સૂનકારના સાથીઓ – પ્રકૃતિનો રુદ્રાભિષેક

સૂનકારના સાથીઓ – પ્રકૃતિનો રુદ્રાભિષેક

આજે ભોજવાસા ટેકરી પર આવી પહોંચ્યા. કાલે વહેલી સવારે જ ગૌમુખ જવા રવાના થવાનું છે. અહીં વાહનવ્યવહાર નથી. ઉત્તરકાશી અને ગંગોત્રીના રસ્તે યાત્રીઓ મળે છે. ટેકરીઓ પર રોકાણ કરનારાની ભીડ હોય છે, પણ અહીં એવું નથી. આજે બધા મળી અમે છ યાત્રીઓ છીએ. જમવાનું સૌ પોતપોતાની સાથે લાવ્યા છીએ. આ જગ્યા ફક્ત કહેવા પૂરતી જ ભોજન માટે વિશ્રામની જગ્યા છે. ધર્મશાળા છે, પણ નીચેની ટેકરીઓ જેવી સવલતો અહીં મળતી નથી.

સામેના પર્વત પર દૃષ્ટિ નાખી, તો એવું લાગ્યું કે જાણે હિમગિરિ પોતે પોતાના હાથે ભગવાન શંક૨ ૫૨ પાણીનો અભિષેક કરતાં પૂજા કરી રહ્યો છે. દશ્ય ખૂબ જ અલૌકિક હતું. ખૂબ ઊંચેથી એક પાતળી જલધારા નીચે પડી રહી હતી. નીચે કુદરતી મોટાં શિવલિંગ હતાં, જેના પર પાણીની ધાર પડી રહી હતી. પડતાંની સાથે જ પાણીની ધાર છાંટાના રૂપમાં ફેરવાઈ જતી હતી. સૂર્યનાં કિરણો આ છાંટા પર પડી સપ્તરંગી ઇન્દ્રધનુષ્ય બનાવી રહ્યાં હતાં. એમ લાગતું હતું કે જાણે સાક્ષાત્ શિવજી બિરાજ્યા છે. એમના માથા પર આકાશમાંથી ગંગાનું અવતરણ થઈ રહ્યું છે અને દેવો સાત સાત રંગનાં પુષ્પો વરસાવી રહ્યા છે. દશ્ય એટલું મોહક હતું કે જોતાં મન ધરાતું જ ન હતું. ગાઢ અંધકાર છવાઈ ગયો ત્યાં સુધી આ અલૌકિક દૃશ્ય જોયા કર્યું.

સૌંદર્ય તો આત્માની તૃષ્ણા છે, પણ તે કૃત્રિમતાના કાદવમાં ક્યાંથી હોઈ શકે ? આ વન તથા પર્વતોનાં ચિત્રો બનાવી લોકો પોતાના ઘરના દિવાનખંડોમાં લગાડી સંતોષ લે છે, પરંતુ પ્રકૃતિને ખોળે સૌંદર્યનું જે ઝરણું વહી રહ્યું છે તે તરફ આંખ ઉઠાવીને કોઈ જોતું પણ નથી. અહીં આખા રસ્તે સૌંદર્ય જ વેરાયેલું પડ્યું હતું. હિમાલયને તો સૌંદર્યનો સમુદ્ર કહીએ છીએ. એમાં સ્નાન કરવાથી આત્મામાં, અંતઃકરણમાં એક ઝણઝણાટી પેદા થાય છે. આ અભૂતપૂર્વ સૌંદર્યપૂંજમાં ખોવાઈ જવાનું મન થાય છે.

આજનું દૃશ્ય આમ તો પ્રકૃતિનો ચમત્કાર જ હતો, પણ મારી ભાવના આ દશ્યમાં એક અનુભૂતિનો આનંદ લેતી રહી, જાણે સાક્ષાત્ શિવ ભગવાનનાં દર્શન ન થયાં હોય ! આ આનંદની અનુભૂતિથી આજેય અંતઃકરણ ગદ્ગદ થઈ જાય છે. કાશ ! આવા રસાસ્વાદને ટૂંકાણમાં લખી શકવું મારે માટે શક્ય બન્યું હોત તો જે લોકો અહીં હાજર નથી તેઓ વાંચીને પણ કેટલું સુખ મેળવત ? દશ્ય ન માણવા બદલ અફસોસ અનુભવત.

૩. હિમાલયમાં પ્રવેશ – પીળી માખી

હિમાલયમાં પ્રવેશ – પીળી માખી

આજે જ્યારે અમે લોકો ગાઢ જંગલમાંથી પસાર થઈ રહ્યા હતા ત્યારે શેતુરનાં ઝાડ પર ગણગણાટ કરતી પીળી માખીઓ અમારી પર તૂટી પડી ને અમારા શરીરે ચોંટી ગઈ. છોડાવવા ઘણો પ્રયત્ન કર્યો પણ છૂટતી ન હતી. હાથ વડે, કપડા વડે, એમને ભગાડી અમેય ભાગ્યા, પણ માખીઓએ ઘણે દૂર સુધી અમારો પીછો કર્યો. ગમે તેમ અથડાતા કૂટાતા લગભગ અડધો માઇલ દોડ્યા ત્યારે પીછો છૂટ્યો. એમના ઝેરીલા ડંખ જ્યાં જ્યાં લાગ્યા હતા ત્યાં ફૂલી ગયું, પીડા પણ થતી હતી.

વિચારવા લાગ્યો કે આ માખીઓને આક્રમણ કરવાનું કેમ સૂઝ્યું ? એનાથી એમને શું મળ્યું ? એમ લાગ્યું કે કદાચ માખીઓ વિચારતી હશે કે આ વનપ્રદેશ અમારો છે. અમારે અહીં રહેવાનું છે. અમારા માટે આ પ્રદેશ સુરક્ષિત રહે, કોઈ બીજો અહીં ઘૂસી ન જાય. એમના આ વિચારથી વિરુદ્ધ અમને ત્યાંથી જતા જોયા એટલે કદાચ તે એમ સમજી હોય કે આ લોકો અમારા પ્રદેશમાં હસ્તક્ષેપ કરી રહ્યા છે. અમારા અધિકારક્ષેત્રમાં પોતાનો અધિકાર સ્થાપી રહ્યા છે એટલા માટે જ પોતાના બળનું પ્રદર્શન કરવા અને હસ્તક્ષેપ માટેની સજા કરવા આક્રમણ કર્યું હશે.

જો આ સાચું હોય તો તે માખીઓની મૂર્ખાઈ છે. આ જંગલ તો ભગવાનનું બનાવેલું છે. માખીઓએ તે નથી વસાવ્યું. એમણે તો ઝાડ પર રહી પોતાનું જીવન ગુજારવું જોઈએ. આખાય વિસ્તારમાં કબજો જમાવવાની એમની લાલસા વ્યર્થ હતી કારણ કે આવડા મોટા પ્રદેશનું તે શું કરે ? એમણે એમ વિચારવું જોઈએ કે આ સમજદારીની દુનિયા છે. બધા લોકો હળીમળીને ઉપયોગ કરે તો સારું. અમે જ્યારે ત્યાંથી જઈ રહ્યા હતા ત્યારે વનશ્રીની છાયા, શોભા અને સુગંધનો લાભ લઈ રહ્યા હતા તેમાં માખીઓએ અદેખાઈ શા માટે કરવી જોઈએ ? એમણે નિર્દય બનીને અમને ડંખ માર્યા, કનડગત કરી, પોતાના ડંખ ખોયા અને કોઈ કોઈ તો કચડાઈ પણ ગઈ, ઘાયલ થઈ અને મરી પણ ગઈ. તે જો ક્રોધ તથા અભિમાન ન બતાવત તો એમણે નકામા પરેશાન ન થવું પડત અને અમારી દૃષ્ટિએ મૂર્ખ અને સ્વાર્થી સાબિત ન થઈ હોત. કોઈ પણ રીતે આ આક્રમણ અને અભિમાન મને બુદ્ધિવાળાં ન લાગ્યાં. આ ‘પીળી માખી’ શબ્દ બિલકુલ યથાર્થ પણ એ બિચારી માખીઓને જ શા માટે વગોવવી જોઈએ ? એમને શા માટે મૂર્ખ ગણવી જોઈએ ? આજે આપણે મનુષ્યો જ એ રસ્તે ચાલીએ છીએ. આ સૃષ્ટિનો ઉપયોગ કરવા લાયક અઢળક સામગ્રી પરમાત્માએ બનાવી છે, જે તેનાં બધાં સંતાનોએ હળીમળીને વહેંચીને ખાવા માટે છે, વાપરવા માટે છે, પણ આપણામાંથી દરેક વ્યક્તિ જેટલું હડપ કરી શકે તેટલું કરે છે, બીજા પર કબજો જમાવવા ઉતાવળી થઈ રહી છે. કોઈ એવું નથી વિચારતું કે જેટલું શરીર અને કુટુંબને માટે જરૂરી હોય તેટલું જ વાપરીએ. જરૂરથી વધારે વસ્તુ પર કબજો જમાવી શા માટે વ્યર્થ માલિકીનો બોજ લઈને ફરવું જોઈએ ? આ માલિકી આપણે ક્યાં સુધી ભોગવી શકવાના હતા ?

પીળી માખીઓની જેમ મનુષ્ય પણ અધિકાર ભોગવવામાં સ્વાર્થી બની રહ્યો છે. સંગ્રહ કરવામાં આંધળો બની રહ્યો છે. હળીમળીને ખાવાની નીતિ સમજમાં નથી આવતી. જે કોઈ પોતાના સ્વાર્થમાં અવરોધરૂપ દેખાય તેના પર તે ગુસ્સે થાય છે, પોતાની તાકાતનું પ્રદર્શન કરે છે અને પીળી માખીઓની જેમ આક્રમણ કરે છે. એક મનુષ્યના આવા વર્તાવથી બીજાને દુઃખ થાય છે એની એને ક્યાં પડી છે ?

પીળી માખીઓ નાના નાના ડંખ મારીને અડધા માઇલ સુધી પીછો કરીને પાછી જતી રહી, પણ માનવીની અધિકાર ભોગવવાની વૃત્તિ, સ્વાર્થ અને અભિમાનમાં ચકચૂર થઈ તેનાથી થતાં આક્રમણોની ભયંકરતા વિશે વિચારું છું ત્યારે પીળી માખીઓની વગોવણી કરવા જીભ ઉપડતી નથી.

૨. હિમાલયમાં પ્રવેશ – ચાંદીના પર્વત.

૨. હિમાલયમાં પ્રવેશ – ચાંદીના પર્વત. આજે સૂકી ટેકરી ૫૨ ધર્મશાળાના ઉપલા માળની ઓરડીમાં ઊતર્યાં હતા. સામે જ બરફથી છવાયેલી પર્વતની ટોચ દેખાતી હતી. બરફ ઓગળીને ધીરે ધીરે પાણી બની રહ્યું હતું અને ઝરણાના રૂપમાં નીચેની બાજુએ વહી રહ્યું હતું. કેટલોક બરફ પૂરો ઓગળ્યા પહેલાં જ પાણી સાથે ભળી જઈ વહેતો હતો, એટલે દૂરથી જાણે ફીણવાળું દૂધ ઉપરથી આવી રહ્યું હોય એવું લાગતું હતું. દેશ્ય ઘણું જ સુંદર હતું, જેને જોઈને આંખોને ઠંડક થતી હતી.
જે ઓરડીમાં મારો ઉતારો હતો ત્યાંથી ત્રીજી ઓરડીમાં બીજા યાત્રાળુઓ ઊતર્યા હતા. એમાં એક છોકરો અને એક છોકરી એમ બે બાળકો પણ હતાં. બંનેની ઉંમર ૧૧-૧૨ વર્ષની હશે. એમનાં માબાપ યાત્રામાં હતાં. આ બાળકોને મજૂરની પીઠ પર ‘કન્ડી’ નામની આ વિસ્તારની પ્રખ્યાત સવારીમાં બેસાડી લાવ્યાં હતાં. બાળકો હસમુખાં અને વાતોડિયાં હતાં. બંનેમાં ચર્ચા થઈ રહી હતી કે સફેદ ચમકતો પર્વત શેનો બનેલો છે ? એમણે ક્યાંક સાંભળ્યું હશે કે પર્વતમાં ધાતુઓની ખાણો હોય છે. બાળકો નિષ્કર્ષ પર આવ્યાં કે પહાડ ચાંદીનો છે. છોકરીને એમાં શંકા થઈ, પણ વિચારી ના શકી કે આ પહાડ ચાંદીનો નથી તો શેનો છે ? પણ એણે એમ વિચાર્યું કે જો પહાડ ચાંદીનો હોય તો કોઈ ને કોઈ વ્યક્તિ એને તોડી તોડીને લઈ જવાનો પ્રયત્ન જરૂર કરે. તે છોકરા સાથે સંમત ન થઈ અને બંને ઝઘડી પડ્યાં. મને આ વિનોદ મનોરંજક લાગ્યો. બાળકો પણ વહાલાં લાગ્યાં. બંનેને બોલાવ્યાં અને સમજાવ્યું કે આ પહાડ પથ્થરનો છે, પરંતુ ઘણી ઊંચાઈ પર હોવાથી તેના પર બરફ જામી ગયો છે. ગરમી પડવાથી આ બરફ ઓગળી જાય છે અને ઠંડી પડતાં પાછો જામી જાય છે. આ બરફ ચળકે છે એટલે આખો પર્વત ચાંદી જેવો દેખાય છે. બાળકોના મનનું સમાધાન થયું, પણ આ સંબંધી ઢગલાબંધ પ્રશ્નો પૂછતાં ગયાં અને એમનાં જ્ઞાનબુદ્ધિના વિકાસ માટે પર્વતની જાણકારી સંબંધિત ઘણી વાતો હું એમને બતાવતો રહ્યો.

વિચારું છું કે બાળપણમાં મનુષ્યની બુદ્ધિ કેટલી અવિકસિત હોય છે કે બરફ જેવી મામૂલી ચીજને ચાંદી જેવી મૂલ્યવાન સમજે છે. મોટી ઉંમરની વ્યક્તિઓ આવું નથી વિચારતી. તે વસ્તુસ્થિતિને ઊંડાણથી વિચારી શકે છે, સમજી શકે છે. જો બાળપણમાં જ આવી સૂઝબૂજ આવી જાય તો વાસ્તવિકતા સમજવામાં બાળકોને કેટલું સરળ પડે !

પણ મારું વિચારવુંય ખોટું જ છે કારણ કે મોટો થઈને ય માનવી સમજદાર ક્યાં બને છે ? જેમ આ બાળકો બરફને ચાંદી સમજતાં હતાં તેવી રીતે ચાંદી કે તાંબાના ટુકડાને, ઇન્દ્રિયોનાં છિદ્રો પર ઉપડી આવતી ચળને, અભિમાનને, તુચ્છ શરીરને મોટી ઉંમરની વ્યક્તિઓ પણ ન જાણે કેટલું બધું મહત્ત્વ આપી દે છે અને એનાથી એટલી બધી આકર્ષિત થાય છે કે તે જીવનલક્ષ્યને ભૂલીને અંધકારમય બનતા જતા ભવિષ્યની પણ પરવા નથી કરતી. બાળકો રમકડાં સાથે રમવામાં કે કાગળની હોડી વહાવવામાં જેટલાં તલ્લીન હોય છે તેનાથી વધુ આપણું મન ક્ષણિક અને સારહીન સાંસારિક આકર્ષણોમાં તલ્લીન થઈ જાય છે. વાંચવું, લખવું, ખાવું, પીવું છોડીને બાળક પતંગ ચગાવવામાં મશગૂલ બને છે ત્યારે આપણે તેને ધમકાવીએ છીએ, પણ આપણને મોટી ઉંમરનાંને કોણ ધમકાવે ? બરફ ચાંદી નથી એ વાત માનવામાં બાળકોના મનનું તો સમાધાન થયું હતું, પણ તૃષ્ણા અને વાસના જીવનલક્ષ્ય નથી એવી આપણી શંકાનું નિવારણ કોણ કરે ?

૧. હિમાલયમાં પ્રવેશ – મૃત્યુ જેવી ભયાનક સાંકડી કેડી

૧. હિમાલયમાં પ્રવેશ – મૃત્યુ જેવી ભયાનક સાંકડી કેડી.

આજે ઘણા લાંબા અંતર સુધી મુશ્કેલ રસ્તા પર ચાલવું પડ્યું. નીચે ગંગા વહી રહી હતી અને ઉપર પહાડ હતો. પહાડની નીચેના ભાગમાં થઈને ચાલવાની એક સાંકડી પગદંડી હતી. એની પહોળાઈ ભાગ્યે જ ત્રણેક ફૂટ હશે. તેના પર થઈને ચાલવાનું હતું. જો એક પગલું પણ આડુંઅવળું પડે તો નીચે ગર્જના કરતી ગંગાના ઊંડાણમાં જળસમાધિ લેતાં સહેજેય વાર ન લાગે. સહેજ દૂર રહી ચાલીએ તો બીજી બાજુ સેંકડો ફૂટ ઊંચો પર્વત સીધો જ ઊભો હતો, જે પોતાની જગ્યાએથી એક ઈંચ પણ ખસવા તૈયાર ન હતો. સાંકડી પગદંડી પર સાચવીને એક એક ડગલું માંડવું પડતું હતું કારણ કે જીવનમૃત્યુ વચ્ચે એક-દોઢ ફૂટનું જ છેટું હતું.

મોતની બીક કેવી હોય છે તેનો અનુભવ જીવનમાં પહેલી જ વાર થયો. એક પૌરાણિક કથા સાંભળી હતી કે રાજા જનકે શુકદેવજીને પોતે કર્મયોગી છે તે સ્થિતિ સમજાવવા માટે તેલનો છલોછલ ભરેલો વાડકો આપી નગરની ચારે બાજુ પ્રદક્ષિણા કરી આવવા કહ્યું. સાથે જ સૂચના આપી કે જો તેલનું એક પણ ટીપું ઢોળાશે તો તમારું મસ્તક ઉડાવી દેવામાં આવશે. શુકદેવજી મૃત્યુના ડરથી ટીપું તેલ ન ઢોળાય તેનું ધ્યાન રાખી ચાલવા લાગ્યા. આખી પ્રદક્ષિણા પૂરી થતાં સુધી એમણે બીજો કોઈ ખ્યાલ રાખ્યો જ નહિ. તેલ સિવાય કંઈ જોયું જ નહિ. રાજા જનકે કહ્યું, “જેવી રીતે મૃત્યુના ભયથી આપે તેલના ટીપાને ઢોળાવા ન દીધું અને સમગ્ર ધ્યાન તેલના વાડકા પર જ કેન્દ્રિત કર્યું એ જ રીતે મૃત્યુભયને હું સદાય ધ્યાનમાં રાખું છું, જેથી કર્તવ્ય – કર્મમાં આળસ ન થાય અને મગજ પણ ફાલતુ વિચારો કરતું અટકે.’’ આ તથ્યનો સ્પષ્ટ અને વ્યક્તિગત અનુભવ આ સાંકડો રસ્તો પાર કરતાં થયો. અમારી સાથે કેટલાય વટેમાર્ગુ હતા. આમ તો રસ્તામાં બધા ટોળટપ્પાં કરતા, ઠઠ્ઠા મશ્કરી કરતાં ચાલતા હતા, પણ જેવી પેલી સાંકડી કેડી આવી કે બધા ચૂપ થઈ ગયા. વાતચીતના બધા વિષય બંધ થઈ ગયા. ન કોઈને ઘર યાદ આવ્યું કે ન બીજું કશું. મગજ બિલકુલ એકાગ્ર હતું અને પ્રશ્ન ફક્ત એક જ હતો કે આગલું ડગલું ઠીક તો ભરાશે ને ? એક હાથથી પર્વતની ધારને પકડીને ચાલતા હતા. આમ તો એને પકડવાનો કોઈ આધાર ન હતો, તો પણ શરીર કદાચ નીચેની બાજુએ ઝૂકે તો પહાડનો ટેકો કંઈક મદદરૂપ થાય એ આશાએ પહાડની ધાર પકડીને ચાલતા હતા. આ રીતે દોઢ-બે માઇલની આ યાત્રા ઘણી મુશ્કેલીથી પૂરી થઈ. હૃદય હર પળે ધડકતું જ રહ્યું. જીવ બચાવવા કેટલી સાવધાનીની જરૂર છે એ પાઠ પ્રત્યક્ષ રીતે આજે શીખ્યો.

આ વિકટ યાત્રા તો પૂરી થઈ, પણ આવી ઘટના અંગે વિચાર આવે છે કે જ્યારે આપણે મૃત્યુ નજીક છે એવું જોઈએ છીએ ત્યારે ફાલતુ વાતો, મૃગતૃષ્ણાઓ બધું જ ભૂલી જઈએ છીએ. જીવનલક્ષ્યની મારી યાત્રા પણ આ યાત્રા જેવી જ રહી છે. પ્રત્યેક ડગલું જોઈ વિચારીને જ મૂકવું પડે છે. જો એકાદ ડગલું પણ આડુંઅવળું મુકાઈ જાય તો માનવજીવનના મહાન લક્ષ્યથી પતિત થઈને આપણે અધઃપતનની ખાઈમાં પડીએ છીએ. જીવન આપણને વહાલું છે, તો તે વહાલને યથાર્થ ક૨વાનો એક જ માર્ગ છે કે આપણે આવી સાંકડી પગદંડીઓ પર પરીક્ષાના સમયે પ્રત્યેક ડગલું જોઈ વિચારીને ભરીએ, આપણી જાતને ઉગારીને જીવનની પેલે પાર જ્યાંથી શાંતિપૂર્ણ યાત્રા શરૂ થાય છે ત્યાં લઈ જઈએ.

માનવજીવન એટલું જ જવાબદારીભર્યું છે, જેટલું આ ગંગા- તટની સાંકડી પગદંડી પર ચાલનારાનું જીવન. એને હેમખેમ પાર કરીને જ સંતોષનો શ્વાસ લઈ શકીએ અને આશા રાખી શકીએ કે હવે તીર્થદર્શન કરી શકીશું. કર્તવ્યપાલનની પગદંડી આવી જ સાંકડી છે. એમાં લાપરવાહી રાખવાથી જીવનલક્ષ્ય કઈ રીતે પ્રાપ્ત કરી શકીએ ? ધર્મને પહાડની દીવાલ સમજી એને પકડી પકડીને ચાલતાં ચાલતાં આપણે ભયની ઘડીઓમાં ગબડી પડવાથી બચી શકીએ છીએ. સામાન્ય સંજોગોમાં આવી દીવાલનો ટેકો જ આપણા માટે પૂરતો છે. ધર્મની આસ્થા પણ લક્ષ્યપ્રાપ્તિ માટે મુખ્ય ગણાય છે.

સૂનકારના સાથીઓ મારો અજ્ઞાતવાસ અને તપસાધનાનો હેતુ – શ્રીરામ શર્મા આચાર્ય

સૂનકારના સાથીઓ મારો અજ્ઞાતવાસ અને તપસાધનાનો હેતુ – શ્રીરામ શર્મા આચાર્ય
તપમાં અપાર શક્તિ છે. આ જગતમાં સૌથી વધુ શક્તિસંપન્ન તત્ત્વનું મૂળ તપમાં જ સમાયેલું છે. સૂર્ય તપે છે એટલે તે સમસ્ત વિશ્વને જીવન પ્રદાન કરનાર પ્રાણભંડારનો માલિક છે. ઉનાળાના ધોમધખતા તાપથી વાયુમંડળ ગરમ થાય છે ત્યારે જ મંગળકારી વરસાદ થાય છે. સોનું પણ તપીને જ સાચું, તેજસ્વી અને કીમતી બને છે. બધી ધાતુઓ જ્યારે ખાણમાંથી નીકળે છે ત્યારે દૂષિત અને ભેળસેળવાળી તેમ જ કાચી હોય છે, પરંતુ તેમને કેટલીયવાર ભઠ્ઠીમાં તપાવીએ, ઓગાળીએ અને ગાળીએ છીએ ત્યારે જ તે શુદ્ધ અને કીમતી બને છે. કાચી માટીમાંથી બનેલાં રમકડાં કાચાં હોય છે અને સહેજ ટક્કર લાગતાં જ તે તૂટી જાય છે. ભઠ્ઠીમાં તપાવ્યા બાદ તે મજબૂત અને પાકાં, લાલ રંગનાં બને છે. કાચી ઈંટો ભઠ્ઠામાં તપાવ્યા અને પકવ્યા બાદ પથ્થર જેવી કઠણ થઈ જાય છે. મામૂલી કાંકરા પકવ્યા બાદ ચૂનો બને છે, જેના વડે વિશાળ મહેલો બને છે, જે સેંકડો વર્ષ સુધી ઊભા રહી શકે છે.

મામૂલી અબરખને જ્યારે અગ્નિમાં સો વાર તપાવીએ છીએ ત્યારે તેમાંથી ચંદ્રોદય રસ બને છે. કેટલીયવાર અગ્નિમાં બાળ્યા પછી જ ધાતુઓની મૂલ્યવાન ભસ્મ તૈયાર થાય છે, જેના યોગ્ય ઉપયોગથી દુ:ખદાયક રોગોથી મુક્ત થઈ રોગી અને અશક્ત વ્યક્તિઓ પુનર્જીવન મેળવે છે. સામાન્ય રીતે કાચાં અનાજ, શાક, દાળ વગેરે અપાચ્ય અને અરુચિકર હોય છે, તેમ જ સ્વાદિષ્ટ પણ લાગતાં નથી. રાંધવાની ક્રિયામાં ગરમ થયા બાદ જ તે સુપાચ્ય, રુચિકર અને સ્વાદિષ્ટ બને છે. ધોબીની ભઠ્ઠીમાં ઉકાળ્યા બાદ જ મેલાં કપડાં સ્વચ્છ અને ઊજળાં થાય છે. પેટના જઠરાગ્નિ દ્વારા પચાવેલું અનાજ હાડકાં અને લોહીનું રૂપ ધારણ કરી આપણા શરીરનો ભાગ બને છે. જો આ અગ્નિસંસ્કારની, તપવાની ક્રિયા બંધ થાય તો નિશ્ચિતરૂપે વિકાસનો સમગ્ર ક્રમ જ બંધ થઈ જાય.

પ્રકૃતિ તપે છે એટલે સૃષ્ટિની બધી જ સંચાલનવ્યવસ્થા ચાલે છે. જીવ તપે છે એટલે જ એના ગર્ભમાં સુષુપ્ત પડેલાં પુરુષાર્થ, પરાક્રમ, સાહસ, ઉત્સાહ, ઉલ્લાસ, જ્ઞાનવિજ્ઞાન જેવાં રત્નોની હારમાળા સ્ફૂરે છે. માતા પોતાના અંડકોષ અને ગર્ભને શરીરની ગરમીથી પકવી બાળકને જન્મ આપે છે. જે વ્યક્તિઓએ સુષુપ્તાવસ્થામાંથી આસમાને પહોંચવાની, ખાવા-સૂવા કરતાં કંઈક નવું અને વધારે કરવાની ઇચ્છા રાખી છે તે બધાંએ તપ કરવું જ પડ્યું છે. સંસારમાં અનેક પુરુષાર્થી, પરાક્રમી અને ઇતિહાસનાં પાનાં પર સુવર્ણાક્ષરે અંકિત થયેલા મહાપુરુષોએ કોઈ ને કોઈ રૂપે તપ કરવાં જ પડ્યાં છે. ખેડૂત, વિદ્યાર્થી, મજૂર, વૈજ્ઞાનિક, નેતા, વિદ્વાન, ઉદ્યોગપતિ, કારીગર વગેરેમાં એ લોકો જ સફળ થયા છે, જેમણે કઠોર પરિશ્રમ અને કઠોર તપસ્યાની નીતિ અપનાવી છે. જો એ લોકો આળસ, પ્રમાદ, શિથિલતા તેમ જ વિલાસમાં પડ્યા રહ્યા હોત તો સિદ્ધિઓના શિખરે ન પહોંચ્યા હોત.

બધા પ્રકારના પુરુષાર્થોમાં આધ્યાત્મિક પુરુષાર્થનું મહત્ત્વ સૌથી વધારે છે. જે રીતે સામાન્ય સંપત્તિ કરતાં આધ્યાત્મિક સંપત્તિ વધુ મહત્ત્વની છે તે જ રીતે આધ્યાત્મિક પુરુષાર્થનું મહત્ત્વ વધારે છે. ધન, બુદ્ધિ, બળ વગેરેના આધારે કેટલીય વ્યક્તિઓ ઉન્નતિ કરી સુખી તેમ જ પ્રતિષ્ઠિત બની છે, પરંતુ જેમણે આધ્યાત્મિક બળ મેળવ્યું છે એમણે પેલી વ્યક્તિઓ કરતાં કંઈ કેટલુંય વધારે પ્રાપ્ત કર્યું છે. પિત્તળ તેમ જ સોનામાં તથા કાચ અને રત્નમાં જે અંતર છે તે જ અંતર સાંસારિક સંપત્તિ અને આધ્યાત્મિક સંપત્તિ વચ્ચે છે. આ સંસારમાં ધનવાન, શેઠ, અમીર, ઉમરાવ, ગુણવાન, વૈજ્ઞાનિક તથા કલાકાર ઘણા છે, પણ એમની સરખામણી જેમણે સમગ્ર સંસારના હિતને ધ્યાનમાં લીધું છે એવા આધ્યાત્મિક પુરુષાર્થીઓ સાથે ન થઈ શકે. પ્રાચીનકાળમાં પણ બધા સમજુ લોકો, રાજાઓ વગેરે પોતાના બાળકોને તેજસ્વી બનાવવા કઠોર સાધના માટે નાની ઉંમરમાં જ ઋષિઓના આશ્રમોમાં, ગુરુકુળોમાં મોકલી દેતા, જેથી એ બાળકો મોટા થઈને મહાપુરુષોની હરોળમાં આવે.

સંસારમાં જે જે મહાન કાર્યોસિદ્ધ થયાં છે તેની પાછળ તપશ્ચર્યાની તાકાત ચોક્કસપણે રહેલી છે. આપણો દેશ દેવતાઓ અને નવરત્નોનો દેશ રહ્યો છે. આ ભારતભૂમિ સ્વર્ગથી પણ મહાન ગણાય છે. જ્ઞાન, પરાક્રમ અને સંપત્તિની દૃષ્ટિથી આ દેશ અનાદિકાળથી વિશ્વનો મુગટમણિ રહ્યો છે. ઉન્નતિના શિખરે પહોંચવાનું કારણ અહીંના લોકોની પ્રચંડ તપશ્ચર્યા જ છે. આળસુ, વિલાસી, સ્વાર્થી અને લોભી લોકોને અહીં સદાય તિરસ્કાર જ મળ્યો છે. તપશક્તિની મહત્તાને અહીંના લોકોએ ઓળખી અને તે મુજબ કરવાની તત્પરતા બતાવી ત્યારે જ આ ભારત દેશને જગદ્ગુરુઓ, ચક્રવર્તી શાસકો અને સંપત્તિ મેળવવાનું માન મળ્યું.

આપણા ભૂતકાળના ઇતિહાસ પર નજર કરતાં એ સ્પષ્ટ જણાઈ આવે છે કે ભારતનો બહુમુખી વિકાસ તપશ્ચર્યા પર જ આધારિત રહ્યો છે. સૃષ્ટિના સર્જનહાર બ્રહ્માજીએ સૃષ્ટિનિર્માણ પહેલાં વિષ્ણુ ભગવાનની નાભિમાંથી નીકળેલ કમળ પર આસન જમાવી સેંકડો વર્ષ મા ગાયત્રીની ઉપાસનાના આધારે તપ આદર્યાં ત્યારે જ તેમને સૃષ્ટિનિર્માણ અને જ્ઞાનવિજ્ઞાન ઉત્પન્ન કરવાની શક્તિ મળી. માનવધર્મના ભગવાન મનુએ પોતાની રાણી શતરૂપા સાથે પ્રચંડ તપ આદર્યા બાદ જ પોતાની મહત્ત્વની જવાબદારી પૂરી કરી હતી. ભગવાન શંકર સ્વયં તપરૂપ હતા. એમનું કર્તવ્ય શરૂઆતથી જ તપસાધનાનું રહ્યું. શેષનાગે તપોબળથી જ આ પૃથ્વીને પોતાના માથા પર ઉઠાવી છે. સાત ઋષિઓએ આ માર્ગે જ લાંબા સમય સુધી કર્તવ્યશીલ રહીને એવી સિદ્ધિ મેળવી, જેથી એમનાં નામ સદાયને માટે અજરઅમર થઈ ગયાં. દેવતાઓના ગુરુ બૃહસ્પતિ અને દૈત્યોના ગુરુ શુક્રાચાર્ય પોતપોતાના શિષ્યોના કલ્યાણાર્થે તપસાધનાના આધારે જ માર્ગદર્શન આપી રહ્યા હતા.

નવી સૃષ્ટિ રચનાર વિશ્વામિત્ર અને રઘુવંશના રાજાઓને પેઢીઓ સુધી માર્ગદર્શન આપનાર વશિષ્ઠ ઋષિની ક્ષમતા સાધના અને તપમાં જ સમાયેલી હતી. એકવાર રાજા વિશ્વામિત્ર વનમાં પોતાની સેના લઈને ગયા ત્યારે પોતાની પાસે કંઈ ન હોવા છતાં વશિષ્ઠજીએ સમગ્ર સેનાની રહેવાજમવાની આગતાસ્વાગતા કરી, તો વિશ્વામિત્ર આશ્ચર્યચકિત થયા. કંઈક વાંધો પડતાં શસ્ત્રહીન વશિષ્ઠજી અને વિશાળ સેનાધારી

વિશ્વામિત્રને ઝઘડો થયો. ભયંકર યુદ્ધ થયું, પરંતુ અંતે રાજા વિશ્વામિત્રે જ પરાજિત થવું પડ્યું. એમણે ‘ધિક્ બલમ્ ક્ષત્રિય બલમ્ બ્રહ્મ તેજો બલમ્ બલમ્’ની ઘોષણા કરી રાજપાટ છોડી દીધાં અને શક્તિની આરાધના માટે પોતાનું શેષ જીવન સમર્પિત કરી દીધું.

ભગીરથ રાજાના નર્કમાં પડી રહેલા પૂર્વજોના ઉદ્ધાર માટે તેમ જ તરસી ધરતીને તૃપ્ત કરવા, જનસમાજના કલ્યાણ માટે ગંગાવતરણની આવશ્યકતા હતી. આ મહાન હેતુ પૂર્ણ કરવા લૌકિક પુરુષાર્થની નહિ, પણ તપશક્તિની જરૂર હતી. ભગીરથ રાજા કઠોર તપસ્યા કરવા વનમાં ગયા અને પોતાની સાધનાથી ગંગાજીને પ્રભાવિત કરીને તેમને પૃથ્વી પર અવતરવા અને શિવજીને તેમની જટામાં ગંગાજીને ઝીલવા તૈયાર કર્યા. આવું કામ સહેલાઈથી થતું નથી. તપશક્તિએ જ આવું ભગીરથ કાર્ય શક્ય બનાવ્યું છે.

ચ્યવન ઋષિ ઘણાં વર્ષોથી એવું કઠોર તપ કરી રહ્યા હતા કે એમના આખા શરીર પર ઊધઈએ રાફડો બનાવ્યો. ઋષિનું આખું શરીર માટીના ઢગલા જેવું થઈ ગયું. રાજકુમારી સુકન્યાએ ઢગલાનાં છિદ્રોમાં બે ચમકતી ચીજો જોઈ તેમાં કાંટા ભોંકી દીધા. આ ચમકદાર ચીજો તો ચ્યવન ઋષિની આંખો હતી. ચ્યવન ઋષિએ પોતાની અંદર રહેલાં સુષુપ્ત કેન્દ્રોને જાગૃત કરી, પરમાત્માના અખૂટ ભંડારમાંથી પોતે કંઈક મેળવવા લાયક બને તે માટે આવું તપ કરેલું.

શુકદેવજી જન્મથી જ સાધનામાં વ્યસ્ત રહ્યા. તેઓ એવું માનતા કે માનવજીવનનો સદુપયોગ તૃષ્ણાજન્ય પ્રલોભનો તેમ જ મન બહેકાવતી બાબતોને દૂરથી જ નમસ્કાર કરી બ્રહ્મજ્ઞાન અને બ્રહ્મતત્ત્વ જેવા આધ્યાત્મિક હેતુઓ માટે જ કરવો જોઈએ.

સાધારણ રાજકુમારની જેમ ધ્રુવે જો મોજમજાનું જીવન વિતાવ્યું હોત તો તે તપસ્વી બ્રહ્માંડનું કેન્દ્રબિંદુ ‘ધ્રુવ તારો’ બની પોતાની જાતને અમર બનાવી શક્યા ન હોત. તપસ્વી જીવનમાં એમને એવું રાજપાટ મળ્યું કે પિતાની દયાકૃપાથી પણ આવડું મોટું રાજ્ય ન મળ્યું હોત. ધરતી પર વેરાઈ ગયેલા અન્નકણો વીણી પોતાનો નિર્વાહ કરનાર કણાદ ઋષિ, વડના દૂધ પર નિર્વાહ કરનાર વાલ્મીકિ ઋષિ વગેરે ભૌતિક ભોગવિલાસથી વંચિત તો રહ્યા, પણ તેના બદલામાં તેમને જે કંઈ મળ્યું તે મહાન સંપત્તિ કરતાં સહેજેય ઊતરતું ન હતું.

ભગવાન બુદ્ધ અને ભગવાન મહાવીરે એ સમયના લોકોની દુર્ગતિ દૂર કરવા પોતાની તપસ્યાનો બ્રહ્માસ્ત્રના રૂપમાં ઉપયોગ કર્યો. વ્યાપક હિંસા અને આસુરી વાતાવરણને દયા અને અહિંસામાં ફેરવી નાખ્યું. દુષ્ટતાને હઠાવવા દંડ, દમન અને અસ્ત્રશસ્ત્રનો કે લશ્કરની સહાયનો ઉપયોગ તો સમજી શકાય, પણ તપોબળથી અત્યાચારી શાસકોને પૃથ્વી પરથી ધરમૂળથી નાબૂદ કરવામાં ભગવાન પરશુરામની ફરસી અમોઘ શસ્ત્ર સાબિત થઈ. એનાથી જ એમણે મોટા મોટા સામંતો અને સેનાવાળા રાજાઓને હરાવીને એકવીસ વાર પૃથ્વીને નક્ષત્રી બનાવી. અગસ્ત્ય ઋષિનો ક્રોધ બિચારો સમુદ્ર કેવી રીતે જીરવી શકે ? તેઓ ત્રણ જ ઘૂંટડામાં આખા સમુદ્રનું પાણી પી ગયા. દેવો જ્યારે કોઈ પણ રીતે દાનવોને હરાવી ન શક્યા ત્યારે ઇન્દ્ર ભગવાને દધીચિ ઋષિનાં તેજસ્વી હાડકાંનું વજ્ર બનાવી દેવોને ઉગાર્યા.

પુરાતનકાળમાં જેમનામાં તિતિક્ષા તેમ જ મુશ્કેલીઓ સહન કરવાની ક્ષમતા હતી તેઓ જ વિદ્યાને લાયક ગણાતા હતા. આવા લોકોના હાથમાં પહોંચેલી વિદ્યા દ્વારા જ સંસારને લાભ મળતો હતો. આજે લોભી અને વિલાસી વૃત્તિવાળા માટે જ આ વિદ્યા સરળ બની ગઈ છે. પરિણામે વિદ્યાનો દુરુપયોગ પણ ખૂબ જોવા મળે છે. આપણે જોઈએ છીએ કે અભણની તુલનામાં ભણેલા લોકો જ માનવધર્મથી ઘણા દૂર ધકેલાઈ ગયા છે અને તેઓ અનેક પ્રશ્નો ઊભા કરી સંસારનાં સુખશાંતિ માટે પણ ખતરારૂપ બન્યા છે. પ્રાચીનકાળમાં પ્રત્યેક સમજુ વ્યક્તિ પોતાનાં બાળકોને તપસ્વી બનાવવા માટે ગુરુકુળોમાં મોકલતી હતી અને ગુરુકુળોના સંચાલકો ઘણા લાંબા સમય સુધી વિદ્યાર્થીઓમાં સહનશીલતા જાગૃત કરતા હતા. જે વિદ્યાર્થીઓ પ્રારંભિક પરીક્ષામાં સફળ થતા તેમને જ લાયક ઠેરવી વિદ્યા પ્રદાન કરતા હતા. ઉદ્દાલક, આરુણિ જેવા અસંખ્ય વિદ્યાર્થીઓને કડક પરીક્ષાઓમાં પાસ થવું પડ્યું હતું.

ઉત્તમ સંતાન પ્રાપ્ત કરવા ઉત્સુક કેટલીય વ્યક્તિઓ તપસ્વીઓની કૃપાથી ધન્ય બની છે. શૃંગીઋષિ દ્વારા આયોજિત પુત્રપ્રાપ્તિ યજ્ઞ દ્વારા ત્રણ ત્રણ લગ્ન કરવા છતાં પુત્રસુખ નહિ પામનાર રાજા દશરથને ચાર પુત્ર મળ્યા. રાજા દિલીપે લાંબા સમય સુધી વશિષ્ઠ ઋષિના આશ્રમમાં પત્ની સાથે રહી ગાયો ચરાવી એમની કૃપા મેળવી, જેના ફળસ્વરૂપે તેમનો વંશવેલો પાંગર્યો. પાંડુરાજા નિઃસંતાન હતા. વ્યાસજીના આશીર્વાદથી પરમ પ્રતાપી પાંચ પાંડવો ઉત્પન્ન થયા. સ્વ. શ્રી જવાહરલાલ નહેરુની બાબતમાં કહેવાય છે કે તેમના પિતા મોતીલાલ નહેરુ જ્યારે લાંબા સમય સુધી નિઃસંતાન હતા ત્યારે તેમની ચિંતા દૂર કરવા હિમાલય નિવાસી એક તપસ્વીએ પોતાના શરીરનો ત્યાગ કરીને તેમનો મનોરથ પૂર્ણ કર્યો. કેટલાય ઋષિકુમારો પોતાનાં માબાપની પ્રચંડ આધ્યાત્મિક શક્તિ લઈને જ પેદા થયા હતા અને તેમણે બાળપણમાં જ એવાં કાર્યો કરેલાં, જે મોટા માટે પણ અશક્ય હતાં. લોમશ ઋષિના પુત્ર શૃંગી ઋષિએ જ્યારે રાજા પરીક્ષિતને પોતાના પિતાના ગળામાં સાપ નાખતાં જોયા, ત્યારે તરત જ ગુસ્સે થઈ જઈ શાપ આપ્યો કે આ દુષ્કૃત્ય કરનારને સાત દિવસમાં જ સાપ કરડશે. રાજા પરીક્ષિતના સંરક્ષણની કડક વ્યવસ્થા હોવા છતાં ઋષિકુમારનો શાપ હકીકત બનીને જ રહ્યો.

શાપ અને વરદાનોનાં આશ્ચર્યજનક પરિણામોથી આપણા પ્રાચીન ઇતિહાસનાં પાનાં ભરેલાં છે. શ્રવણકુમારને તીર મારવાના દંડ રૂપે શ્રવણના પિતાએ શાપ આપ્યો હતો કે તેઓ પણ પુત્રશોકથી આવી જ રીતે ઝૂરીઝૂરીને મરશે. તપસ્વીના મોંમાંથી નીકળેલું વચન મિથ્યા જતું નથી. દશરથને એ રીતે જ મરવું પડ્યું. પ્રસન્ન થઈ દેવતાઓની જેમ તપસ્વી ઋષિઓ વરદાન પણ આપતા હતા અને દુઃખ, દારિદ્રયથી પીડાતી અનેક વ્યક્તિઓ સુખશાંતિ મેળવી શકતી.

ફક્ત પુરુષો જ નહિ, પરંતુ તપસાધના ક્ષેત્રે ભારતની સ્ત્રીઓ પણ પાછળ ન હતી. પાર્વતીએ પ્રચંડ તપ કરી સમર્થ, સંહારક, સમાધિસ્થ શંકરજીને લગ્ન કરવા મજબૂર કર્યા. અનસૂયાએ પોતાની આત્મશક્તિથી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશને નાનાં બાળકોમાં ફે૨વી દીધા હતા. સુકન્યાએ તપ કરીને પોતાના વૃદ્ધ પતિને યુવાન બનાવ્યા. સાવિત્રીએ યમરાજા સાથે સંઘર્ષ કરી પોતાના મૃત પતિ સત્યવાનને સજીવન કર્યો. કુંતીએ સૂર્યનું તપ કરી કુંવારી અવસ્થામાં સૂર્ય સમાન તેજસ્વી કર્ણને જન્મ આપ્યો. ક્રોધિત ગાંધારીએ કૃષ્ણને શાપ આપ્યો કે જે રીતે મારા કુળનો નાશ થયો છે તેવી જ રીતે આંતિરક સંઘર્ષથી તારું કુળ પણ નાશ પામશે. એમનું વચન મિથ્યા ગયું નહિ. બધા યાદવો આંતરિક સંઘર્ષમાં જ નાશ પામ્યા. દમયંતીના શાપથી પારધી જીવતો જ સળગી ગયો. ઈડાએ પોતાના પુત્ર મનુને યજ્ઞ કરવામાં સહાયતા કરી. આ બધાં આશ્ચર્યજનક કાર્યો પાછળ સ્રીતપોબળનો મહિમા છુપાયેલો છે.

દેવોની જેમ દાનવો પણ જાણતા હતા કે તપમાં જ અપાર શક્તિ છે. એમણે પણ પ્રચંડ તપ કર્યાં અને એવાં વરદાન પ્રાપ્ત કર્યો કે જે દેવોને પણ મળી શકેલાં નહિ. રાવણે અનેક વાર પોતાની જાતને હોડમાં મૂકીને કરેલા તપથી શંકરજીને પ્રભાવિત કરી અજેય શક્તિઓનો ભંડાર પ્રાપ્ત કર્યો હતો. કુંભકર્ણે તપ દ્વારા જ છ મહિના જાગવાનું અને છ મહિના સૂવાનું અદ્ભુત વરદાન મેળવ્યું હતું. મેઘનાદ, અહિરાવણ અને મારીચની વિભિન્ન માયાજાળ એમને તપ દ્વારા જ પ્રાપ્ત થઈ હતી. ભસ્માસુરે માથા પર હાથ મૂકના૨ને સળગાવી દેવાની શક્તિ તપ વડે જ મેળવી હતી. હિરણ્યકશ્યપ, હિરણ્યાક્ષ, સહસ્રબાહુ, બલિ વગેરે દાનવોનાં પરાક્રમોનો મૂળ આધાર તપ જ હતું. વિશ્વામિત્ર અને રામચંદ્રજી માટે માથાનો દુઃખાવો સાબિત થયેલી તાડકા, શ્રીકૃષ્ણજીના પ્રાણ લેવા પ્રયત્ન કરનાર પૂતના, હનુમાનજીને ગળી જવાનો પ્રયત્ન કરી સીતાજીને કૌતુક બતાવનાર ત્રિજટા વગેરે દાનવનારીઓ પણ આધ્યાત્મિક ક્ષેત્રમાં આગળ હતી.

આવા દસવીસ નહિ, પણ હજારો લાખો પ્રસંગો ભારતીય ઇતિહાસમાં મોજૂદ છે. તપશક્તિથી શરીરધારી મનુષ્યોએ વિશ્વને આશ્ચર્યમાં ગરકાવ કરી દે તેવાં જનકલ્યાણનાં ઉદાહરણો આપ્યાં છે. આ યુગમાં પણ મહાત્મા ગાંધીજી, સંત વિનોબા, મહર્ષિ દયાનંદ, મીરા, કબીર, દાદુ, તુલસીદાસ, સૂરદાસ, રઈદાસ, મહર્ષિ અરવિંદ, મહર્ષિ રમણ, રામકૃષ્ણ પરમહંસ, સ્વામી રામતીર્થ જેવી આત્મબળસંપન્ન વ્યક્તિઓએ જે કાર્યો કર્યાં છે તે સામાન્ય ભૌતિક સુખોના પુરુષાર્થ દ્વારા ન થઈ શક્યાં હોત. મેં પણ મારા જીવનના પ્રારંભમાં જતપશ્ચર્યાનો આરંભ કર્યો છે. ચોવીસ મહાપુરશ્ચરણોની કઠોર તપસ્યા દ્વારા ઉપલબ્ધ શક્તિનો ઉપયોગ મેં લોકકલ્યાણાર્થે કર્યો છે. ફળસ્વરૂપ અસંખ્ય વ્યક્તિઓ મારી મદદથી ભૌતિક ઉન્નતિ તથા આધ્યાત્મિક પ્રગતિની ઉચ્ચ કક્ષા સુધી પહોંચી શકી છે. અનેકને ભારે વ્યથા, વ્યાધિઓ, ચિંતા તથા પરેશાનીઓથી છુટકારો મળ્યો છે. સાથે જ ધર્મજાગૃતિ અને નૈતિક પુનરુત્થાનની દિશામાં આશાજનક કામ થયું છે. ચોવીસ લાખ ગાયત્રી ઉપાસકોનું નિર્માણ અને ચોવીસ હજાર કુંડોના યજ્ઞનો સંકલ્પ એટલો મહાન હતો કે સેંકડો લોકો કેટલાય જન્મોમાં પણ પૂર્ણ ન કરી શકે તે કામ ફક્ત થોડાક જ દિવસોમાં ઘણા ઉત્સાહથી પૂર્ણ થયું. ગાયત્રી તપોભૂમિનું તથા ગાયત્રી પરિવારનું નિર્માણ તેમ જ વેદ પરનાં પ્રકાશનો એ એવાં કાર્યો છે, જે સાધના તથા તપશ્ચર્યાના પ્રતાપે જ થઈ શક્યાં છે.

ભવિષ્યમાં પણ તપ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો છે અને ભાવિ જીવનને તપસાધનામાં જ વિતાવવાનું નક્કી કર્યું છે. હું તપનું મહત્ત્વ સમજી ચૂક્યો છું. સંસારનાં મોટામાં મોટાં પરાક્રમો કે પુરુષાર્થની તુલનામાં સાધનાની કિંમત ઘણી વધારે છે. ઝવેરી કાચનો ટુકડો ફેંકી દઈ સાચા હીરાની સંભાળ રાખે છે. મેં પણ

ભૌતિક સુખોને લાત મારીને તપની સંપત્તિ એકઠી કરવાનો નિશ્ચય કર્યો છે એ સાંસારિક પરિજનોને ભલે યોગ્ય ન લાગે, પણ આ નિશ્ચયમાં દૂરંદેશીપણું અને બુદ્ધિમત્તા જ રહેલાં છે.

રાજનીતિજ્ઞો અને વૈજ્ઞાનિકો હાલ જે કંઈ કરી રહ્યા છે તે બધું ફક્ત અગ્નિ ભડકાવનારું તથા નાશ કરનારું જ છે. એવાં શસ્ત્રો બની રહ્યાં છે, જે વિરોધી દેશોને નષ્ટ કરી નાખીને પોતાના વિજયનો ડંકો વગાડે, પરંતુ એવાં શસ્રો કોઈ નથી બનાવતું, જે સળગેલી આગને બુઝાવી શકે, આગ સળગાવનારા હાથોને રોકી શકે અને જેમનાં દિલદિમાગમાં ફક્ત સંહારનો દાવાનળ જ સળગે છે એમાં શાંતિ અને કલ્યાણનો મધુર રસ ફેલાવી શકે. એવાં શાંતિશસ્ત્રોનું નિર્માણ રાજધાનીઓમાં કે વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગશાળામાં ન થઈ શકે. પ્રાચીનકાળમાં પણ જ્યારે આવી જરૂર ઊભી થયેલી ત્યારે તપોવનની પ્રયોગશાળામાં તપસાધનાના મહાન પ્રયત્નો દ્વારા જ શાંતિશસ્ત્રો તૈયાર કરાયાં હતાં. વર્તમાનકાળમાં પણ અનેક આત્માઓ આવા પ્રયત્નો માટે આગળ આવી રહ્યા છે.

સંસારને, માનવજાતિને સુખી અને ઉન્નત બનાવવા માટે કેટલાય પ્રયત્નો થઈ રહ્યા છે. ઉદ્યોગધંધા, કારખાનાં, રેલવે, તાર, રસ્તા, બંધ, શાળાઓ, દવાખાનાં વગેરેનું ઘણું ઘણું નિર્માણ થતું રહ્યું છે. એનાથી ગરીબી, બીમારી, નિરક્ષરતા અને અસભ્યતા ઓછી થવાની આશા રાખવામાં આવે છે, પરંતુ માનવહૃદયમાં પ્રેમ અને આત્મીયતાનું, સ્નેહ અને સૌજન્યનું, આસ્તિકતા અને ધાર્મિકતાનું, સેવા અને સંયમનું ઝરણું વહેતું કર્યા સિવાય વિશ્વશાંતિની દિશામાં કોઈ કાર્ય થઈ શકશે નહિ.

જ્યાં સુધી સન્માર્ગની પ્રેરણા આપનાર, ગાંધીજી, દયાનંદ, શંકરાચાર્ય, બુદ્ધ, મહાવી૨, નારદ તથા વ્યાસ જેવા આત્મબળસંપન્ન માર્ગદર્શક ન હોય ત્યાં સુધી લોકમાનસને ઊંચે લાવવાના પ્રયત્નો નિષ્ફળ જશે. લોકમાનસને ઊંચે લાવ્યા વિના, પવિત્ર અને આદર્શવાદી ભાવનાઓ ઉત્પન્ન કર્યા વિના ઈર્ષ્યા, દ્વેષ, શોષણ, અપહરણ, આળસ, વ્યભિચાર, પાપાચાર વગેરે દૂર થઈ શકશે નહિ અને ત્યાં સુધી કલેશ, કલહ, રોગ, ગરીબી વગેરેથી માનવજાતને કદીય છુટકારો મળશે નહિ.

લોકમાનસને પવિત્ર, સાત્ત્વિક, માનવતા તથા નૈતિકતાથી પૂર્ણ બનાવવા જે સૂક્ષ્મ આધ્યાત્મિક દિવ્ય તરંગો વહેવડાવવા જરૂરી છે તે ઉચ્ચ કોટિના આત્માઓ દ્વારા વિશિષ્ટ તપસાધનાથી ઉત્પન્ન થશે. માનવતાની, ધર્મ અને સંસ્કૃતિની આ સૌથી મોટી સેવા છે. હાલના જમાનામાં આવા પ્રયત્નોની ખૂબ જ જરૂર છે કારણ કે જેમ જેમ દિવસો વીતતા જાય છે તેમ તેમ દુષ્ટ અને આસુરી તત્ત્વોનું પલ્લું વધુ ને વધુ નમતું જાય છે. વધુ રાહ જોવામાં અહિત અને અનિષ્ટ થવાની સંભાવના વધશે.

સમયના પોકારે મને આ પગલું લેવા પ્રેરણા આપી. આમ તો જ્યારથી યજ્ઞોપવીત સંસ્કાર (જનોઈ) ગ્રહણ કર્યો ત્યારથી જ નિત્ય નિયમિત છ કલાકની ગાયત્રી ઉપાસના ચાલુ છે, પરંતુ મોટા ઉદ્દેશ્યો માટે જે ઘનિષ્ઠ સાધના અને પ્રચંડ તપોબળની આવશ્યકતા હોય છે. તે માટે એક વર્ષ સુધી ઋષિઓની તપોભૂમિ હિમાલયમાં રહીને ખાસ હેતુસર તપ કરવું જરૂરી લાગ્યું. આ તપસાધના પાછળ કોઈ વ્યક્તિગત સ્વાર્થ ન હતો.

સ્વર્ગ અને મોક્ષની કોઈ દિવસ લાલચ રહી નથી અને રહેશેય નહિ. અનેકવાર માનવજાતિના કલ્યાણ માટેની પ્રતિજ્ઞા લીધી છે, તો પછી પીછેહઠ શા માટે કરવી ? વિશ્વહિત જ મારું હિત છે એ લક્ષ્ય સાથે તપના ઉગ્ર તાપમાં આ શરી૨ને વધારે તપાવવાનું હાલનું પગલું લીધું છે.

૨. આધ્યાત્મિકતાનો મૂળ આધાર

આધ્યાત્મિકતાનો મૂળ આધાર


જે વ્યક્તિ ભગવાનના આ વિરાટ સ્વરૂપની વાસ્તવિકતાને હૃદયંગમ કરી લેશે અને વિશ્વના કાર્ય-કારણ રહસ્યને સમજી લેશે તે સદૈવ એવો વિશ્વાસ રાખશે કે ભગવાન આ સૃષ્ટિમાં આત્મરૂપ બનીને પ્રતિષ્ઠિત છે. આ પ્રકારની ભાવના જીવનના અંત સુધી સ્થિર રહે એ ઉદ્દેશ્યથી આપણે ત્યાં યોગ્યતા, બુદ્ધિ તથા સામર્થ્ય અનુસાર પ્રત્યેક વ્યક્તિનાં કર્તવ્ય નિશ્ચિત કરી દેવામાં આવ્યા છે. કર્તવ્યોમાં વિભિન્નતા હોવા છતાં પ્રેરણામાં સમતા છે, એક નિષ્ઠા છે, એક ઉદ્દેશ્ય છે અને તે ઉદ્દેશ્ય જ અધ્યાત્મ કહેવાય છે. આ અધ્યાત્મ લાદવામાં નથી આવ્યું, પરંતુ પ્રાકૃતિક હોવાને કારણે સ્વભાવ છે અને સ્વભાવને અધ્યાત્મ પણ કહેવાય છે. “સ્વભાવો અધ્યાત્મ ઉચ્યતે’


વિરાટના બે વિભાગ છે. એક છે અંત:ચૈતન્ય અને બીજું છે બાહ્યઅંગ. બાહ્ય અંગોના બધા અવયવો પોતપોતાની કાર્યદષ્ટિથી સ્વતંત્ર સત્તા ધરાવે છે. એમની ઉપયોગિતાની દૃષ્ટિથી પ્રત્યેકનાં કર્તવ્ય પણ ભિન્નભિન્ન છે, પરંતુ આ સો છે તો એ વિરાટ અંગની રક્ષા માટે, એ અંતઃચૈતન્યને જાળવવા માટે. આ રીતે અલગ હોવા છતાં અને અલગ કર્મોમાં પ્રવૃત્ત હોવા છતાં પણ જે એક ચૈતન્ય માટે એમની ગતિ છે તે હિન્દુ સંસ્કૃતિનો મૂળ આધાર છે. ગતિની આ એકતા સમતા નષ્ટ ન થાય એ માટે સંસ્કૃતિની સાથે ધર્મને જોડવામાં આવ્યો છે અને આ યોગ એવો થયો છે કે જેને અલગ ન કરી શકાય, કારણ કે બંને સમાનાર્થ દેખાય છે.


ધર્મ શબ્દની વ્યુત્પત્તિથી જ વિરાટની તલ્લીનતાનો ભાવ સ્પષ્ટ થઈ જાય છે. જે વાસ્તવિક છે એની જ ધારણા કરવી એ ધર્મ છે. વાસ્તવિક છે ચૈતન્ય. એ નિત્ય છે, શાશ્વત છે, બધા ધર્મોમાં આત્માની શાશ્વતતાનો સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો છે, પરંતુ વિવિધ અંગોમાં પૃથક દેખાતા હોવા છતાં પણ એમાં જે એકત્વ છે એને સુરક્ષિત રાખવા તરફ ધ્યાન ન આપવાથી વિવિધ સંપ્રદાયોની સૃષ્ટિ બની ગઈ છે, તો પણ ધર્મની આ એકતા ટકાવી રાખવાની, જાગૃત રાખવાની પ્રવૃત્તિ આજ સુધી ટકી રહી છે. આ જ કારણે સંસારમાં વિવિધ સંપ્રદાયો-ધર્મોની સૃષ્ટિ બની, પરંતુ આજે માત્ર એમનું નામ જ રહ્યું છે, પરંતુ હિન્દુ પોતાની વિશાળતા સાથે જીવિત છે. આ ધર્મ વાસ્તવમાં માનવ ધર્મ છે. માનવની સત્તા જેના દ્વારા ટકી રહે છે અને જેનાથી એ વિશ્વચૈતન્યના વિરાટ અંગનું અંગ બની રહે છે તેને માટે જ એનો આદેશ છે.

આપણા ધર્મની સૌથી મોટી વિશેષતા એની પોતાની વિશિષ્ટ ઉપાસના પદ્ધતિ છે. વિશ્વાત્માની ઉપાસના માટે એના સમય વિભાગમાં કોઈ એક સમય નિશ્ચિત નથી. ઉપાસના દેશ અને કાળમાં વિભાજિત નથી. એની તો પ્રત્યેક ક્ષણ ઉપાસનામય છે. એ પોતાના વિશ્વચૈતન્યને એક ક્ષણ માટે પણ ભૂલવા નથી ઈચ્છતો, પરંતુ ગતિવિધિનો પ્રત્યેક ભાગ આ ચેતનદેવ માટે જ ખર્ચવા ઈચ્છે છે

આત્મિક ઉન્નતિના ચાર ચરણ સાધના સ્વાધ્યાય સંયમ સેવા-2

આત્મિક ઉન્નતિના ચાર ચરણ સાધના સ્વાધ્યાય સંયમ સેવા-2

ગાયત્રી મંત્ર મારી જોડે બોલો :

ૐ ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ તત્સવિતુર્વરેણ્યં ભર્ગોદેવસ્ય ધીમહિ ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ ॥

દેવીઓ અને ભાઈઓ

માણસના આંતરિક ઉત્કર્ષ માટે ચાર બાબતો ખૂબ અગત્યની છે – સાધના, સ્વાધ્યાય, સંયમ અને સેવા. આ ચારેય બાબતો આત્મોત્કર્ષ અને જીવનના ઉત્થાન માટે ખૂબ જરૂરી છે. એમાંથી એક ૫ણ બાબત એવી નથી કે એને છોડી શકાય. બીજ, જમીન, ખાતર અને પાણી આ ચારેય ન હોય તો ખેતી થઈ શકતી નથી. વેપારી માટે અકલી મૂડીથી કામ ચાલતું નથી. એના માટે મૂડી, અનુભવ, વસ્તુની માંગ અને ઘરાક આ ચારેય બરાબર હોય તો જ વેપારમાં સફળતા મળે. મકાન બાંધવું હોય તો ઈંટ, સિમેન્ટ, લોખંડ અને લાકડું આ બધાની જરૂર ૫ડે છે. સફળતા મેળવવા માટે માણસમાં આવડત, સાધન, સહયોગ અને સખત મહેનતની ધગશ હોવી જોઇએ. એવી જ રીતે આત્માની ઉન્નતિ માટે સાધના, સ્વાધ્યાય, સંયમ અને સેવા આ ચારેય ગુણની જરૂરિયાત હોય છે. એમના વગર વ્યક્તિ નિર્માણનો ઉદ્દેશ્ય પૂરો થઈ શકતો નથી.

હવે આ ચારેય ગુણો ૫ર પ્રકાશ પાડીએ. ૫હેલી છે ઉપાસના અને સાધના. ઉપાસનાનો અર્થ છે ભગવાન ૫ર વિશ્વાસ. ભગવાન પાસે બેસવાનો અર્થ એ થયો કે ભગવાનની વિશેષતા એમના સદ્ગુણો આ૫ણા જીવનમાં આવવા જોઇએ. જેવી રીતે અગ્નિ પાસે બેસીએ તો આ૫ણને ગરમી લાગે છે, બરફને અડકીએ તો ઠંડક લાગે છે, પાણીમાં બરફ નાંખીએ તો પાણી ઠંડુ થઈ જાય છે., ચંદનમાંથી સુગંધ આવે છે એમ ભગવાનની પાસે બેસીએ તો એના જેવા ઉત્તમ ગુણો આ૫ણામાં આવવા જોઇએ.

સાધનાનો અર્થ છે પોતાના ગુણ, કર્મ એન સ્વભાવને સાધી લેવા. મનુષ્ય ચોરયાસી લાખ યોનિઓમાં ભટકતા ભટકતા બધાં જ પ્રાણીઓના કુસંસ્કાર પોતાની અંદર ભેગાં કરે છે. આ કુસંસ્કારોને દૂર કરી સુસંસ્કારો અ૫નાવી લઈએ તેને સાધના કહે છે. કાચી ધાતુઓને જેવી રીતે અગ્નિમાં ઓગાળીને શુદ્ધ કરવામાં આવે છે એ જ રીતે મનન દ્વારા, દૃઢ મનોબળ દ્વારા આ૫ણા દુર્ગુણોને દૂર કરી સદ્ગુણોની વૃદ્ધિ કરવી એને જ સાધના રહે છે.

એના માટે આ૫ણે નિત્ય આત્મ નિરીક્ષણ કરવું જોઇએ. પોતાની ભૂલોનું ધ્યાન રાખવું જોઇએ અને એમને સુધારવા માટે ક મર કસવી જોઇએ. આ૫ણા સ્વભાવમાં જે ઉણ૫ છે એને દૂર કરવા સતત પ્રયત્ન કરવો જોઇએ. આ આત્માના વિકાસની પૂર્વભૂમિકા છે. આ૫ણે આ૫ણી સંકુચિતતા છોડી દેવી જોઇએ. આ૫ણા અહંકારનો અને આ૫ણી સ્વાર્થવૃત્તિનો વિશાળ દૃષ્ટિ રાખી સમાજના હિત માટે ત્યાગ કરવો જોઇએ. બીજાના દુખને આ૫ણું દુખ સમજીને દૂર કરવું જોઇએ. બીજાનું સુખ જોઈ આ૫ણે ખુશ થવું જોઇએ. આવી વૃત્તિનો વિકાસ  જો આ૫ણામાં થાય તો જીવનસાધનાનો પ્રયત્ન સફળ થયો કહેવાય, તો જ આ૫ણને સાધનાથી સિદ્ધિ મળી શકે. દેવીદેવતાઓની ઉપાસનાથી સિદ્ધિ મળે કે ન મળે, ૫ણ જીવનસાધનાનું ફળ ચોક્કસ મળે છે. જીવનસાધનાથી ભૌતિક તેમ જ આધ્યાત્મિક બંને ક્ષેત્રે લાભ મળે છે.

%d bloggers like this: