ સદગુણો પોતે એટલા મધુર હોય છે કે જેના હૃદયમાં એમનો નિવાસ થાય ત્યાં આત્મ સંતોષનું પરમ શાંતિદાયક શીતલ ઝરણું સદા વહેતું થાય છે.

ગાયત્રી સાધકના મનઃક્ષેત્રમાં અસાધારણ પરિવર્તન થઈ જાય છે. વિવેક, દીર્ધદષ્ટિ, તત્ત્વજ્ઞાન અને ઋતંભરા બુદ્ધિની અભિવૃદ્ધિ થઈ જવાને લીધે અનેક અજ્ઞાનજન્ય દુઃખોનું નિવારણ થઈ જાય છે. પ્રારબ્ધવશ અનિવાર્ય કર્મફલને લીધે કષ્ટસાધ્ય પરિસ્થિતિઓ પ્રત્યેકનાં જીવનમાં આવતી રહે છે. હાનિ, શોક, વિયોગ, આપત્તિ, રોગ, આક્રમણ, વિરોધ આદિની વિભિન્ન પરિસ્થિતિઓમાં જ્યાં સાધારણ મનોભૂમિના લોકોને મૃત્યુ તુલ્ય કષ્ટ થાય છે, ત્યાં આત્મબળ સંપન્ન સાધક તેના વિવેક, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, સાહસ, આશા, ધૈર્ય, સંતોષ, સંયમ અને ઈશ્વર વિશ્વાસના આધારોએ બધી મુશ્કેલીઓને તરી જાય છે. ખરાબ અથવા સાધારણ પરિસ્થિતિમાં પણ તે આનંદનો માર્ગ શોધી કાઢે છે અને મસ્તી તેમજ પ્રસન્નતામાં જીવન પસાર કરે છે.

જગતમાં સૌથી મોટો લાભ “આત્મબળ” ગાયત્રી સાધકને પ્રાપ્ત થાય છે. એ ઉપરાંત બીજા પણ અનેક સાંસારિક લાભો થતા જોવામાં આવે છે. બીમારી, કમજોરી, ગૃહકલેશ, મનોમાલિત્ય, કોર્ટ કચેરીઓ, દાંપત્યસુખનો અભાવ, મગજની નિર્બળતા, ચિત્તની અસ્થિરતા, સંતાન સંબંધી દુઃખ, કન્યાના વિવાહની ચિંતા, ખરાબ ભવિષ્યની આશંકા, પરીક્ષામાં ઉત્તીર્ણ ન થવાનો ભય, ખરાબ આદતોનું બંધન વગેરે મુશ્કેલીઓમાં સપડાયેલા અનેક લોકોએ ગાયત્રી માતાની આરાધના કરીને એ બધામાંથી મુક્તિ મેળવેલી છે.

આનું કારણ એ છે કે, દરેક મુશ્કેલીની પાછળ તેમના મૂળમાં આપણી જ ત્રુટિઓ, અયોગ્યતાઓ અને દોષો અવશ્ય હોય છે જ. સત્ત્વગુણની વૃદ્ધિની સાથે આપણા આહારવિહાર, વિચાર, દિનચર્યા, દષ્ટિકોણ, સ્વભાવ અને કાર્યક્ષમતામાં પરિવર્તન થાય છે અને એ પરિવર્તન જ આપત્તિઓના નિવારણનો અને સુખશાંતિની સ્થાપનાનો રાજમાર્ગ બની જાય છે. કેટલીકવાર આપણી ઇચ્છાઓ, તૃષ્ણાઓ, લાલસાઓ, કામનાઓ એવી હોય છે કે, તે આપણી યોગ્યતા અને પરિસ્થિતિઓ સાથે મેળ ખાતી નથી. મગજ શુદ્ધ થવાથી બુદ્ધિમાન માણસ એ માટે મૃગતૃષ્ણાઓનો ત્યાગ કરીને અકરાણ દુઃખી થવામાંથી અને ભ્રમજાળમાંથી મુક્ત થાય છે. અવશ્યંભાવી, ન ટળનારા પ્રારબ્ધને ભોગવવાનું જ્યારે સામે આવે છે ત્યારે સાધારણ વ્યક્તિ મોટી ચીસ પાડી ઊઠે છે. પરંતુ ગાયત્રી સાધનાથી તેનું આત્મબળ અને સાહસ એટલું વધી જાય છે કે, તે એને હસતાં હસતાં સહન કરે છે.

કોઈ વિશેષ આપત્તિના નિવારણ માટે અને કોઈ આવશ્યકતાની પ્રાપ્તિને માટે પણ ગાયત્રીની સાધના કરવામાં આવે છે. મોટે ભાગે એનું પરિણામ ભારે આશાજનક હોય છે. જ્યાં ચારેબાજુ નિરાશા, અસફળતા, આશંકા અને ભયનો અંધકાર જ છવાયો હોય ત્યાં વેદમાતાની કૃપાથી દૈવી પ્રકાશ ઉત્પન્ન થયો હોય અને નિરાશા આશામાં પલટાઈ ગઈ હોય એવું જોવામાં આવે છે. મોટાં કઠણ કાર્યો પણ સહેલાસટ થઈ ગયેલાં અમે અમારી આંખોએ જોયેલાં હોવાથી અમારો એવો અતૂટ વિશ્વાસ થઈ ગયો છે કે, કદી પણ કોઈની ગાયત્રી સાધના નિષ્ફળ જતી નથી.

ગાયત્રી સાધના આત્મબળ વધારવાનો આધ્યાત્મિક વ્યાયામ છે. એકાદ કુસ્તીમાં જીતવા માટે અને નામના મેળવવા માટે કેટલાક લોકો પહેલવાની અને વ્યાયામની પ્રેકટીસ કરે છે. જો કદાચ કોઈ અભ્યાસી એકાદ કુસ્તીમાં હારી જાય તો પણ એમ ન માની લેવું જોઈએ કે એનો પ્રયત્ન નિષ્ફળ ગયો છે. એ બહાને એનું શરીર તો મજબૂત થઈ જશે ને તે જીવનમાં અનેક વખત કામ આવશે. નીરોગિતા, સૌંદર્ય, દીર્ઘજીવન, કઠોર પરિશ્રમ કરવાની લાયકાત, દામ્પત્યસુખ, સુસંતતિ, વધારે આવક, શત્રુઓથી નિર્ભયતા આદિ કેટલાક લાભો એવા છે કે જે કુસ્તીમાં કોઈને પછાડવા કરતાં ઓછા મહત્ત્વની નથી. સાધનાથી ભલે કોઈ વિશેષ પ્રયોજન પ્રારબ્ધવશાત્ પૂરું ન પણ થાય તો પણ કોઈને કોઈ પ્રકારે સાધનાના પરિશ્રમ કરતાં વધારે લાભ અવશ્ય મળે છે જ.

આત્મા પોતે અનેક રિદ્ધિ સિદ્ધિના કેન્દ્ર છે. જે શક્તિઓ પરમાત્મામાં છે તે જ એના અમર યુવરાજ જેવા આત્મામાં છે. પરંતુ જેમ રાખ છવાવાથી અંગારા મંદ થાય છે, તેમ આંતરિક મલિનતાને લીધે આત્મતેજ કુંઠિત થઈ જાય છે. ગાયત્રીની સાધનાથી મલિનતાનો એ પડદો દૂર થઈ જાય છે અને રાખ ઉડાડી નાખવાથી કેવી રીતે દેવતા પ્રજ્વલિત સ્વરૂપમાં નજરે પડવા લાગે છે, તેવી જ રીતે સાધનાથી આત્મા પણ પોતાની રિદ્ધિ-સિદ્ધિ સાથે જ બ્રહ્મતેજથી પ્રગટ થાય છે. યોગીઓને જે લાભ અનેક કઠણ તપસ્યાને અંતે પ્રાપ્ત થાય છે, તે લાભ ગાયત્રીના ઉપાસકને અલ્પ પ્રયાસથી પ્રાપ્ત થાય છે.

ગાયત્રી ઉપાસનાનો આવો પ્રભાવ આ યુગમાં પણ સમયે સમયે અનુભવવામાં આવે છે. છેલ્લાં પચાસેક વર્ષો દરમિયાન હજારો માણસો આ ઉપાસનાને કારણે આશ્ચર્યજનક સફળતાઓ મેળવી ચૂક્યા છે અને પોતાના જીવનને એમણે ખૂબ ઉચ્ચ અને સાર્વજનિક રીતે કલ્યાણકારક તથા પરોપકારી બનાવ્યું છે. એમની એ ઉપાસનાની સફળતાને લીધે અનેકોએ પ્રેરણા પણ પ્રાપ્ત કરી છે. ગાયત્રી સાધનામાં આત્મોન્નતિનો ઉચ્ચ ગુણ એટલો બધો છે કે તેનાથી કલ્યાણ અને જીવન સુધાર સિવાય અન્ય કોઈ અનિષ્ટની શકયતા જ નથી.

પ્રાચીનકાળમાં મહર્ષિઓએ મોટી મોટી તપસ્યાઓ અને યોગસાધના કરીને અણિમા, મહિમા આદિ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત કરી હતી. એમની ચમત્કારિક શક્તિઓનાં વર્ણનોથી આપણા ઇતિહાસ પુરાણો ભરેલાં પડ્યાં છે. તે તપસ્યા અને યોગસાધના ગાયત્રીના આધારે જ કરવામાં આવતી હતી. આજે પણ અનેક એવા મહાત્માઓ જીવે છે જેમની પાસે દૈવીશક્તિ અને સિદ્ધિઓનો ભંડાર છે. એમનું કહેવું છે કે, ગાયત્રીથી ચડિયાતો એવો યોગમાર્ગમાં સુગમતાપૂર્વક સફળતા મેળવવાનો બીજો કોઈ રસ્તો નથી. સિદ્ધ પુરુષો ઉપરાંત સૂર્યવંશી અને ચંદ્રવંશી સાહુ ચક્રવર્તી રાજાઓ પણ ગાયત્રીના ઉપાસક હતા. બ્રાહ્મણ લોકો ગાયત્રીની બ્રહ્મશક્તિના બળે જગદ્ગુરુ બન્યા હતા અને ક્ષત્રિયો ગાયત્રીના ભર્ગતેજથી ચક્રવર્તી શાસકો બન્યા હતા.

આ સનાતન સત્ય આજે પણ એટલું જ સત્ય છે. ગાયત્રી માતાનો શ્રદ્ધાપૂર્વક આશ્રય લેનાર મનુષ્ય કદી પણ નિરાશ થતો નથી.

૧૧. મહિલાઓ માટે પણ ગાયત્રી-સાધના

મહિલાઓ માટે પણ ગાયત્રી-સાધના

પ્રાચીનકાળમાં ગાર્ગી, મૈત્રેયી, મદાલસા, અનસૂયા, અરૂંધતી, દેવયાની કુંતી, શતરૂપા, વૃંદા, મંદોદરી, તારા, દ્રૌપદી, દમયંતી, ગૌતમી, અપાલ, સુલભા, શાવતી, ઉશિજા, સાવિત્રી, લોપામુદ્રા, પ્રતિશેયી, વૈશાલિની બેહુલા, સુનીતિ, શકુંતલા, પિંગલા, જરકારૂ, રોહિણી, ભદ્રા, વિદુલા, ગાંધારી, અંજની, શર્મિષ્ઠા, સીતા, દેવહુતિ, પાર્વતી, અદિતિ, શચી, સત્યવતી, સુકન્યા આદિ મહાસતીઓ વેદ અને ગાયત્રીની ઉપાસક હતી. એમણે ગાયત્રી શક્તિની ઉપાસના દ્વારા પોતાના આત્માને સમુન્નત બનાવ્યો હતો અને યૌગિક સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત કરી હતી. એમણે સધવા અને ગૃહસ્થ રહીને સાવિત્રીની આરાધનામાં સફળતા પ્રાપ્ત કરી હતી. એ વિદુષી સ્ત્રીઓનાં વિસ્તૃત વૃત્તાંત એમની સાધનાઓ અને સિદ્ધિઓનું વર્ણન આ નાના પુસ્તકમાં કરી શકાય એમ નથી. જેમણે ભારતીય ઇતિહાસ પુરાણો વાંચ્યાં છે, તેઓ સારી રીતે જાણે છે કે, ઉપરોક્ત સ્ત્રીઓ વિદ્વત્તા, સાહસ, શક્તિ, શૌર્ય, દૂરદર્શિતા, નીતિ, ધર્મ, સાધના, આત્મોન્નતિ આદિ પરાક્રમોમાં પોતપોતાની રીતે અનોખી જાજ્વલ્યમાન તારિકાઓ હતી. એમણે વખતોવખત એવા ચમત્કારો કરી બતાવ્યા છે જે જોઈને આશ્ચર્યમાં પડી જવાય છે.

જૂના સમયમાં સાવિત્રીએ એક વર્ષ સુધી ગાયત્રી તપ કરીને એવી શક્તિ પ્રાપ્ત કરી હતી કે જેનાથી તે પોતાના પતિના પ્રાણ યમરાજના હાથમાંથી પાછા લાવી શકી. દમયંતીનું જપ એવું જ હતું તેની સાથે કુચેષ્ટા કરનાર વ્યાધને તેણે ભસ્મ કરી નાંખ્યો હતો. ગાંધારી આંખો પર પાટા બાંધીને એવું તપ કરતી હતી કે, જેથી એનાં નેત્રોમાં એવી શકિત પેદા થઈ હતી કે તેના દૃષ્ટિપાત માત્રથી દુર્યોધનનું શરીર અભેદ્ય થઈ ગયું હતું. જાંઘ પર શરમને કારણે કપડું નાખવામાં આવ્યું હતું તેટલો જ ભાગ કાચો રહી ગયો હતો અને એના પર પ્રહાર કરીને ભીમે દુર્યોધનને માર્યો હતો. અનસૂયાના તપથી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ નાનાં બાળકો બની ગયાં હતાં. સતી શાંડલીના તપોબળથી તેણે સૂર્યના રથને રોક્યો હતો. સુકન્યાના તપથી જીર્ણશીર્ણ ચ્યવન ઋષિ તરૂણ બન્યા હતા. સ્ત્રીઓની તપશ્ચર્યાનો ઇતિહાસ કંઈ પુરષોથી ઊતરે એવો નથી. એ સ્પષ્ટ છે કે સ્ત્રી અને પુરુષ બધાં માટે તપનો પ્રમુખ માર્ગ ગાયત્રી જ છે.

વર્તમાન સમયમાં પણ સ્ત્રીઓની ગાયત્રી સાધનાનો અમને સારો પરિચય છે અને એ વાતની પણ જાણ છે કે એનાથી કેટલાય મોટા પ્રમાણમાં તેમને આત્મિક અને સાંસારિક સુખશાંતિ પ્રાપ્ત થઈ છે.

એક સુપ્રસિદ્ધ એજીનિયરનાં પત્ની શ્રીમતી પ્રેમપ્યારી દેવીને અનેક પ્રકારની સાંસારિક વિટંબણાઓમાં થી પસાર થવું પડ્યું હતું. એમણે અનેક સંકટ સમયે ગાયત્રીનો આશ્રય લીધો હતો અને વિષમ પરિસ્થિતિમાંથી છૂટકારો મેળવ્યો હતો.

દિલ્હીના એક અત્યંત ઊંચા કુટુંબનાં મહિલા શ્રીમતી ચંદ્રકાંતા જેરથ બી.એ. ગાયત્રીનાં અનન્ય સાધિકા છે. એમણે એ સાધના દ્વારા બીમારોની પીડા દૂર કરવામાં વિશેષ સફળતા પ્રાપ્ત કરી છે. દર્દથી બેચેન રોગીને એમના અભિમંત્રિત કરસ્પર્શથી આરામ થઈ જાય છે. એમને ગાયત્રીમાં એટલી બધી તન્મયતા છે કે ઊઠતા બેસતાં જપ આપોઆપ થયા જ કરે છે.

નગીનાના એક પ્રતિષ્ઠિત શિક્ષણ શાસ્ત્રીનાં ધર્મપત્ની શ્રીમતી મેઘાવતીને બાળપણથી જ ગાયત્રી સાધનાને માટે તેમના પિતાજી પાસેથી પ્રોત્સાહન મળ્યું હતું. ત્યારથી જ તેમણે એની સાધના પ્રેમપૂર્વક ચાલુ રાખી છે. કેટલાક ચિંતાજનક પ્રસંગોમાં ગાયત્રીની ઉપાસનાથી એમની મનોકામના પૂર્ણ થઈ છે.

શિલોંગની એક સતી સાધ્વી દેવી શ્રીમતી ગુણવંતીના પતિ માત્ર ૨૦ વર્ષની ઉંમરે જ મરણ પામ્યા. ત્યારે તેમને માત્ર દોઢ વર્ષનો પુત્ર હતો. એમને તથા એમના સસરાને, આ મૃત્યુથી ભારે આઘાત લાગ્યો અને શોકથી પીડિત થઈને બંને હાડપિંજર જેવાં થઈ ગયાં. એક દિવસ એક જ્ઞાનીએ તેમના સસરાને ગાયત્રીનો ઉપદેશ આપ્યો. શોકનિવારણ માટે એમણે એનો જપ કરવા માંડ્યો. કેટલાક દિવસ પછી ગુણવંતીને સ્વપ્નમાં એક તપસ્વિનીએ દર્શન આપ્યાં અને કહ્યું, “કોઈ પ્રકારની ચિંતા કરીશ નહીં. હું તારી રક્ષા કરીશ. મારું નામ ગાયત્રી છે. જ્યારે તને કશાની જરૂર પડે ત્યારે તું મારું સ્મરણ કરજે.’ સ્વપ્નના બીજા દિવસથી જ એણે ગાયત્રી સાધનાનો આરંભ કર્યો. ત્યાર પછીનાં તેર વર્ષમાં તેમના પર અનેક આપત્તિઓ આવી અને તે બધી ટળી ગઈ. હાલમાં એમનો ૧૬ વર્ષનો છોકરો બી.એ.નો અભ્યાસ કરે છે અને તેને માસિક ૪૦ રૂપિયાની સરકારી છાત્રવૃત્તિ મળે છે તથા રૂ. ૭૫નાં સૂચનો મળ્યાં છે. કુટુંબનો નિર્વાહ સારી રીતે ચાલે છે. ગાયત્રી પર એની અનન્ય શ્રદ્ધા છે.

હૈદરાબાદ (સિંધ)નાં શ્રીમતી વિમલાદેવીનાં સાસુ બહુ જ કર્કશ સ્વભાવનાં હતાં અને વર શરાબ, વેશ્યાગમન આદિ બૂરી લતામાં ડૂબી ગયો હતો. વારંવાર તે બિચારીને વર તથા સાસુનાં ગાળાગાળી તથા મારપીટ સહન કરવા પડતાં હતાં. તેથી ભારે દુઃખી થઈને આત્મહત્યાનો વિચાર કરી રહી હતી. વિમલાને કોઈએ તેની વિપત્તિ નિવારણના ઉપાય તરીકે ગાયત્રીની ઉપાસનાનો માર્ગ બતાવ્યો અને તેણે ગાયત્રીની ઉપાસના કરવા માંડી. તેનું ધાર્યું ફળ મળ્યું. થોડા જ દિવસોમાં તેના વરનો અને સાસુનો સ્વભાવ આશ્ચર્યકારક રીતે બદલાઈ ગયો. એક દિવસ તેના પતિને ભયંકર સ્વપ્ન આવ્યું કે એનાં દુષ્કર્મોને લીધે કોઈ દેવદૂત એને મરણતુલ્ય કષ્ટ આપી રહ્યો છે. સ્વપ્ન પછી એ ભયની અસર તેના મન પર કેટલાક મહિનાઓ રહેવા પામી અને એ દિવસથી એનો સ્વભાવ બદલાઈ ગયો. હવે એનું જીવન પૂર્ણ પ્રસન્ન અને સંતુષ્ટ છે. વિમલાનો દઢ વિશ્વાસ છે કે એના ઘરને આનંદમય બનાવનારી ગાયત્રી જ છે. જપ વગર ભોજન નહીં કરવાનો એને વર્ષોથી નિયમ ચાલે છે.

બારીસાલ (બંગાલ)ના એક મોટા ઑફિસરનાં ધર્મપત્ની શ્રીમતી હેમલતા ચેટર્જીને ૩૩ વર્ષના થયાં ત્યાં સુધીમાં સંતાન ન થવાથી તેમના કુટુંબીજનો તેમના ઉપર નારાજ હતાં અને કદી કદી તો તેમના પતિનાં બીજાં લગ્નની ચર્ચા પણ થતી હતી. હેમલતા આ બધાથી વધારે દુ:ખી રહેતા હતાં અને એમને મૂછનો રોગ લાગુ પડ્યો હતો. કોઈ સાધકે એમને ગાયત્રી સાધનાની વિધિ બતાવી અને શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉપાસના કરવા લાગ્યાં. ઈશ્વરની કૃપાથી તેમને એક કન્યા થઈ, તેનું નામ ગાયત્રી રાખવામાં આવ્યું. ત્યાર પછી બે બે વર્ષને અંતરે તેમને બીજા બે પુત્રો પણ થયા. ત્રણે બાળકો સ્વસ્થ છે. ગાયત્રીમાં એ કુટુંબની બહુ જ શ્રદ્ધા છે.

જેસલમેરના શ્રીમતી ગોગનબાઈને ૧૬ વર્ષથી હિસ્ટીરિયા (મૃગી)નો રોગ લાગુ પડ્યો હતો. આઠ વર્ષ સુધી તેઓ આ રોગથી બહુ જ દુઃખી થયાં હતાં. તેમને ઉપવાસપૂર્વક ગાયત્રીનો જપ કરવાનો વિધિ બતાવવામાં આવ્યો અને તેઓ અન્નનો ત્યાગ કરીને ફળ અને દૂધ પર નિર્વાહ કરવા લાગ્યો અને ભક્તિપૂર્વક ગાયત્રીની ઉપાસનાથી ચાર માસની અંદર એમનો આઠ વર્ષનો જૂનો હિસ્ટીરિયા રોગ દૂર થઈ ગયો.

ગુજરાનવાલાનાં સુન્દરીબાઈને પહેલાં કંઠમાળનો રોગ હતો. તે થોડો સારો થયો ત્યારે પ્રદરનો રોગ ભયંકર રૂપમાં લાગુ પડ્યો. દરેક વખતે લાલ પાણી વહેવા માંડ્યું. કેટલાંક વર્ષો સુધી આ રોગ ચાલુ રહેવાથી એમનું શરીર હાડપિંજર જેવું થઈ ગયું. ચામડી અને હાડકાંની વચ્ચે માંસનું નામ પણ દેખાતું ન હતું. આંખો ઊંડી પેસી ગઈ હતી. ઘરના માણસો એમના મૃત્યુથી પ્રતીક્ષા કરતાં હતાં. આવી સ્થિતિમાં તેમને એક પાડોશી બ્રાહ્મણીએ કહ્યું કે ગાયત્રી માતા તરણતારિણી છે. એનું ધ્યાન કરો. સુંદરબાઈના મનમાં એ વાત ઠસી ગઈ. તેમણે ખાટલામાં પડ્યાં પડ્યાં જપ કરવા માંડ્યા અને ઈશ્વરની કૃપાથી બિલકુલ નિરોગી થઈ ગયાં. બે વર્ષ પછી એમને એક પુત્ર પણ થયો જે ઘણો જ તંદુરસ્ત અને સ્વસ્થ છે.

ગોદાવરી જિલ્લાનાં વસંતદેવીને ભૂતોન્માદ હતો. ભૂતપ્રેત એમના માથા પર ચઢેલાં રહેતાં હતાં. ૧૨ વર્ષની ઉંમરમાં તો તે ડોશી જેવાં દેખાવા લાગ્યાં. એમના પિતા વ્યાધિથી એમને મુક્ત કરાવવા માટે પુષ્કળ ખર્ચ અને પરેશાની ઉઠાવી ચૂક્યા હતા. પરંતુ કંઈ ફાયદો ન જણાતાં આખરે તેમણે ગાયત્રી પુરશ્ચરણ કરાવ્યું અને એમની પુત્રીનો વ્યાધિ દૂર થઈ ગયો.

ભાર્થુના ડૉક્ટર રાજારામ શર્માની પુત્રી સાવિત્રીદેવી ગાયત્રીની શ્રદ્ધાળુ ઉપાસક છે. એણે ગાયત્રી ગામડામાં રહીને આયુર્વેદનું ઊંચું અધ્યયન કર્યું અને પરીક્ષાના દિવસોમાં માંદી પડવા છતાં પણ આયુર્વેદાચાર્યની પરીક્ષામાં પ્રથમ શ્રેણીમાં પાસ થઈ.

કાનપુરના ૫. અયોધ્યાપ્રસાદ દીક્ષિતનાં ધર્મપત્ની શાંતિદેવી ફાઈનલ પાસ હતાં. ૧૧ વર્ષ સુધી ભણવાનું છોડીને તેઓ કુટુંબની જંજાળમાં ગુંથાઈ રહ્યાં. એક વર્ષ અચાનક એમણે મૅટ્રિકનું ફોર્મ ભર્યું અને ગાયત્રી ઉપાસનાના પ્રતાપે થોડી ઘણી તૈયારીથી જ પાસ થઈ ગયાં.

બાલાપુરની સાવિત્રીદેવી દુબે નામની મહિલાની અઢાર વર્ષની ઉંમરે જ તેના પતિનું મૃત્યુ થયું હતું. તેથી તે અતિશય શોકમગ્ન રહેતી હતી અને તેનું શરીર સુકાઈને કાંટા જેવું થઈ ગયું હતું. એક દિવસ એના પતિએ સ્વપ્નમાં કહ્યું કે તું ગાયત્રીની ઉપાસના કર, તેનાથી મારા આત્માને સદ્ગતિ મળશે અને તારું વૈધવ્ય શાંતિપૂર્વક પસાર થશે. એણે પતિની આજ્ઞા અનુસાર તેમ કર્યું, તેથી તેને સંસારમાં રહેવા છતાં પણ એક ઉચ્ચકોટિની સ્થિતિ પ્રાપ્ત થઈ. તે જે જે વાતો કહેતી તે તે સાચી જ પડતી.

કટક જિલ્લાના રામપુર ગામમાં એક લુહારની છોકરી સોનીબાઈને સ્વપ્નમાં નિત્ય અને જાગૃત અવસ્થામાં કદી કદી ગાયત્રીનું દર્શન થાય છે. તે જે ભવિષ્યવાણી ઉચ્ચારે છે તે મોટે ભાગે સાચી જ પડે છે.

મુરીદપુરની સંતોષકુમારી બચપણથી જ મંદબુદ્ધિ હતી. એના બાપે એને ભણાવવા માટે બહુ પ્રયત્નો કર્યા પણ તેમાં સફળતા મળી નહીં. પ્રારબ્ધ સમજીને બધા લોકો ચૂપ થઈ ગયા. લગ્નના ચાર વર્ષ પછી એ વિધવા થઈ ગઈ. વૈધવ્ય ગુજારવા માટે એણે ગાયત્રીની આરાધના કરવા માંડી. એક રાતે એને ગાયત્રીએ દર્શન આપ્યાં અને કહ્યું કે, મેં તારી બુદ્ધિ તીક્ષ્ણ કરી દીધી છે, ભણવા માંડ તારું જીવન સફળ થઈ જશે, બીજા જ દિવસથી એનામાં ભણવાનો ઉત્સાહ આવ્યો. અને એની બદ્ધિમાં વૃદ્ધિ થઈ તીક્ષ્ણ બની ગઈ. અમુક વર્ષ પછી તે મૅટ્રિકની પરીક્ષામાં પાસ થઈને હાલમાં સ્ત્રી કેળવણીના કાર્યમાં લાગી ગઈ છે.

રંગપુર બંગાલનાં શ્રીમતી સરલા ચૌધરીનાં ઘણાં બાળક મરણ પામ્યાં હતાં. એક પણ બાળક જીવતું નહિ હોવાથી તે બહુ જ દુઃખી રહેતાં હતાં. એમને ગાયત્રીની સાધના બતાવવામાં આવી, જેને અપનાવ્યાથી તેમને ત્રણ પુત્રોની માતા બનવાનું સુખ પ્રાપ્ત થયું.

ભીલવાડા પ્રાંતમાં એક સરમણિ નામની સ્ત્રી બહુ દૂર તાંત્રિક હતી. એને ત્યાંના લોકો ડાકણ માનતા. એક વયોવૃદ્ધ સંન્યાસીએ એને ગાયત્રીની દીક્ષા આપી ત્યારથી તેણે એ બધું છોડી દઈને ભગવાનની ભક્તિમાં ચિત્ત પરોવ્યું અને સાધુ જીવન પસાર કરવા લાગી.

બહેરામપુરની પાસે એક કુમારી કન્યા ગુફા બનાવીને દસ વર્ષની ઉંમરથી તપસ્યા કરી રહી છે. એની ઉમર આજે ચાલીસ વર્ષની છે. ચહેરા પર તેજ એવું છે કે આપણી આંખો અંજાઈ જાય. એનાં દર્શને દૂર દૂરથી લોકો આવે છે. એ સદા ગાયત્રીનો જપ કર્યા કરે છે.

મીરાબાઈ, સહજોબાઈ, રંતિવતી, લીલાવતી, દયાબાઈ, અહલ્યાબાઈ, સખુબાઈ, મુક્તાબાઈ વગેરે અનેક ઈશ્વરભક્ત, વૈરાગિણીઓ થઈ છે. તેમના જીવન વિરક્ત અને પરમાર્થપૂર્ણ હતાં. એમાંથી ઘણી સ્ત્રીઓએ ગાયત્રીની ઉપાસના કરીને પોતાનો ભક્તિભાવ અને વૈરાગ્ય વધાર્યો હતો.

આ રીતે મહિલાઓ આ શ્રેષ્ઠ સાધનાથી પોતાની આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ કરતી આવી છે અને સાંસારિક સુખસંપત્તિની પ્રાપ્તિ અને આપત્તિઓમાંથી મુક્તિની પ્રસન્નતાનો અનુભવ કરી રહી છે. વિધવાબહેનોને માટે ગાયત્રી સાધના એક સર્વોત્તમ તપશ્ચર્યા છે. એનાથી માનસિક વિકારો શાંત થાય છે, ઈદ્રિયોનું શમન થાય છે, શોક વિયોગની આગ બુઝાય છે, બુદ્ધિમાં સાત્ત્વિક્તા આવે છે અને મન ઈશ્વરમાં જોડાય છે. નમ્રતા, સેવા, શીલ, સદાચાર, સાદાઈ, ધર્મ રુચિ, સ્વાધ્યાય-પ્રિયતા, આસ્તિક્તા તેમજ પરમાર્થ પરાયણતાનું તત્ત્વ વધે છે. ગાયત્રી સાધનાની તપશ્ચર્યાથી અનેક એવી બાલવિધવાઓએ, જેમની ઓછી ઉંમરને લીધે તેમના તરફ આશંકાની નજરે જોવાતું હતું, તેમણે પોતાનાં જીવન સતી સાધ્વી જેવાં વિતાવ્યાં છે. જ્યારે આવી બહેનો ગાયત્રીમાં તન્મય બને છે ત્યારે પોતાનું વૈધવ્યનું દુઃખ ભૂલી જાય છે અને તપસ્વિની, સાધ્વી, બ્રહ્માવાદિની, ઉજ્વળ ચારિત્રવાળી બની જાય છે અને બ્રહ્મચર્ય તો એમનું જીવન સહચર બનીને રહે છે.

સ્ત્રી અને પુરુષ, નર અને નારી બંને વર્ગ વેદમાતા ગાયત્રીનાં પુત્ર-પુત્રી છે. બંનેય માતાની બે આંખો છે. માતા કોઈમાં ભેદભાવ રાખતી નથી. માતાને પુત્રી પુત્રથી પણ વધારે વહાલી હોય છે. વેદમાતા ગાયત્રીની સાધના પુરુષો કરતાં પણ સ્ત્રીઓને વધારે સરળ અને અધિક શીઘ્ર ફળદાયક

૧૦. ગાયત્રી-સાધનાથી આપત્તિઓનું નિવારણ

ગાયત્રી-સાધનાથી આપત્તિઓનું નિવારણ

વિપરીત પરિસ્થિતિઓનો પ્રભાવ બહુ પ્રબળ હોય છે. એની ઝપટમાં જેઓ ફસાઈ ગયા, તે વિપત્તિઓ તરફ તણાતા જ જાય છે. બીમારી, ધનહાનિ, મૃત્યુ, કોર્ટ, શત્રુતા, બેકારી, ગૃહકલહ, વિવાહ, કરજ આદિની હારમાળા જ્યારે ચાલુ જ રહે છે ત્યારે માણસ હેરાન-પરેશાન થઈ જાય છે. કહેવત છે કે વિપત્તિ એકલી આવતી નથી, તે હંમેશાં કુટુંબ-કબીલા સાથે આવે છે. એક મુશ્કેલી આવે છે ને ચારેબાજુથી ઘેરાયેલો માણસ ચક્રવ્યુહમાં ફસાયાનો અનુભવ કરે છે. એવા વિકટ સમયમાં જે લોકો નિરાશા, ચિંતા, ભય, નિરુત્સાહ, ગભરાટ, કિંકર્તવ્યમૂઢતામાં પડીને હાથપગ ચલાવવાનું છોડી દે છે અને ધ્રુજવા માંડે છે, તેઓ લાંબા સમય સુધી ઘણાં કષ્ટ ભોગવે છે.

વિપત્તિ અને વિપરીત પરિસ્થિતિમાંથી છૂટવા માટે ધૈર્ય, સાહસ, વિવેક અને પ્રયત્નની આવશ્યકતા છે. આ ચાર ખૂણાવાળી નાવમાં બેસીને જ સંકટોની નદી પાર કરવાનું સુગમ થઈ પડે છે. આપત્તિના સમયમાં ગાયત્રીની સાધના આ ચાર તત્ત્વોને મનુષ્યના અંતઃકરણમાં વધારે ગાયત્રી મહાવિજ્ઞાન પ્રોત્સાહિત કરે છે, જેથી યોગ્ય માર્ગ શોધવામાં તે સફળ થાય છે અને વિપત્તિમાંથી ઊગરી જાય  આપત્તિમાં ફસાયેલી અનેક વ્યક્તિઓ ગાયત્રીની કૃપાથી કેવી રીતે પાર ઊતરી તેના કેટલાક દાખલાઓ અમારી જાણમાં છે.

ઘાટકોપર, મુંબઈના શ્રી આર. બી. વેદ ગાયત્રીની કૃપાથી સાંપ્રદાયિક ઘોર દંગાના દિવસોમાં મુસ્લીમ વસતીમાંથી નિર્ભયપણે નીકળતા હતા. એમની છોકરીને એક વાર ભયંકર કૉલેરા થયો, તે પણ એની કૃપાથી શાંત થયો. એક મહત્ત્વપૂર્ણ કેસ એમની ગેરહાજરીમાં જ ચાલી ગયો અને તેનો નિર્ણય તેમની તરફેણમાં જ આવ્યો.

ઈંદોર, કાંગડાના ચૌ, અમરસિંહ એક એવી જગ્યાએ માંદા પડ્યા કે જ્યાંનાં હવાપાણી ઘણાં જ ખરાબ હતાં અને જ્યાં દાક્તરી સારવાર પણ મળી શકે એમ ન હતી. એ ભયંકર માંદગીમાં ગાયત્રીની પ્રાર્થનાને એમણે ઓસડ બનાવ્યું અને સારા થઈ ગયા.

મુંબઈના પં. રામશરણ શર્મા જ્યારે ગાયત્રી અનુષ્ઠાન કરી રહ્યા હતા તે દિવસોમાં તેમના માતાપિતા સખત બીમાર હતા. પરંતુ અનુષ્ઠાનના પ્રભાવથી તેમનો વાળ પણ વાંકો ન થયો. બંને નીરોગી થઈ ગયાં.

– ઇટૌઆધુરાના ડૉ. રામનારાયણજી ભટનાગરને એમની સ્વર્ગસ્થ પત્નીએ સ્વપ્નમાં દર્શન દઈને ગાયત્રી જપ કરવા જણાવ્યું હતું. ત્યારથી તે બરાબર એની સાધના કરતા રહ્યા છે. ચિકિત્સા કરવામાં એમના હાથને એવો જશ છે કે, મોટા મોટા અસાધ્ય રોગો એમની ચિકિત્સાથી સારા થયા છે.

કનકુવા હમીરપુરાના લક્ષ્મીનારાયણ શ્રીવાસ્તવ બી.એ.એલ.એલ.બી.નાં પત્ની પ્રસવકાળમાં અત્યંત કષ્ટથી પીડિત થયા કરતાં હતાં. ગાયત્રી ઉપાસનાથી એમનું કષ્ટ ઘણું ઓછું થઈ ગયું. એક વાર એમનો છોકરો મોતીઝરાથી પીડિત થયો, તેની બેહોશી અને બૂમોથી બધા લોકો ગભરાઈ ગયા. વકીલ સાહેબની ગાયત્રી પ્રાર્થનાથી તેને સારી ઊંઘ આવી અને થોડા જ દિવસમાં તે તદ્દન સારો થઈ ગયો.

જફરાપુરના ઠા. રામકિરણજી વૈદ્યની ધર્મપત્ની એક બે વર્ષથી સંગ્રહણીથી પીડાતી હતી. અનેક ઉપચારો કરવા છતાં પણ કંઈ લાભ થયો નહીં ત્યારે સવાલાખ જપનું અનુષ્ઠાન કરવામાં આવ્યું. ફળ સ્વરૂપે તે તદન સારી થઈ ગઈ અને તેને એક પુત્ર પણ થયો.

કસરાવદ, નિમાડના શ્રી શંકરલાલ વ્યાસનો પુત્ર એટલો માંદો હતો કે દાકતર વૈદ્યોએ તેના જીવવાની આશા છોડી દીધી હતી. દસ હજાર ગાયત્રીના જપથી તે સારો થઈ ગયો. એક વાર વ્યાસજી એક પહાડી જંગલમાં ફસાઈ ગયા. હિંસક પશુઓ ત્યાં બૂમો પાડતાં આમતેમ ફરી રહ્યાં હતાં. આ સંકટ સમયમાં એમણે ગાયત્રીનું ધ્યાન કર્યું અને એમના પ્રાણ બચી ગયા.

બિહિયા, શાહાબાદના શ્રી ગુરુચરણ આર્યને એક પ્રસંગે કેદમાં પૂરવામાં આવ્યા. છુટકારાને માટે તે જેલમાં જપ કરતા રહ્યા. તે અચાનક જેલમાંથી છૂટી ગયા અને તેમની સામે ચાલતા કેસમાં પણ તેઓ નિર્દોષ તરીકે છૂટી ગયા.

મુદ્રાવજાના શ્રી. પ્રકાશ નારાયણ મિશ્ર ધોરણ ૧૦ના અભ્યાસમાં કૌટુંબિક મુશ્કેલીઓમાં ધ્યાન આપી શકયા નહીં. પરીક્ષાના ૨૫ દિવસો બાકી રહી ગયા ત્યારે એમણે વાંચવાનો અને સાથે જ ગાયત્રી જપનો આરંભ કર્યો. પાસ થવાની આશા ન હોતી. છતાં એમને સફળતા મળી. મિશ્રાજીના પિતાને દુશ્મનના એક કારસ્તાનથી જેલમાં જવું પડે એમ હતું. પરંતુ ગાયત્રીના અનુષ્ઠાનથી તેઓ એ આપત્તિમાંથી બચી ગયા.

કાશીના પંડિત ધરણીદત્ત શાસ્ત્રીનું કથન છે કે મારા દાદા પં. કનૈયાલાલજી ગાયત્રીના ઉપાસક હતા. બચપણમાં હું મારા દાદાની સાથે રાતના વખતે કૂવા પર પાણી લેવા ગયો. ત્યાં એક ભયંકર પ્રેતાત્મા મારા જોવામાં આવ્યો. તે કોઈ વાર પાડો બનીને તો કોઈ વાર ડુક્કર બનીને મારા પર આક્રમણ કરવા મથતો હતો. તે કદી મોઢામાંથી તો કદી માથામાંથી ભયંકર અગ્નિજ્વાળાઓ કાઢતો. કદી મનુષ્ય તો કદી હિંસક જંતુ બનીને એક દોઢ કલાક સુધી તે ભય ઊભો કરતો રહ્યો. દાદાએ મને ડરી ગયેલો જોઈને સમજાવ્યો કે, બેટા આપણે ગાયત્રીના ઉપાસક છીએ. આ ભૂત આપણું કંઈ પણ બગાડી શકે એમ નથી. આખરે અમે બંને ઘેર ક્ષેમકુશળ આવી ગયા. ભૂતનો ગુસ્સો નિષ્ફળ ગયો.

સનાચે જીવન” ઈટાવાના સંપાદક પં. પ્રભુદયાળ શર્મા કહે છે કે, એમની પુત્રવધૂ અને પૌત્રીઓને કોઈ દુષ્ટ પ્રેતાત્માનો વળગાડ થયો હતો. હાથ, પગ અને મગજમાં ભારે પીડા સાથે તેઓ બેભાન થઈ જતી હતી. રોગમુક્તિના બધા પ્રયત્નો નિષ્ફળ ગયા ત્યારે ગાયત્રીનો આશ્રય લેવાથી એ તકલીફ દૂર થઈ ગઈ. એ જ રીતે પંડિતજીનો ભત્રીજો મૃત્યુના મુખમાં સપડાયો હતો. એને ખોળામાં લઈને ગાયત્રીના જપ કરવામાં આવ્યા અને બાળક સારો થઈ ગયો.

શર્માજીના કાકા દાનાપુર (પટના) ગયા હતા. ત્યાં તેઓ સ્નાન કર્યા પછી ગાયત્રીનો જપ કરતા હતા ત્યારે અચાનક એમને કાને શબ્દો પડયા કે જલદી ભાગી નીકળો, આ મકાન હમણાં પડી જવાનું છે. તેઓ બારીમાંથી કૂદીને બહાર નીકળ્યા અને માંડ ચાર છ ડગલાં ગયા હશે ત્યાં તો મકાન પડી ગયું અને તેઓ આબાદ રીતે બચી ગયા.

શેખપુરના અમોલચંદ ગુપ્તાના બચપણમાં જ પિતાનું અને કિશોરાવસ્થામાં માતાનું મૃત્યુ થવાથી કુસંગમાં પડવાથી અનેક બૂરી આદતોમાં ફસાઈ ગયા હતા. દોસ્તોનો ડાયરો આખો દિવસ જામતો અને પાનાં, શેતરંજ, ગાયનવાદન, વેશ્યાનૃત્ય, સિગારેટ, શરાબ, જુગાર, વ્યભિચાર, નાચ, તમાશા, ભોજન પાર્ટી આદિના મોજશોખ ચાલતા રહેતા. આવા કુચક્રમાં પાંચ વર્ષમાં જ રોકડ, ઝવેરાત, મકાન અને વીસ હજારની મિલકત સ્વાહા થઈ ગઈ. જ્યારે કંઈ ન રહેવા પામ્યું ત્યારે નિર્વાહની મુસીબત ઊભી થઈ. એ સ્થિતિમાં એમનું ચિત્તે ખૂબ જ અશાંત રહેવા લાગ્યું. એવામાં એક દિવસ એક મહાત્માએ એમને ગાયત્રીનો ઉપદેશ આપ્યો. તેમની શ્રદ્ધા તેમાં બેઠી. એથી ધીમે ધીમે ઉત્તમ વિચારોની વૃદ્ધિ થઈ. પશ્ચાત્તાપની ભાવના વધવાથી એમણે ચાંદ્રાયણ વ્રત, તીર્થયાત્રા, અનુષ્ઠાનો અને પ્રાયશ્ચિત્ત કર્યા. હાલમાં તેઓ એક દુકાન માંડીને પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે. હવે તેઓ જૂની કુટેવોથી મુક્ત થઈ ગયા છે.

રાનીપુરાના ઠા. જંગજીત રાઠોડ એક ધાડ કેસમાં સપડાયા હતા. પરંતુ જેલમાં ગાયત્રીના જપ કરતા રહ્યા તેથી નિર્દોષ છૂટી ગયા.

અંબાલાના મોતીલાલ માહેશ્વરીનો છોકરો કુસંગમાં પડવાથી એવી ખરાબ આદતોનો શિકાર બની ગયો હતો કે એમના પ્રતિષ્ઠિત કુટુંબ પર કલંકના છાંટા ઊડતા હતા. માહેશ્વરીજીએ દુઃખી થઈને ગાયત્રીનું શરણ લીધું. એ તપશ્ચર્યાના પ્રભાવથી છોકરાની મતિ પલટાઈ અને અશાંત કુટુંબમાં ફરીથી શાંત વાતાવરણ ઉત્પન્ન થયું.

ટોકના શિવનારાયણ શ્રીવાસ્તવના પિતા મરી જવાથી જમીનદારીની બે હજાર રૂપિયાની વાર્ષિક આવક પર ૧૬ વ્યક્તિઓનો ગુજારો કરવાનો હતો. કોઈ કામ કરતું ન હતું અને જમીનની આવકમાંથી જ બધો ખર્ચ કરવા માગતા હતા. તેથી એ ઘર ફાટફૂટ અને કલહનો અખાડો બની ગયું. માહેશ્વરીને એ વાતનું મોટું દુઃખ હતું, કારણ કે તેઓ જ કુટુંબના વડા હતા. અંતે એક મહાત્માના ઉપદેશથી તેમણે ગાયત્રીના જપનો આરંભ કર્યો પરિસ્થિતિ બદલાઈ. સહુની બુદ્ધિમાં સુધારો થયો. કમાવા જેવા લોકો નોકરી અને વ્યાપારમાં લાગી ગયા, ઝઘડા શાંત થયા, ડગમગતું ઘર બચી ગયું.

અમરાવતીના સોહનલાલ મેહરોત્રાની સ્ત્રીને ભૂતની તકલીફ નડતી હતી. ભારે મુસીબત હતી અને હજારો રૂપિયા ખર્ચ કરી ચૂક્યા હતા. સ્ત્રી દિવસે દિવસે નબળી પડતી હતી. એક દિવસ હેરાત્રીના સ્વપ્નમાં એમના પિતાજીએ કહ્યું- બેટા ગાયત્રીનો જપ કર, બધી વિપત્તિઓ દુર થઈ જશે. બીજા દિવસથી તેમણે તેમ કર્યું. પરિણામે ભૂતના ઉપદ્રવો શાંત થઈ ગયા અને સ્ત્રી રોગમુક્ત થઈ ગઈ. એની બહેનની નણંદ પણ એ જ ઉપાયથી ભૂતની બાધામાંથી મુક્ત થઈ.

ચચૌડાના બા. ઉમાશંકર ખરેના સ્વરૂપની સ્ત્રી પણ ભૂતબાધાથી મરણ પામે એવી સ્થિતિએ પહોંચી ગઈ હતી. એની પ્રાણની રક્ષા પણે એક ગાયત્રી ઉપાસકના પ્રયત્નથી થઈ.

બિઝૌલીને બા. ઉમાશંકર ખરેના કુટુંબને ગામના જાટોની સાથે દુશ્મનાવટ હતી. તેને લીધે અનેક વાર તેમના ઘર પર ધાડ પડી ને મોટા મોટાં નુકસાનો થયાં. સદાને માટે તેમનો જાન જોખમમાં રહેતો. ખરેજીએ ગાયત્રી ભક્તિનો માર્ગ અપનાવ્યો. એમના મધુર વ્યવહારથી ગામ સાથેનું પુરાણું વેર સમાપ્ત થઈને સદ્ભાવના સ્થપાઈ. બધા લોકો પ્રેમથી હળીમળીને રહેવા લાગ્યા.

ખડકપુરાના શ્રી ગોકુલચંદ સકસેના રેલવેના ગુડઝ ક્લાર્ક હતા. એમની સાથે કામ કરનારા બીજા કર્મચારીઓ એમનો દ્વેષ કરતા હતા અને એમની નોકરી છૂટી જાય એમ ઇચ્છતા હતા, પણ તેમના બધા પ્રયત્નો નિષ્ફળ ગયા. સકસેનાજીને વિશ્વાસ છે કે, ગાયત્રી માતા એમનું રક્ષણ કરે છે અને કોઈ એમનું કંઈ બગાડી શકતું નથી.

મુંબઈના શ્રી માણેકચંદ પાચોટિયા વેપારમાં ખોટ આવવાથી કરજદાર બની ગયા. કરજ ચૂકવવાની કંઈ વ્યવસ્થા થતી ન હતી. સટ્ટામાં વધારે નુકસાન થઈ ગયું. દેવાળિયા થઈને પ્રતિષ્ઠા ખોવાઈને દુ:ખી જીવન જીવવાનાં સ્પષ્ટ ચિહ્નો દેખાવા લાગ્યાં. વિપત્તિમાં સહાય મેળવવા માટે એમણે ગાયત્રી પુરશ્ચરણ કરાવ્યું. વખત જતાં એમને થોડો થોડો લાભ થયો. રૂ અને ચાંદીમાં એવા કેટલાક ઉત્તમ ચાન્સ લાગી ગયા કે એમનું બધું કરજ ભરપાઈ થઈ ગયું. તૂટી ગયેલો વેપાર પાછો ચમકવા લાગ્યો.

દિલ્હીના પ્રખ્યાત પહેલવાન ગોપાલ વિશ્નોઈ કોઈ મોટી કુસ્તી રમવા જતા, તો તે પહેલા ગાયત્રી પુરશ્ચરણ કરતા હતા. તેથી તે સદા જીત મેળવતા હતા

વાંસવાડીના શ્રી સીતારામ માલવીયને ક્ષય રોગ થયો હતો. એક્સરમાં દેખાડતાં ડૉક્ટર ફેફસાં બગડી ગયાનો અભિપ્રાય આપ્યો હતો. દશા નિરાશાજનક હતી. સેંકડો રૂપિયાની દવા ખાવાં છતાં કંઈ આરામ થયો નહીં. પછી એક વયોવૃદ્ધના કહેવાથી એમણે ખાટલા પર પડ્યા પડ્યા ગાયત્રી જપ શરૂ કર્યો અને મન સાથે પ્રતિજ્ઞા કરી કે મારું જીવન બચી જાય તો દેશહિતમાં ગાળીશ. પ્રભુની કૃપાથી તેઓ બચી ગયા. ત્યારથી આજ સુધી તેઓ આદિવાસી ભીલો તથા પછાત વર્ગની સેવા કરી રહ્યા છે.

થરથરાના લા. કરસનદાસનો છોકરો બહુ જ નબળો અને કમજોર થઈ ગયો હતો અને વારંવાર બીમાર પડતો હતો. તેની ઉંમર સોળ વર્ષની હોવા છતાં તે ૧૩ વર્ષનો હોય એવો દેખાતો હતો. છોકરાને તેના કુલગોરે ગાયત્રી ઉપાસના કરવાનો ઉપદેશ આપ્યો. તેનું મન એ તરફ લાગ્યું. એક એક કરીને તેની બધી બીમારીઓ જતી રહી. કસરત કરવા લાગ્યો. એ ત્રણ વર્ષમાં એનું શરીર દોઢું બની ગયું અને ઘરનું કામકાજ હોશિયારીથી કરવા લાગ્યો.

પ્રયાગના શ્રી મુન્નુલાલજીના દોહિત્રની સ્થિતિ બહુ જ ખરાબ થઈ ગઈ હતી. ગળું સુજી ગયું હતું. ડૉક્ટરો બધા જ પ્રયત્નો કરતા પણ કોઈ પ્રયત્નમાં સફળતા મળી નહિ. આથી તેમના કુટુંબીજનોએ ગાયત્રી ઉપાસનાનું શરણ લીધું. આખી રાત ગાયત્રી જપ અને ગાયત્રી ઉપાસનાનું શરણ લીધું. આખી રાત ગાયત્રી જપ અને ગાયત્રી ચાલીસાના પાઠ ચાલુ રહ્યા. સવાર થતાં થતાં તો સ્થિતિમાં આશ્ચર્યકારક સુધારો થયો અને બે ચાર દિવસમાં તો તે હરતો ફરતો ખેલતો-કૂદતો થઈ ગયો.

આરા નિવાસી શ્રી રામકરણજી આમંત્રણ મળ્યાથી કોઈને ત્યાં ભોજન કરવા ગયા. ત્યાંથી પાછા ફરતાં જ તેમનું મગજ વિકૃત થઈ ગયું. ગાંડાની જેમ આમતેમ ફરવા લાગ્યા, એક દિવસ પોતાની જાંઘ પર ઈટ મારીને જાંઘ સુઝવી નાંખી. તેથી એમનું જીવન લગભગ નિરર્થક જેવું જ થઈ ગયું. એક દિવસ તેમના કેટલાક સંબંધીઓ તેમને પકડીને જબરજસ્તીથી પ્રસિદ્ધ ગાયત્રી-ઉપાસક પ. રામગોપાલજીની પાસે લઈ આવ્યા. તેમણે કૃપા કરીને ગાયત્રી મંત્રથી મંત્રેલા ચોખાના દાણા તેમના પર નાખ્યા તેથી તેઓ મછિત થઈ ગયા. થોડી વાર પછી તેઓની મુર્છા વળીને તેમણે પીવાનું પાણી માગ્યું. ગાયત્રી મંત્ર વડે અભિમંત્રિત જળ તેમને પીવડાવ્યું. થોડા જ દિવસમાં તેઓ તદ્દન સ્વસ્થ થઈ ગયા.

શ્રી નારાયણપ્રસાદ કશ્યપ રાજનાંદગામવાળાના એક ભાઈ પર કેટલાક લોકોએ ફોજદારી કેસ માંડ્યો. એ કેસ ચાર વર્ષ સુધી ચાલ્યો એવી જ રીતે એમના નાનાભાઈ પર ખૂનનો કેસ થયો. એમણે ગાયત્રીનો આશ્રય લીધો અને બંને નિર્દોષ છૂટી ગયા.

સ્વામી યોગાનંદજીને કેટલાક પ્લેચ્છો અકારણ બહુ જ સતાવતા હતા. એમને ગાયત્રીનું આગ્નેયાસ્ત્ર સિદ્ધ હતું. તેનો પ્રયોગ તેમણે કેટલાક પ્લેચ્છો પર કર્યો અને તેમનાં શરીર એવાં બળવા લાગ્યા કે જાણે કોઈએ અગ્નિ લગાવ્યો હોય. તેઓ મરણતુલ્ય કષ્ટથી તરફડવા લાગ્યા. ત્યારે લોકોએ પ્રાર્થના કરવાથી એ અંતર્દાહને શાંત કર્યો. ત્યાર પછી એ બધા તદ્દન સીધા થઈ ગયા.

નન્દનપુરવાના સત્યનારાયણજી એક સારા ગાયત્રી ઉપાસક હતા. એમને વગર કારણે સતાવનાર કેટલાક ગુંડાઓ પર એવો વ્રજપાત થયો કે એમાંનો એક ભાઈ ૨૪ જ કલાકમાં કૉલેરાથી મરી ગયો અને ધાડ પાડવા બદલ બાકીના પોલીસોને હાથે પકડાઈ ગયા. એમને પાંચ પાંચ વર્ષની જેલ પડી.

આવાં અનેક પ્રમાણો મોજૂદ છે, જેનાથી એ સાબિત થાય છે કે, શ્રદ્ધાપૂર્વક ગાયત્રી માતાનો આશ્રય લેવાથી મનુષ્ય અનેક આપત્તિમાંથી છૂટી જાય છે અને અનિવાર્ય કર્મભોગો તેમજ કઠોર પ્રારબ્ધમાં પણ કેટલીક વાર આશ્ચર્યજનક સુધારો દેખાય છે.

ગાયત્રી ઉપાસનાનો મૂળ લાભ આત્મશાંતિ છે. આ મહામંત્રના પ્રભાવથી આત્મામાં સત્ત્વગુણ વધે છે અને અનેક પ્રકારની આત્મિક સમૃદ્ધિ વધે છે. તેની સાથે જ અનેક પ્રકારના દુન્યવી લાભો પણ મળતા જાય છે. અલબત્ત દુન્યવી લાભો તો ગૌણ જ ગણવા જોઈએ.

%d bloggers like this: