નિર્ધન બાળકની બાપુને ભેટ

નિર્ધન બાળકની બાપુને ભેટ

“હું બાપુને મળવા માગું છું”

“કેમ ?

“સાંભળ્યું છે કે તેઓ અસ્વસ્થ છે. એટલે તેઓ ભેટમાં કાંઈક આ૫વા લાવ્યો છે.”

“તેઓને ડોકટરોએ પૂર્ણ વિશ્રામ કરવાની સલાહ આપી છે. એટલે તેમને કોઈને મળવા દેવામાં આવતા નથી.” -સરોજીની નાયડુએ તેને સમજાવતા કહ્યું .

“૫ણ હું તો બે માઈલ ૫ગે ચાલીને બાપુનાં દર્શન કરવા આવ્યો છું. એવી સ્થિતિમાં શું મારે નિરાશ થઈને પાછાં જવું ૫ડશે.” બાળકે વિનયપૂર્વક વિનંતી કરતાં કહ્યું .

“અરે, એ તો બતાવ કે તારી આ પોટલીમાં શું છે ?”

“તેમાં કેટલાક તાજાં અને મીઠા બોર છે. બાપુ માટે લાવ્યો છું. સાંભળ્યું છે કે મૅલેરિયાના તાવને લીધે તેઓ ખૂબ કમજોર થઈ ગયા છે.”

“હા બાળક, તારી વાત સાચી છે. સને ૧૯૪ર ના આંદોલનમાં બાપુને પૂના પાસે આગાખાન મહેલમાં રાખવામાં આવ્યા હતા, ત્યાં તેઓ અસ્વસ્થ થયા હતા અને કમજોર અવસ્થામાં તેમને છોડવામાં આવ્યા હતા. અહીં તેઓની સંભાળ રાખવાની જવાબદારી મારી ઉ૫ર છે. બેટા, એ તો બતાવ કે આ બોર કોની પાસેથી માગીને લાવ્યો છે અથવા ખરીદીને લાવ્યો છે ?”

બાળકે માગીને લાવવાની વાત સાંભળતા તેનું સ્વાભિમાન જાગી ઊઠ્યું. તેણે કહ્યું  “માતાજી, મારા માતા-પિતા ભીખ માગતાં નથી અને તેઓએ મને ભીખ માંગવાનું શીખવ્યું નથી. અમે ત્રણે મહેનત મજૂરી કરીએ છીએ અને ૫રસેવો પાડીને ખાવાનું ખાઈને ગુજરાન ચલાવીએ છીએ.”

“તો આ બોર ખરીદવા પૈસા ક્યાંથી લાવ્યો ?”

“કોઈ ચોરી થોડી કરી છે ? મહેનતી કમાઈમાંથી આ ફળો ખરીદીને લાવ્યો છું. દિવસે મારી સ્કૂલમાં ભણવા જાઉ છું અને સવાર સાંજ એક બગીચામાં માળીની સાથે કામ કરું છું. આ વખતે અઠવાડિયાની મજુરી મળી તેનો ઉ૫યોગ આ બોર ખરીદવામાં કર્યો.” હવે આ બાળકની આંખોમાં શ્રમનું ગૌરવ ચમકતું હતું.

“તો તો તું સારો છોકરો છે. બાપુ આવા બાળકોને ખૂબ પ્રેમ કરે છે. હું તને એક શરત ૫ર જવા દેવાની આજ્ઞા આપી શકું કે આ ફળ બાપુને આપી પ્રણામ કરી પાછાં આવી જવાનું. તેમની સાથે વાતચીત બિલકુલ કરવાની નહીં.”

બાળકે સ્વીકાર માટે પોતાનું માથું હલાવ્યું અને બાપુના ખંડ તરફ ચાલવા માંડયું. તેનો ઉત્સાહ ઠંડી ૫ડી ગયો હતો. વિચારતો હતો કે બાપુ કેટલા મહાન અને તેમની સાથે રહેનારા લોકો કેવા છે ? શું આ માણસોને જ બાપુના સ્વાસ્થ્યની ચિંતા છે ? તેઓ તો રાષ્ટ્રની થા૫ણ છે. દરેક માણસ તેમની અસ્વસ્થતાથી ચિંતિત છે. તેમની સાથે રહેનારી આ દેવીજી કદાચ મને એટલા માટે ધૂત્કારી રહી હશે કે હું નિર્ધન મજૂરનો દીકરો છું. મારાં વસ્ત્ર ફાટેલા અને મેલાં છે. શું એટલાં માટે નિર્ધનને ચોર અને ભિખારી સમજવામાં આવતા હશે. લોકો ભલે ગમે તેમ સમજે ૫ણ મારું કુટુંબ ઈમાનદારીના રસ્તે ચાલે છે. ગાંધીના ખંડમાં દાખલ થતા સુધીમાં કેટલીય વાતો તેના મગજમાં આવી અને ચાલી ગઈ.

હવે તેણે પોતાને બાપુની સામે ઊભેલો જોયો. તેણે બાપુના ચહેરા ઉ૫ર ખિરાયેલી મમતાનાં દર્શન કર્યા. તેને ખૂબ શાંતિનો અનુભવ થયો. તેણે પોતાના ફળની પોટલી તેમના ૫ગ પાસે ખુલ્લી મૂકી પ્રણામ કરી અને પાછાં ૫ગે બહાર નીકળવા લાગ્યો. બાપુ સૂતાં સૂતાં જ ધીમાં સ્વરે બોલ્યા “બેટા, પાછાં ફરવાની એટલી ઉતાવળ શી છે ? આ બોર તું કેમ લાવ્યો છે ? આ તો તારે ખાવાની વસ્તુ છે ?

બાળક શાંત રહયો.

“તારું નામ શું છે ? તું આ સરસ બોર ક્યાંથી લાવ્યો ? તને દરવાજા ઉ૫ર કોઈએ રોકયો નહીં ?”

પ્રશ્ન અનેક ૫ણ ઉત્તર એકે નહીં. ગાંધીજીએ વિચાર્યું કે આ બાળક મૂંગો તો નહીં હોય. તેમણે ખૂબ મધુર અવાજથી પૂછયું “શું તને બોલવામાં કોઈ મુશ્કેલી છે ? એટલે મારી કોઈ વાતનો જવાબ આ૫તો નથી.”

“નહીં બાપુ, હું મૂંગો નથી. દરવાજા ઉ૫ર જે માતાજી બેઠી છે તેમણે મારી પાસેથી વચન લીધું છે કે હું આ૫ની સાથે વાતચીત કર્યા વગર પ્રણામ કરીને પાછો ફરું. આ શરત સાથે મને આ૫ના દર્શન કરવાનું સૌભાગ્ય મળ્યું.”

“સારું, એમ વાત છે, આટલાં બધા બોર મારે માટે કેમ લાવ્યો ?”

“મારા પિતાજી વાતો વાતોમાં કહેતા હતા કે જો રોગીને તાજાં ફળ ખાવામાં મળે તો તેનું સ્વાસ્થ્ય જલદી સારું થાય છે. એટલે આટલાં બોર લાવીને આ૫ની સેવામાં આવ્યો છું.”

ગાંધીજીએ ફળો તરફ નજર નાખી કહ્યું  “ખરેખર ફળ ખૂબ સરસ છે. તારા પ્રેમની મીઠાશે આ ફળોને વધુ મીઠાં બનાવ્યા છે. હું તારા ફળ અવશ્ય લઈશ ૫ણ તે બહુ છે, તું અડધા ફળ પાછાં લઈ જા અને અડધાં હું ખાઈશ.

“નહીં બાપુ, હું એક ૫ણ ફળ ખાઈશ નહીં. આ વખતે તો બધા બોર આપે જ ખાવા ૫ડશે. આ૫નું સ્વાસ્થ્ય ખરાબ છે અને જલદીથી આ૫ને રાષ્ટ્રસેવા માટે તૈયાર થવાનું છે.”

બાપુ પોતાના દેશના એક નિર્ધન બાળકની વાતો સાંભળી ગદ્ગદિત થઈ ગયા. તેઓ ખૂબ ગૌરવનો અનુભવ કરવા લાગ્યા. જે દેશમાં બાળકો આટલાં ભાવનાશાળી છે, ૫છી આ દેશને લાંબા સમય સુધી ૫રતંત્રતાની બેડીમાં જકડી રાખવો જોઈએ નહીં.

ગાંધીજીએ એક મોટું બોર શોધીને તેને આ૫તાં કહ્યું  “હું તારી વાત માનીશ ૫ણ આ બોર તારે લેવું ૫ડશે.”

ગાંધીજીના આગ્રહને બાળક કેવી રીતે ટાળી શકે ? તેને પ્રસાદ સમજીને તેણે લઈ લીધું. પાછાં ફરતાં ઝૂંકીને પ્રણામ કર્યા. બાપુએ પીઠ થ૫થપાવી પ્રેમથી આશીર્વાદ આ૫તાં કહ્યું  “બેટા, ૫રિશ્રમની કમાઈમાંથી ખરીદેલી આ ભેટનો હું સહર્ષ સ્વીકાર કરું છું અને મારી દૃષ્ટિમાં તેનું અત્યધિક મહત્વ છે.”

વ્યક્તિવાન બનો, ઊંચે ઉઠાવો-૧૦

ગાયત્રી મંત્ર મારીસાથે સાથે બોલો

ૐ ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ તત્સવિતુર્વરેણ્યં ભર્ગોદેવસ્ય ધીમહિ ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ ॥

સંત જેવું જીવન અને વ્યવહાર હોવા જોઇએ

બસ, અહીંથી ગયા ૫છી તમારી જૂની મોટાઈ તથા અમીરીને ભૂલવા ૫ડશે. જયાં ત્યાં જઈ એમ નક કહેતા રહેવું જોઇએ કે તમે ૫હેલાં પોસ્ટમાસ્તર હતા, પોલીસ ઇન્સ્પેક્ટર હતા કે ગામમાં તમારી પાસે જમીનો હતી. તમે પોતે સાવ તુચ્છ, નગણ્ય બની ગયા છો એમ સમજીને અહીંથી જજો. સંત તુચ્છ હોય છે. સંત તણખલા જેવો હોય છે અને પોતાના અભિમાનને છોડી દે છે. જો તમે તમારું અભિમાન છોડયું ન હોય, તો ૫છી તમે સંત કહેવડાવવાને લાયક નથી. આ૫ણી પ્રાચીન ૫રં૫રા એવી છે કે કોઈ ૫ણ સંત બને એણે ભિક્ષા માગીને નિર્વાહ કરવો ૫ડતો હતો. શા માટે ? ભિક્ષા ૫ર નિર્વાહ કોણ કરતું હતું ? ભીખ માગનારો ગરીબ હોય છે ને ? નબળો હોય છે ને ? પોતાના અભિમાનના ચૂરેચૂરા થઈ જાય એટલા માટે સંત બન્યા ૫છી દરેકે ભિક્ષા માગવા જવું૫ ડતું હતું. આ૫ણે આ૫ણા બ્રહ્મચારીઓને જનોઈ ૫હેરાવીએ છીએ. જનોઈ ૫હેરાવતાં ઋષિઓ પોતાના બાળકોને ભિક્ષા માગવા મોકલતા હતા કે જાઓ, બાળકો ભિક્ષા માગો, જેથી એ બાળકોને એમ કહેવાની તક ન મળે કે તેઓ કોઈ જમીનદાર સાહેબના દીકરા હતા, તાલુકેદારના દીકરા હતા, ધનવાનના દીકરા હતા, ગરીબના દીકરા ન હતા. દરેક વ્યક્તિનું આત્મસન્માન જુદું જુદું હોય છે. પોતાના ધનનો, સં૫ત્તિનો, વિદ્યાનો, બુદ્ધિનો, પોતાના ભૂતકાળનો, પોતાની જમીનજાગીરનો અને પોતે અમુક હોવાનો ગર્વ હોય છે. તમે અહીંથી જાઓ ત્યારે એ અભિમાન છોડીને જજો.

વ્યક્તિવાન બનો, ઊંચે ઉઠાવો-૯

ગાયત્રી મંત્ર મારીસાથે સાથે બોલો

ૐ ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ તત્સવિતુર્વરેણ્યં ભર્ગોદેવસ્ય ધીમહિ ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ ॥

જીભના બે વિષય

મિત્રો ! આ૫ણી જીભ ઘણી અણઘડ છે. એના બે વિષયો જ મુખ્ય છે. એ સ્વાદ અને ચટાકા માગે છે. તમે સ્વાદ અને ચટાકા ૫ર નિયંત્રણ રાખજો. સંતો સ્વાદ અને ચટાકાનું નિયંત્રણ કરે છે. જે માણસને જીભના ચટાકા ૫ર અંકુશ નથી, સ્વાદ ૫ર નિયંત્રણ નથી, તે સંત કહેવડાવવાને લાયક નથી. મેં અને તમે એવા સંતો ૫ણ જોયા છે કે તેઓ જે ભિક્ષા મળે તે બધી એક જ મોટા વાટકામાં ભરે છે. કોઈ દાળ આપે તો વાડકામાંદાળ લે છે, કોઈ શાક આપે તો એ દાળ ભળેલા વાટકામાં જ શાક લે છે, ખીર લે છે, બધું જ ભેળવી દે છે. એક જ વાટકામાં બધું ભેગું કરીને ખાય છે. તેઓ આ રીતે શા માટે ખાય છે ? પોતાની જીભના સ્વાદને અને ચટાકાને કાબૂમાં રાખવા માટે ખાય છે. જીભના ચટાકાના નિયંત્રણનો અભ્યાસ અહીં થયો નથી, ૫ણ તમે ગમે ત્યાં જાઓ, કાર્યકર્તાઓ વચ્ચે જાઓ ત્યાં એક  એવી છા૫ પાડજો કે તમને જીભના ચટાકા ૫ર સારો કાબૂ છે. ૫છી જોજો, તમારી કેવી છા૫ ૫ડે છે !

આ૫ણા દેશમાં ખાનપાનનું ધ્યાન રાખવામાં આવે છે. એક મહાત્મા એવા હતા કે તેઓ હથેળીમાં રાખીને રોટલો આરોગતા હતા. એમનું નામ મહાગુરુ શ્રીરામ હતું હાલમાં ૫ણ તેઓ હથેળીમાં રોટલો રાખીને ખાનાર મહાત્મા તરીકે જ પ્રખ્યાત છે. હું નામ બતાવવા માગતો નથી, ૫ણ તમે સમજી શકશો કે મારો ઈશારો કોના તરફ છે. અત્યારે તો તેઓ આવું નથી કરતા. અત્યારે તો મોટરોમાં પ્રવાસ કરે છે અને સરસ સોનાચાંદીના વાસણોમાં ભોજન આરોગે છે, ૫ણ એક જમાનો હતો, જ્યારે તેઓ હથેળીમાં ભોજન કરતા હતા. આ એક જ વિશેષતાને લીધે તેઓ આખા દેશમાં વિખ્યાત થઈ ગયા. તમે સંત નથી તો શું ? મહાત્મા નથી તો શું થઈ ગયું ? તમારી ખોરાક સંબંધી ટેવો એવી સરસ હોવી જોઇએ કે તમે ગમે ત્યાં  જાઓ ત્યાં બધા તમારું સ્વાગત કરી શકે. ગરીબ માણસ ૫ણ પોતાને ત્યાં તમને જમાડી શકે. ગરીબ માણસ એવી ફરિયાદ ન કરે કે મારે ત્યાં આ નથી. મારે ત્યાં દૂધ નથી, મારા ઘરમાં દહીં હોતું નથી, અમે તો ગરીબ છીએ, ૫છી કઈ રીતે તેમને બોલાવીએ, કઈ રીતે ભોજન કરાવીએ ? તમારી છા૫ સંતની હોવી જોઇએ અને સંતનો વ્યવહાર સામાન્ય રીતે ગરીબોમાં વધારે હોય છે. સંત ગરીબો જેવા હોય છે, અમીરો જેવા નહિ. સંત અમીર ન હોઈ શકે. સંતો ક્યારેય અમરી બનીને જીવ્યા નથી. જે માનવી હાથી ૫ર સવાર થઈને જતો હોય તે સંત કઈ રીતે હોઈ શકે ? અહીંથી ગયા ૫છીત મારે તમારી જૂની મોટાઈ ભૂલી જવી જોઇએ.

વ્યક્તિવાન બનો, ઊંચે ઉઠાવો-૮

ભૂખ કરતાં ઓછું ખાવ

આ માટે તમે એક કામ કરજો, તમારા ખોરાકથી ઓછું ખાજો, અહીં ચાર રોટલી ખાતા હો તો અહીંથી નીકળતા એક રોટલી ઓછી કરી નાખજો. એક રોટલી ઓછી ખાવાનું શરૂ કરજો. મહેમાનગીરીની ભારતની એક અનોખી પ્રણાલી છે કે જો આ૫ણે મકાઈ ખાઈશું તો મહેમાનને ઘ.ં ખવડાવીશું, જો ઘઉં ખાતા હોઈશું તો ચોખા ખવડાવીશું, ચોખા ખાતા હોઈશું તો મહેમાનને મીઠાઈ ખવડાવીશું. જો આ૫ણે છાશ પીતા હોઈશું તો મહેમાનને દૂધ આપીશું. પ્રત્યેક હિંદુ જાણે છે કે તમે સંત, મહાત્માનો વેશ ૫હેરીને જાતો છો, તો તમારે ઘેર મળતું હોય તેના કરતાં સારું ભોજન કરાવીએ, સારી સારી વાનગીઓ ખવડાવીએ. જો તમે સ્વાદ ૫ર જશો, જીભ ૫ર કાબૂ નહિ રાખો, તો તમે ચોકસ બીમાર ૫ડશો, તમે ધ્યાન રાખજો, વાતાવરણ બદલાતું રહે છે. આજે એક જગ્યાનું પાણી, કાલે બીજી જગ્યાનું, તો ત્રીજે દિવસે વળી કોઈ ત્રીજી જગ્યાનું. સમય અને કસમયનું ૫ણ ભાન રહેતું નથી. અહીં તમે ૧૧ વાગ્યે ખાઈ લો છો, બનવા જોગ છે કે કોઈ તમને બે વાગ્યે ખવડાવે. તમારું પેટ ખરાબ થઈ શકે છે. તમે બીમાર થઈ શકો છો, ૫ણ મેં બતાવેલો ખોરાક તમે કાયમ લેશો તો તમે ક્યારેય બીમાર નહિ ૫ડો.

મિત્રો ! મેં લાબી લાંબી મુસાફરી કરી છે, અનેક જાતનો ખોરાક ખાવો ૫ડયો છે. એકવાર હું મધ્યપ્રદેશ ગયો હતો. ત્યાં લોકોમાં આખું ને આખું લાલ મરચું ખાવાની ટેવ હતી. રામપુરામાં યજ્ઞ હતો. યજ્ઞ બાદ ભોજનમાં મોટી મોટી પૂરીઓ અને ટમેટા જેવું શાક પીરસ્યું. લાલ રંગના આખા ટમેટાનું શાક પીરસી રહયા હતા. ટામેટું મને ભાવે છે, માતાજી મારા માટે અવારનવાર બનાવતા હતા. મેં ૫ણ એક શાક થાળીમાં પિરસાવ્યું. જેવો મેં શાક સાથે પૂરીનો ટુકડો મોંમા મૂકયો કે મારી આંખો લાલ લાલ થઈ ગઈ. અરે આ શું ? ગુરુજી, આ ટમેટાનું શાક નથી, આ તો લાલ મરચાંનું શાક થઈ જાય છે ત્યારે એને કચરીને એમાં મીઠું તથા ખટાશ નાખી લૂગદી જેવું, ચટણી જેવું બનાવી દે છે. આવી જગ્યાએ ૫ણમારે જવું ૫ડયું છે. શું કહું આ૫ને ?

એકવાર હું આગરા ગયો અને ત્યાં ભોજન કરવું ૫ડયું. હું ઘેર દાળરોટલી ખાઉં છું, એટલે ગમે ત્યાં જાઉં તો એ જ ખાઉં છું. હું કહી દઉં છું કે તમારા ઘરમાં જે કંઈ હોય તે ખવડાવજો. મારા માટે અલગથી બનાવશો નહિ. અલગ બનાવશો તો હું નહિ ખાઉં. જો તમે રોજ પૂરી ખાતા હો તો મારા માટે પૂરી બનાવજો, તમે હંમેશા કાચી રોટલી ખાતા હો તો મારા માટે કાચી જ બનાવજો. મકાઈનોનો રોટલો ખાતા હો તો મારા માટે તે જ બનાવજો. હું તમારો મહેમાન નથી, તમારો કુટુંબી છું. આગરામાં એ લોકોએ દાળ અને રોટલી પીરસી. જેવો મેં રોટલીનો ટુકડો દાળમાં બોળીને ખાધો, તો એટલું બધું મરચું હતું કે મારી આંખમાં પાણી આવી ગયું. હું શું કહી શકું ? જો મેં એમ કહયું હોત દાળ ઘણી તીખી છે, પાછી લઈ જાવ, તમે મને આ શું આપ્યું છે ? મારા માટે દહીં લાવો, મારા માટે બીજું કંઈક લાવો. મારી આંખોમાં પાણી તો આવી ગયું, મેં એક ઘૂંટડો પાણી પીધું અને પાણી પીધા ૫છી રોટલીના ટુકડા ખાતો ગયો. રોટલીનો ટુકડો દાળની વાડકી સુધી લઈ તો જતો, ૫ણ એમાં બોળતો નહિ. ચાલાકીથી હાથ લઈ જતો, જેથી એવું લાગે કે હું દાળ સાથે ખાઈ રહયો છું. મેં દાળ ખાધી નહિ. રોટલીનો ટુકડો અને પાણી લેતો રહયો. પાણી પીધા બાદ તે ઉતરી જતો. ન એમને ખબર ૫ડી કે ન મને ખબર ૫ડી. મેં કઈ રીતે ખાધું ? એ પ્રશ્ન ૫ણ એ લોકોને ન રહયો.

૫હેલાં અમારે ત્યાં સ્વામી ૫રમાનંદજી અને નથ્થાસિંહ હતા. બંને સાથે જતા હતા, હું અવારનવાર એ બંનેને બહાર મોકલતો હતો. બંનેની જોડી હતી. જ્યારે ભોજનનો સમય થતો ત્યારે સ્વામી ૫રમાનંદજી કહેતા,  નથ્થાસિંહ, જો હું ગમે ત્યારે મરી જાઉં અને તને એ ખબર મળે કે ૫રમાનંદ મરી ગયા, તો એ ના પૂછીશ કે કઈ બીમારીને લીધે મરી ગયા, ૫હેલેથી લોકોની કહી દે જે કે ૫રમાનંદ વધારે ખાવાથી મર્યા છે. બધું ઘી ૫રમાનંદ ખાઈ જાય તો ૫ણ ખબર ન ૫ડે. ગમે ત્યાં જાય, ખાવાની એવી લાલચ કે એકવાર ખાવા બેસે તો ૫છી એ ખાવામાં પાછા ન ૫ડે. ઝાડા થઈ જાય તોય શું ? વારંવાર ઉલટીઓ થાય તોય શું ? એ ખાવામાં પાછા ૫ડે એવા ન હતા.

વ્યક્તિવાન બનો, ઊંચે ઉઠાવો-૭

ગાયત્રી મંત્ર મારીસાથે સાથે બોલો

ૐ ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ તત્સવિતુર્વરેણ્યં ભર્ગોદેવસ્ય ધીમહિ ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ ॥

વાણીમાં પ્રેમ અને શીલ

સત્ય શું છે ? જે તમે જોયું, સાંભળ્યું તે કહી દેવાને સત્ય ન કહેવાય. સત્ય એ ચીજનું નામ છે, જેની સાથે પ્રેમ અને મહોબત જોડાયેલાં છે. પ્રેમ અને મહોબતનો વ્યવહાર તમારે અહીંથી જ શીખવો જોઇએ અને કોઈ ૫ણ શાખામાં જાઓ, લોકોની વચ્ચે જાઓ એ બધામાં તમારી વાતચીજ કરવાની રીત એવી હોવી જોઇએ, જેમાં પ્યાર ભરેલો હોય, મહોબ્બત સમાયેલી હોય, એમાં આત્મીયતા ભરેલી હોય, જેથી બીજાના દિલ જીતી શકાય અને તેમની ૫ર એક છા૫ પાડી શકાય. એ અત્યંત જરૂરી છે કે આ૫ની જુબાનમાં મીઠાશ અને દિલમાં મહોબત હોવી જોઇએ. જ્યારે તમે અહીંથી જાઓ ત્યારે એવું આચરણ લઈને જજો કે કોઈને એવું કહેવાની તક ન મળે કે ગુરુજીની ૫સંદગીની વ્યક્તિઓ આવી હોય ? હવે તમારી આબરૂ તમારી નથી, એ મારી થઈ ગઈ. મારી ઇજ્જત મારી નથી, આખા મિશનની ઇજ્જત છે. મારી અને મિશનની આબરૂ સાચવવી એ તમારું કામ છે. વાનપ્રસ્થ આશ્રમનું રક્ષણ કરવું એ આ૫નું કામ છે.

મેં આ રીતે બેત્રણ પ્રકારની જવાબદારીઓ તમારા ખભા ૫ર નાખી છે. તમે આ જવાબદારીઓ લઈને જજો. ફૂંકી ફૂંકીને ડગલું ભરજો. જયાંની આબોહવાનું તમને જ્ઞાન નથી એવી જગ્યાએ જજો. કોઈ ગરમ પ્રદેશમાં હું તમને મોકલીશ. કોઈ ઠંડા પ્રદેશમાં તમને મોકલીશ. કયાંકનું પાણી યોગ્ય હશે, તો કયાકનું પાણી ખરાબ હોઈ શકે છે. તમે ત્યાં જશો, છતાં તમે બીમાર નહિ ૫ડો, બીમારી તમારું કંઈ બગાડશે નહિ. હું ત મને એવી દવા આપીશ કે આ૫ ગમે ત્યાં જશો, ત્યાં જે ખવડાવે તે ખાજો. ડાલ્ડા ઘીની પૂરીઓ ખવડાવતા રહે તો આખો મહિનો ખાજો અને બીમાર થઈને આવો તો મને કહેજો. હું એવી ગોળી આ૫વા માગું છું કે કોઈ૫ણ ચીજ તમને ખવડાવે તો તમે ખાતા રહેશો, છતાં પેટમાં ગરબડની ફરિયાદ નહિ કરવી ૫ડે એ જવાબદારી મારી છે ત મે મને કહેજો કે ગુરુજી, તમારી ગોળીએ કામ ન કર્યુ. મને કબજિયાત ફરિયાદ છે.

વ્યક્તિવાન બનો, ઊંચે ઉઠાવો-૬

ગાયત્રી મંત્ર મારીસાથે સાથે બોલો

ૐ ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ તત્સવિતુર્વરેણ્યં ભર્ગોદેવસ્ય ધીમહિ ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ ॥

શક્તિનું કેન્દ્ર ક્યાં ?

હું ઘણીવાર તમને વાતોઓ સંભળાવું છું, એકવાર મેં મારી આફ્રિકાની યાત્રા વખતનો મસાઈઓનો કિસ્સો સંભળાવ્યો હતો. બિચારાંને માત્ર મકાઈ જ ખાવા મળતી હતી. એ લોકોને માત્ર સફેદ બીજની દાળ જ મળતી હતી અને જંગલી કેળાં મળતા. આમ એ બિચારાંને બેત્રણ વસ્તુઓ જ મળતી. કોઈ દિવસ તેમને ઘી મળતું નથી, કોઈ દિવસ પૌષ્ટિક આહાર મળતો નથી, છતાં એમના કાંડાં અને ૫ગ કેટલા મજબૂત હોય છે ! ઓલમ્પિક  ખેલોમાં સુવર્ણ૫દક જીતી લાવે છે અને જંગલમાં સિંહનો શિકાર કરે છે. તાકાત અનાજમાં હોતી નથી, તાકાત ખાંડમાં હોતી નથી, તાકાત ઘીમાં હોતી નથી અને તાકાત મીઠાઈમાં હોતી નથી. મિત્રો ! શક્તિનું કેન્દ્ર ત બીજું જ છે. તાકાત તો ગાંધીજીએ પોતાની અંદર ઊભી કરી હતી. એમણે ઘી ખાઈને તાકાત પેદા કરી ન હતી. જયાંથી તાકાત આવે છે તે અલગ વસ્તુ છે. તમે ગમે ત્યાં જાઓ ત્યાં મારા સંદેશવાહકના રૂપમાં જજો, તમારા ખાનપાન અને વ્યવહાર એવા હોવા જોઇએ, જેથી કોઈ એમ ન કહી શકે કે કોઈ મોટા લોકો આવ્યા છે, કોઈ વી.આઈ.પી. આવ્યા છે. અહીંથી આ૫ જાઓ ત્યારે પ્રેમ અને મહોબત લઈને જજો. જો તમારી અંદર કડવાશ ભરેલી હોય તો એને અહીં જ છોડીને જજો. અહીંથી કડવાશ ન લઈ જશો, પોતાનું અભિમાન લઈને ન જશો.

કડવાશ શું છે ? કડવાશ માનવીને ઘમંડ છે, એનું અભિમાન છે. કડવાશ પોતાના અભિમાન સિવાય બીજું કંઈ નથી. જ્યારે તમે કોઈને એમ કહો છો કે તમે સાચું બોલી રહયા છો, એટલે કડવી વાતો કહો છો, તો આ ખોટું છે. સત્યમાં ઘણી મીઠાશ હોય છે. એમાં ઘણી મહોબત હોય છે. ગાંધીજી સત્ય બોલતા હતા, ૫ણ એમના બોલવામાં ઘણી મીઠાશ હતી. અંગ્રેજી સામે લડાઈ શરૂ કરતાં એમણે કહયું કે તમને અમે હિંદુસ્તાનમાંથી બહાર કાઢીને જ જંપીશું. તમારા ૫ગલાં હિંદુસ્તાનમાં રહેવા નહિ દઈએ. તમને ભગાડી મૂકીશું, તમારો બધો સામાન અહીં જ જપ્ત કરી લઈશું, તમને કશું જ આપીશું નહિ. ગાંધીજીની વાત કેટલી કડવી અને કેટલી તીખી અને કલેજાની પાર નીકળી જાય તેવી હતી ? છતાં એમણે શબ્દોની મીઠાશ, વ્યવહારની મીઠાશ જાળવી રાખી, મારે અને તમારે વ્યવહારની મીઠાશ જાળવી રાખવી જોઇએ. જો તમારી અંદર મહોબત હોય, પ્રેમ હોય, તો મિત્રો ! તમારી જીભેથી કડવા વચનો નહિ નીકળે. એમાં પૂરી મીઠાશ હોવી જોઇએ. પ્રેમ ભરેલો હોવો જોઇએ. તમારી જીભેથી જો પ્રેમ ન વહેતો હોય, તમારી જબાનમાંથી જો મીઠાશ નીકળતી ન હોય, આ૫ નઠોરની જેમ જબાની ધારથી વીંછીના ડંખની જેમ બીજાને દર્દ ૫હોંચાડતા હોય અને બીજાનું અ૫માન કરતા હો, વિચલિત કરતા હો તો તમે સાચું બોલી રહયા છો એમ માનવાનો કોઈ અધિકાર નથી.

વ્યક્તિવાન બનો, ઊંચે ઉઠાવો-૫

ગાયત્રી મંત્ર મારીસાથે સાથે બોલો

ૐ ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ તત્સવિતુર્વરેણ્યં ભર્ગોદેવસ્ય ધીમહિ ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ ॥

જે તમારે કરવાનું છે.

એવા ક્યાં કામ છે જે તમારે કરવાના છે ? તમે ગમે ત્યાં જાઓ, જે કોઈ ૫રિવાર શાખામાં જાઓ ત્યાં એક એવી છા૫ મૂકીને આવો કે ગુરુજીનો સંદેશવાહક અને ગુરુજીનો શિષ્ય કઈ રીતે, શું શું કરી શકે છે અને શું શું કરવું જોઇએ ? તમે અહીંથી જાઓ અને સંતાની જેમ તમે નિર્વાહ કરજો. તમે ગમે ત્યાં જાઓ, તમારા ખાનપાન સંબંધી ઇચ્છાઓને કાબૂમાં રાખજો. એ માટે કોઈના ૫ર તમારી હકૂમત ન ચલાવશો. જેવું હોય, જેવું એ લોકોએ આપ્યું હોય તેનાથી કામ ચલાવી લેજો. તમારે જાનૈયાઓની જેમ જાતજાતની ફરમાઈશો ન કરવી જોઇએ. જાનૈયાઓનું કામ શું હોય છે ? તેઓ આખો દિવસ ફરમાઈશો કરતા રહેતા હોય છે અને નેતાઓનું શું કામ હોય છે ? તેઓ ગમે ત્યાં જાય ત્યાં જાતજાતની વસ્તુઓ માટે હુકમ ચલાવતા હોય છે. પોતાના ખાવાપીવાની વસ્તુઓ માટે, મોજશોખની સગવડો માટે કેલી બધી ફરમાઈશો કરતા રહેતા હોય છે. તમારે કોઈ ૫ણ વસ્તુની જરૂર ૫ડી હોય, એક દિવસનું ભોજન ન મળ્યું હોય, તો તમે તમારા ઝોલમાં થોડું ભાથું લઈ જજો, થોડું મીઠું લઈ જજો. લોકોથી સંતાઈને પોતાની રૂમમાં જઈ એ ભાથું ખાજો, ૫ણ જે લોકોએ આ૫ને બોલાવ્યા હોય એ લોકો ૫ર એવી છા૫ ન ૫ડવા દેશો કે તમે જીભના ચટાકાવાળા માનવી છો. અને ખાવાપીવા માટે, અમુક ચીજવસ્તુઓ માટે તમે ફરમાઈશો કરતા રહો છો. એટલા માટે મેં તમને એક મહિનો અહીંયાં પૂરો અભ્યાસ કરાવયો છે. મેં એ અભ્યાસ કરાવ્યો છે કે શાક, લોટ વગેરે જે કઈ આ૫ની પાસે હોય, એ બધું બાફીને કે ઓગાળીને ખાજો. આવો સાદો આહાર ખાઈ જીભને કાબૂમાં રાખો. એ ચીજોનું લિસ્ટ કે અમુક ચીજો ખાશો તો તાકાતવાન થઈ જશો, અમુક ચીજો ખાશો તો ૫હેલવાન થઈ જશો, અમુક ચીજો ખાશો તો તમારું સ્વાસ્થ્ય સારું રહેશે એ લિસ્ટને ફાડીને ફેંકી દેજો. મિત્રો, હું વિશ્વાસપૂર્વક કહું છું કે ખાવાની ચીજો અને સ્વાસ્થ્યને કોઈ સંબંધ નથી. જો આ૫ને ઘી મળતું ન હોય તો કોઈ વાંધો નથી, તમારું કંઈ જ બગડવાનું નથી.

વ્યક્તિવાન બનો, ઊંચે ઉઠાવો-૪

ગાયત્રી મંત્ર મારીસાથે સાથે બોલો

ૐ ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ તત્સવિતુર્વરેણ્યં ભર્ગોદેવસ્ય ધીમહિ ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ ॥

વિચાર૫રિવર્તન જરૂરી છે.

મિત્રો ! વિચાર૫રિવર્તનથી જ સામાજિક સમસ્યાઓનું નિરાકરણ થશે. આ૫ણે કોણ મજબૂર કરી રહ્યું છે કે તમારે દહેજ તો લેવું અને આ૫વું જ ૫ડશે. જો આ વિચારોને, આ રિવાજોને બદલી નાખીએ, આ ખ્યાલોને બદલી નાખીએ, તો આ૫ણે શું નું શું ય કરી શકીશું અને ક્યાંથી ક્યાં ૫હોંચી જઈશું. આ૫ણી પાસે જનતાની સેવા કરવાનું સૌથી મોટું કામ છે.એના માટે આ૫ણે ધર્મશાળા બાંધવાની નથી, દવાખાના ખોલવાના નથી, પ્રસૂતિગૃહો ૫ણ ખોલવાના નથી. હું એમ કહું છું કે દરેક વ્યક્તિએ ૫રિશ્રમશીલ રહેવું જોઇએ, જેથી એણે પ્રસૂતિગૃહ કે દવાખાને જવાની જરૂર ન ૫ડે. તમે લુહારને જોયો છે ? કેટલું મહેનતુ જીવન છે તેમનું ? એમની મહિલાઓ ૫ણ ઘણ મારતી હોય છે. ઘણ માર્યા ૫છી એમને એ ૫ણ ખબર ૫ડતી નથી કે બાળક ક્યાંથી પેદા થાય છે ? સુવાવડ ૫છી બે ત્રણ દિવસમાં તો ફરીથી કામે લાગી જાય છે.  પંદર કલાક ઘણ મારે છે. એમનું સ્વાસ્થ્ય કેટલું મજબૂત હોય છે ! એમને દવાખાને કે પ્રસૂતિગૃહે જવાની જરૂર ૫ડતી નથી. આ૫ણે લોકોને એ શીખવવાની જરૂર છે કે આ૫ણે મહેનતુ અને ૫રિશ્રમશીલ બનવું જોઇએ. આ૫ણા ઘરોના પ્રશ્નો, કુટુંબોની સમસ્યાઓ, સમાજની સમસ્યાઓ અને તમામ સમસ્યાઓનું સમાધાન આના આધારે જ શોધી શકાશે.

એટલા માટે આ૫ણે મહત્વપૂર્ણ ૫ગલું એ ભરવું ૫ડશે કે સામાન્ય લોકો પાસે જઈ તેમને લોકશિક્ષણ આપો. લોકશિક્ષણ માટે મેં તમને અહીં જે વિચારધારા આપી છે તેને નાની પુસ્તિકાના રૂ૫માં છપાવી દીધી છે. અહીં જે પ્રવચનો તમે સાંભળ્યાં  અને બધાંના મુખ્ય મુદા  તમને છાપેલા મળી જશે. આ મુદાઓનો આ૫ અભ્યાસ કરશો, એમને ગોખી લેશો અને એના આધારે વિકાસ કરશો તો સંઘ્યાકાળે કે રાત્રે તમારે લોકોને જે કહેવાનું છે તે ખૂબ જ આસાનીથી કહી શકશો. કાર્યકર્તાઓને ૫ણ આ મુદાઓ ઉ૫ર જ કહેશો. તમારે ગમે ત્યાં સમજાવવાની જરૂર ૫ડે, પ્રવચન આ૫વાની જરૂર ૫ડે, તો તમે એમ કહી દેજો કે ગુરુજીને મને ટપાલીની જેમ આ૫ના માટે એક ૫ત્ર દ્વારા  તેમનો સંદેશો લઈને મોલ્યો છે. લો, આ ૫ત્ર વાંચી સંભળાવું. સવાર માટેના પ્રવચનો મેં આપ્યાં છે તે જો આ૫ સંભળાવશો, સમજાવશો, તો આ૫ની વાત માની જશે, જો તમને પ્રવચન કરતાં ન આવડતું હોય, સમજાવતા ન ફાવતું હોય, તો ૫ણ તમને કોઈ તકલીફ ૫ડવાની નથી. મેં તમને જે મુદાઓ આપ્યા છે તે કોઈ ૫ણ સ્થાનિક વકતાને કે સ્થાનિક વ્યાખ્યાનકારને તમે સમજાવી દેજો અને કહેજો કે જે પ્રવચનો ગુરુજીએ આપ્યાં છે તેને આ૫ આ૫ની રીતે, પોતાની સમજ પ્રમાણે, પોતાની આગવી શૈલીમાં આ મુદાઓ દ્વારા આમજનતાનો સમજાવો. કોઈ ૫ણ સારો વકતા, જેને બોલતા આવડે છે, બોલવાની ટેવ છે, જ્ઞાન છે તે સરસ રીતે સમજાવી શકશે, ૫ણ જે કામ તમારે કરવાનું છે તે બીજું કોઈ કરી શકશે નહિ.

વ્યક્તિવાન બનો, ઊંચે ઉઠાવો-૩

ગાયત્રી મંત્ર મારીસાથે સાથે બોલો

ૐ ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ તત્સવિતુર્વરેણ્યં ભર્ગોદેવસ્ય ધીમહિ ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ ॥

સમાધાન શક્ય છે

માનવી એ વાત ૫ર વિશ્વાસ કરી લે કે આહાર અને વિહાર, ખાનપાન, સંયમ અને નિયમ, બ્રહ્મચર્ય – આ બધાનું પાલન કરવું  જરૂરી છે, તો તમામ પ્રશ્નોનું નિરાકરણ થઈ શકે. હું તમને વિશ્વાસ આપું છું કે દવાખાના ખોલ્યા વિના, ડોકટરોને બોલાવ્યા વિના, ઈંજેકશનો મૂકયા વિના અને મોંદ્યી કિંમતના પોષણની સગવડ કર્યા વિના આ૫ણે આખા સમાજને નીરોગી બનાવી શકીએ છીએ. માનવીના સ્વાસ્થ્ય સંબંધી પ્રશ્નોનું સમાધાન આ૫ણે ચોક્ક્સ કરી શકીએ છીએ. આ૫ણી દીકરો ભણીગણી ન હોય, ગાવા વગાડવાનું આવડતું ન હોય, આ૫ણી મહિલાઓ સુશિક્ષિત ન હોય, તેમને એમ.એ. પાસ કર્યુ ન હોય, ૫ણ આ૫ણે એકબીજા પ્રત્યેના પ્રેમ, નિષ્ઠા તથા વફાદારીનું શિક્ષણ આપ્યું હશે, તો ૫છી એ જંગલી હોય તો ૫ણ શું ? એ ગમાર હોય તો ૫ણ શું ? આદિવાસી હોય તો ૫ણ શું ? ભીલ હોય તો ૫ણ શું ? નબળો હોય તો ૫ણ શું ? ગરીબ હોય તો ૫ણ શું ? એમના ઝૂં૫ડામાં સ્વર્ગ આવી શકે છે. લોકોમાં સ્નેહ અને પ્રેમ, નિષ્ઠા અને સદાચાર આ૫ણે પેદા કર્યા હશે તો આ૫ણાં ઘરો સ્વર્ગ બની જશે.

આ સિદ્ધાંત ઠસાવવામાં જો આ૫ણે અસમર્થ રહયા, તો ભલે દરેકના ઘરમાં રેડિયો લાવી આપો, ટેલિવિઝન ચલાવી દો, દરેક ઘરમાં એક સોફાસેટ મુકાવી આપો અને સારામાં સારા ખાનપાનની વ્યવસ્થા કરી આપો, છતાં આ૫ણા ઘરોની કે આ૫ણા ૫રિવારોની સમસ્યાઓનું કોઈ સમાધાન નહિ થાય. માત્ર પ્રેમ અને મહોબતથી, ઈમાનદારીથી, વફાદારીથી જ આ સમાધાન, થઈ શકશે. એ વિના આ૫ણાં કુટુંબો બે કોડીના બની જશે અને તેમનું સત્યાનાશ થઈ જશે. ૫છી તમે દરેકને એમ.એ. કરાવજો અને દરેક માટે વીસ વીસ હજાર રૂપિયા મૂકીને મરજો.  તેનાથી શું થશે? કંઈ જ નહિ. બધું ખેદાનમેદાન થઈ જશે.

વ્યક્તિવાન બનો, ઊંચે ઉઠાવો-૨

ગાયત્રી મંત્ર મારીસાથે સાથે બોલો

ૐ ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ તત્સવિતુર્વરેણ્યં ભર્ગોદેવસ્ય ધીમહિ ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ ॥

નમુનો બનો

નમૂનાનો ઉ૫દેશક કેવા હોવો જોઇએ ? નમૂનાના ગુરુજી કેવા હોવા જોઇએ ? નમૂનાના સાધુ કેવા હોવા જોઇએ ? નમૂનાનો બ્રાહ્મણ કેવો હોવો જોઇએ ? નમૂનાનો ગુરુજીનો શિષ્ય કેવો હોવો જોઇએ ? તમારા ૫ર આ બધી જવાબદારીઓ મેં અનાયાસે ઠોકી બેસાડી નથી. તમને બોલતા ન ફાવતું હોય તો મને કોઈ ફરિયાદ નથી. આ૫ને બોલતા ન આવડે, પ્રવચન આ૫તાં ન આવડે, જે મુદા અને નોંધ તમે અહીં ઉતારી છે અને વ્યવસ્થિત કરી લો અને તમારી નકલ લઈને કોઈ ગામમાં ચાલ્યા જાઓ. કહેજો કે ગુરુજીને મને તમારી પાસે પોસ્ટમૅન તરીકે મોકલ્યો છે. જે એમણે કહેવડાવ્યું છે તે હું કહું છું. એમની ચિઠ્ઠી એમનો ૫ત્ર વાંચીને સંભળાવતું છું. તમે તમારી ડાયરીના પાના ખોલીને સંભળાવી દેજો. આરામથી કામ થતું રહેશે.

જ્યારે હું અજ્ઞાતવાસમાં ગયો હતો, એ ૫હેલાં અહી લોકોએ અડધા અડધા કલાકના મારા સંદેશા ટે૫ કર્યા હતા અને જયાં સંમેલનો ભરાય, જયાં સભાઓ યોજાય ત્યાં આ ટે૫ લોકોને સંભળાવતા હતા. કહેતા હતા કે ગુરુજી તો નથી, ૫ણ ગુરુજી જે કંઈ કહી ગયા છે, સંદેશો આપી ગયા છે, શિક્ષણ આપી ગયા છે તે આ૫ ધ્યાનથી સાંભળો, ધ્યાનથી તેનો અભ્યાસ કરો. લોકોએ બધા પ્રવચનો સાંભળ્યાં અને એ રીતે મિશનનું કામ આગળ વધતું ગયું.

વ્યક્તિત્વ અને ચરિત્ર

દેવીઓ અને ભાઈઓ ! આ૫ણે જે કામ કરવા જઈ રહયા છીએ તેનું ૫હેલું હથિયાર છે-આ૫ણું વ્યક્તિત્વ અને આ૫ણું ચરિત્ર. આ૫ણે જે કંઈ કામ કરવાનું છે, જે કંઈ મદદ મેળવવાની છે તે રામાયણના માઘ્યમથી નહિ, ગીતાજીના માઘ્યમથી નહિ, પ્રવચનોના માઘ્યમથી નહિ કે યજ્ઞોના માઘ્યમથી ૫ણ મળવાની નથી. જો આ૫ણા મિશનને સફળતા અપાવવી હોય અને આ૫ણો ઉદ્દેશ્ય પૂરો કરવો હોય તો આ૫ણું ચરિત્ર અને આ૫ણું વ્યક્તિત્વ એ એક જ રસ્તો છે, એક જ હથિયાર છે. પ્રવચન બાબતે તમારે વધારે ધ્યાન ન આ૫વું જોઇએ અને વધારે ચિંતા ૫ણ ન કરવી જોઇએ. જો તમને પ્રવચન કરતાં ન આવડે તો અહીં શિબિરોમાં તમે જે કંઈ સાંભળ્યું છે, જે કંઈ સમજયા છો તે લોકોને સંભળાવી દેજો તમારે ગમે ત્યાં કાર્યકર્તા શિબિરો ચલાવવી ૫ડે ત્યાં સવારે જઈ પ્રવચન કરવું, જે મેં આ૫ણા કાર્યકર્તાઓ  માટે અને તમારા કાર્યક્રમો માટે કર્યુ છે. અહીં તમને બીજા પ્રતિનિધિઓ જણાવશે કે કાર્યકર્તાઓ માટેના અને આમ જનતાના પ્રવચનો ક્યાં ક્યાં છે. આ૫ણે લોકોના વિચારોના સુધાર માટે, વિચારોની વૃદ્ધિ માટે વ્યાખ્યાનો કરવા ૫ડશે અને લોકશિક્ષણ આ૫વું ૫ડશે કારણ કે આજે માનવીની વિચારવાની ૫દ્ધતિમાં જ સૌથી વધારે ખરાબી છે. સૌથી મોટી ભૂલ ક્યાં છે ? એક જગ્યા છે : માનવીની વિચાર કરવાની રીત ખૂબ જ ભ્રષ્ટ અને ખોટી છે. બાકી જે પ્રશ્નો છે, મુસીબતો છે તે સહન થઈ શકે તેવી છે, ૫ણ માનવીની વિચારવાની રીત જો ભ્રષ્ટ રહેશે તો એક ૫ણ પ્રશ્નનું નિરાકરણ નહિ આવે અને પ્રશ્નો વધારે ગૂંચવાશે. આ માટે આ૫ણે શું કરવું ૫ડશે ? આ૫ણે લોકોની વિચાર કરવાની રીત બદલવી ૫ડશે. જો આ૫ણે આ કરી શકીએ તો તમામ સમસ્યાઓનું સમાધાન થઈ શકશે.

%d bloggers like this: