જીવનને સુખી બનાવવાનો માર્ગ । GP-10. માનસિક સંતુલન | ગાયત્રી વિદ્યા

જીવનને સુખી બનાવવાનો માર્ગ । GP-10. માનસિક સંતુલન | ગાયત્રી વિદ્યા

ઉપરોક્ત વિવેચનથી આપણે એ નિષ્કર્ષ પર પહોંચીએ છીએ કે જો આપણે સંસારમાં સુખ અને શાંતિનું જીવન પસાર કરવું હોય તો હંમેશાં આ મનોવિકારોને નિયંત્રણમાં રાખવા આવશ્યક છે, જે આપણા માનસિક સંતુલનને નષ્ટ કરી એકાંગી બનાવી પતન તરફ ધકેલે છે. સુખ અને દુઃખ સંસારમાં આવે જ છે. એવી જ રીતે કોઈને કોઈ દૃષ્ટિથી કદાચ નાના-મોટા હોવું પણ પ્રકૃતિમાં ઘણીવાર જોવા મળે છે, પરંતુ આ વાતોને કારણે મનમાં ક્રોધ, ઈર્ષા, નિરાશા વગેરેનો ભાવ ઉત્પન્ન કરવો એ આપણો માનસિક દુર્ગુણ છે. મનુષ્ય એ જ છે કે બધી જ પરિસ્થિતિમાં શાંત રહી પોતાના કર્તવ્યનું પાલન કરતો રહે છે. જો તમો આ નિયમનું પાલન કરશો તો દુઃખના દિવસો, વિપરીત પ્રસંગો, સહજ રીતે દૂર થઈ જશે. એવા પ્રસંગે માનસિક સંતુલન સ્થિર રાખવું અને શાંતિ તથા દૃઢતાથી વિઘ્નો અને મુશ્કેલીઓનો પ્રતિકાર કરવો એ જ આપણે માટે સર્વાધિક હિતકારી છે.

ચીડિયાપણું અને શુષ્કતા । GP-10. માનસિક સંતુલન | ગાયત્રી વિદ્યા

ચીડિયાપણું અને શુષ્કતા । GP-10. માનસિક સંતુલન | ગાયત્રી વિદ્યા

માનવ સ્વભાવના દુર્ગુણોમાં ચીડિયાપણું આંતરિક મનની દુર્બળતાનું સૂચક છે. સહિષ્ણુતાના અભાવમાં મનુષ્ય વાતવાતમાં ગુસ્સે થઈ જાય છે, નાકનાં ટેરવાં ચડાવે છે, ઘણીવાર ગાળાગાળી કરે છે. માનસિક દુર્બળતાના કારણે તે એમ માને છે કે બીજા એને જાણી જોઈને હેરાન કરવા ઈચ્છે છે, એના દુર્ગુણોને જુએ છે, એની મજાક ઉડાવે છે. કોઈ જૂના અનુભવના કારણે તે વધુ સંવેદનશીલ બની જાય છે અને એની ભાવનાગ્રંથિ એની ગાળાગાળી અથવા કઢંગા વર્તન રૂપે પ્રગટ થાય છે.

ચીડિયાપણાના રોગીમાં ચિંતા તથા શંકાશીલતાની ટેવ મુખ્ય છે. કોઈ કોઈવાર શારીરિક અશક્તિને કારણે કબજિયાત, પરિશ્રમથી થાક, માથાનો દુઃખાવો તથા અન્ય સમસ્યાઓથી અકળાઈ જવાના કારણે એને ઊંડી નિરાશા જન્મે છે. ચીડિયાપણું એક પેચીદો માનસિક રોગ છે, તેથી શરૂઆતથી જ એના વિષયમાં આપણે સાવધાન રહેવું જોઈએ.

જે વ્યક્તિમાં ચીડિયાપણાની ટેવ છે તે હંમેશાં બીજાના દોષો શોધ્યા કરે છે. તે વ્યક્તિ બીજી વ્યક્તિની દૃષ્ટિમાં તો ખરાબ હોય જ છે, પોતે પણ એક અવ્યક્ત માનસિક ઉદ્વેગનો શિકાર બને છે. એના મનમાં એક પ્રકારનો સંઘર્ષ ચાલ્યા કરે છે. તે ભ્રામક કલ્પનાઓનો શિકાર બની રહે છે. એની શંકા જ્ઞાનતંતુઓને તંગ રાખે છે, ભ્રમ વધ્યા કરે છે અને તે મનમાં ઈર્ષાના અગ્નિમાં બળતો રહે છે. તે ક્રોધી, ભ્રાંત તથા દુઃખી જેવો દેખાય છે. જરા સરખી વાતમાં ઉદ્વિગ્નતાની મર્યાદા રહેતી નથી. ગુપ્ત મન પર શરૂઆતથી જેવા સંસ્કાર જામી જાય છે, તેના પરિણામે તે એવો જ બની જાય છે.

શુષ્કતા જીવનનો સૌથી મોટો શત્રુ છે. ઘણા મનુષ્યોનો સ્વભાવ ઘણો નીરસ, શુષ્ક, નિષ્ઠુર,કઠોર અને અનુદાર હોય છે. એની આત્મીયતાનો પરિધ ઘણો જ નાનો હોય છે. આ પરિધની બહારની વ્યક્તિ તથા પદાર્થોમાં એને કોઈ રસ હોતો નથી. કોઈનો લાભ-ગેરલાભ, પ્રગતિ-અધોગતિ, ખુશી-રંજ કે સારી-નરસી બાબતો વગેરે સાથે એને કોઈ સંબંધ નથી હોતો. પોતાના અત્યંત નાના વર્તુળમાં સ્ત્રી, પુરુષ, તિજોરી, મોટર,મકાન વગેરેમાં એનો થોડો રસ જરૂર રહે છે. બાકીની વસ્તુઓ પ્રત્યે એના મનમાં ઘણી જ અનુદારતાપૂર્ણ નીરસતા રહે છે. કોઈ કોઈ તો એવા કંજૂસ હોય છે કે પોતાના શરીર સિવાય પોતાના પડછાયા પર પણ ઉદારતા કે કૃપા બતાવવા ઈચ્છતા નથી. આવા નીરસ મનુષ્યો એ સમજી જ શકતા નથી કે મનુષ્યજીવનમાં પણ કોઈક આનંદ છે. પોતાની નીરસતાના પ્રત્યુત્તરમાં દુનિયા એમને ઘણી જ શુષ્ક, કર્કશ, સ્વાર્થી, કઠોર અને કદરૂપી જણાય છે.

શુષ્કતા જીવનની સૌથી મોટી કુરૂપતા છે. સૂકી ભાખરીમાં શી મજા છે? સૂકા વાળ કેટલા વેરવિખેર લાગે છે? સૂકા (કોરા) મશીનમાં ઘણો જ અવાજ થાય છે, તેના ભાગો જલદી તૂટી જાય છે. સૂકા રણમાં કોણ રહેવાનું પસંદ કરશે? પ્રાણી માત્ર સુંદરતા માટે તડપી રહેછે. સૌભાગ્ય માટે સુંદરતા, સ્નિગ્ધતાની આવશ્યકતા છે. મનુષ્યનું અંતઃકરણ રસિક છે, કવિ છે, ભાવિક છે, સૌદર્ય ઉપાસક છે, ક્લાપ્રિય છે, પ્રેમમય છે. માનવહૃદયનો એ જ ગુણ છે. સહૃદયતાનો અર્થ કોમળતા, મધુરતા તથા મૃદુતા છે. જેનામાં આ ગુણ નથી તેને હૃદયહીન કહેવામાં આવે છે. હૃદયહીનનો અર્થ છે, “જડ પશુઓથી પણ નીચો.” નીરસ વ્યક્તિઓને પશુઓથી પણ નીચી માનવામાં આવે છે.

જેણે પોતાની વિચારધારાઓ અને ભાવનાઓને શુષ્ક, નીરસ અને કઠોર બનાવી રાખી છે તે માનવજીવનના વાસ્તવિક રસનું પાન કરવાથી વંચિત રહે છે. એ બિચારાએ વ્યર્થ જ જીવન ધારણ કર્યું અને વ્યર્થ જ મનુષ્ય શરીરને કલંકિત કર્યું. આનંદનો સ્રોત સુંદરતાની અનુભૂતિમાં છે. પરમાત્માને આનંદમય કહેવામાં આવે છે. શા માટે? એટલા માટે જ કે તે સુંદર છે, પ્રેમમય છે. શ્રુતિ કહે છે – “રસોવૈસઃ” એટલે કે પરમાત્મા રસમય છે. એને મેળવવા માટે આપણા મનમાં એવી જ લચીલી, કોમળ, સ્નિગ્ધ, સુંદર ભાવનાઓ ઉત્પન્ન કરવી પડે છે.

તમે તમારા હૃદયને કોમળ, દ્રવિત, શ્રમશીલ, પ્રેમમય અને સુંદર બનાવો. સંસારના પદાર્થોમાં જે સરસતા, સુંદરતાનો અપાર ભંડાર ભરેલો છે એને શોધતાં અને મેળવતાં શીખો. તમારી ભાવનાઓને જ્યારે તમે કોમળ બનાવી લેશો, ત્યારે તમોને તમારી ચારે તરફ અમૃત ઝરતું હોય એવો અનુભવ થવા લાગશે.

નિરાશા આપણો મહાન શત્રુ છે । GP-10. માનસિક સંતુલન | ગાયત્રી વિદ્યા

નિરાશા આપણો મહાન શત્રુ છે । GP-10. માનસિક સંતુલન | ગાયત્રી વિદ્યા

નિરાશાવાદ એવા ભયંકર રાક્ષસ જેવો છે કે જે મોં ફાડીને આપણા પરમ આનંદમય જીવનનો સર્વનાશ કરવા તાકી રહે છે. તે આપણી તમામ શક્તિઓનો નાશ કર્યા કરે છે, આપણને આધ્યાત્મિક માર્ગે આગળ વધવા દેતો નથી, જીવનનો અંધકારમય અંશ આપણી સામે રજૂ કર્યા કરે છે. તે આપણને ડગલે ને પગલે અસળતા જ દેખાડે છે તથા વિજયદ્વારમાં પ્રવેશ કરવા દેતો નથી.

આ માંદગીમાં સપડાયેલ લોકો ઉદાસ તથા ખિન્ન મુદ્રા સાથે ઘરના ખૂણામાં પડી રહો . રાતદિવસ માખીઓ માર્યા કરે છે. આવી વ્યક્તિ એવું ચુંબકત્વ ધરાવતી હોય છે કે જે ઉદાસ વિચારોને હંમેશાં પોતાની તરફ આકર્ષ્યા કરતી હોય છે અને દુર્ભાગ્યની ગંદી ડરપોક વિચારધારામાં મગ્ન રહે છે. એને ચારે તરફ મુશ્કેલી જ મુશ્કેલી દેખાય છે. ક્યારેક એક તો ક્યારેક બીજી ભયંકર વિપત્તિ એને આવતી દેખાય છે. જયારે એ વાતો કરે છે ત્યારે પોતાની આપત્તિ વિપત્તિઓ અને કલેશપૂર્ણ અભદ્ર પ્રસંગોને જ છેડ્યા કરે છે. દરેક વ્યક્તિને એવું જ કહ્યા કરે, “ભાઈ, હું શું કરું, હું કમનસીબ છું, મારું ભાગ્ય ફૂટેલું છે, ભગવાન મારી વિરુદ્ધ છે, મારા નસીબમાં વિધાતાએ ઠોકરો ખાવાનું જ લખ્યું છે, તેથી તો મારે થોડા થોડા સમયે લજ્જિત અને પરેશાન, અશાંત, ક્ષુબ્ધ અને દુઃખી થવું પડે છે.” એની ચિંતાગ્રસ્ત મોંની રેખાઓ જોતાં એવું જણાય છે કે જાણે એણે એવા પદાર્થો સાથે ગાઢ સંબંધ બાંધી લીધો છે, જે જીવનની તમામ મધુરતાનો નાશ કરી રહ્યા છે, એના સોના જેવા જીવનનો તમામ આનંદ છીનવી રહ્યા છે, ઉન્નતિના માર્ગને કાંટાળો બનાવી રહ્યા છે. જાણે કે સમસ્ત સંસારનું દુઃખ અને આપત્તિ એના માથા પર જ આવી પડ્યાં હોય, ઉદાસીનતાના અંધકારમય પડછાયાએ એના હૃદયપટલને કાળો બનાવી દીધો હોય.

આનાથી વિપરીત આશાવાદ મનુષ્ય માટે અમૃત સમાન છે. જેવી રીતે તરસ્યાને ઠંડા પાણીથી, બીમારને દવાથી, અંધકારને પ્રકાશથી તથા વનસ્પતિને સૂર્યથી લાભ થાય છે એવી જ રીતે આશાવાદની સંજીવની જડીબુટ્ટીથી મૃતપ્રાયઃ વ્યક્તિમાં જીવનશક્તિનો પ્રાદુર્ભાવ થાય છે. આશાવાદ એવો દિવ્ય પ્રકાશ છે, જે આપણા જીવનને ઉત્તરોત્તર પરિપુષ્ટ, સમૃદ્ધ અને પ્રગતિશીલ બનાવે છે. સુખ, સૌંદર્ય અને અલૌકિક છટાથી એને વિભૂષિત કરી એનો પૂર્ણ વિકાસ કરે છે. એનામાં મધુરતાનું સિંચન કરી વિઘ્ન, મુશ્કેલી, દુઃખ, કલેશ અને કઠિનતા પર વિજય પ્રાપ્ત કરનારી ગુપ્ત મનઃશક્તિને જાગૃત કરે છે. આત્માની શક્તિથી દેદીપ્યમાન, આશાવાદી મનુષ્ય આશાનો પાલવ પકડી પ્રલોભનોને કચડીને આગળ અને આગળ વધ્યે જાય છે. તે કદમ કદમ પર વિચલિત થતો નથી, એને કોઈ પરાજિત કરી શકતું નથી, સંસારની કોઈ શક્તિ એને દબાવી શકતી નથી, કારણ કે બધી શક્તિઓનો વિકાસ કરનારી “આશા” ની શક્તિ હંમેશાં એના આત્માને તેજોમય કરે છે.

સંસારમાં કેટલીયે વ્યક્તિઓ પોતાના જીવનને યોગ્ય, શ્રેષ્ઠ અને શ્રેયના માર્ગ પર કામે લગાડતી નથી. તેઓ કોઈ એક ઉદ્દેશને સ્થિર કરતી નથી, ન તો તેઓ પોતાના માનસિક સંકલ્પને એટલો દઢ બનાવતી કે જેથી પોતાના પ્રયત્નમાં સફળ થઈ શકે. તેઓ વિચારે છે કંઈ અને કરે કંઈ. કામ કોઈ એક પદાર્થ માટે કરે છે અને આશા બીજા કશાની રાખે છે. તેઓ બાવળનું ઝાડ રોપી કેરી ખાવાની આશા રાખે છે. હાથમાં લીધેલા કાર્યની વિપરીત દિશામાં માનસિક ભાવ રાખવાથી આપણને આપણી ઈચ્છિત વસ્તુ પ્રાપ્ત થતી નથી. આપણે આપણી ઈચ્છિત વસ્તુથી ઘણા દૂર જઈ પડીએ છીએ. તેથી જ તો અસફળતા, લાચારી, તંગી તથા ક્ષુદ્રતા પ્રાપ્ત થાય છે. પોતાને ભાગ્યશાળી માની લેવા, લાચારીની વાતો લઈને ઝીંક્યા કરવી તથા બીજાની ઈષ્ટ સિદ્ધિની નિંદા કરવી વગેરે દોષો આપણને સફળતાથી દૂર લઈ જાય છે. વિરોધી ભાવ રાખવાથી મનુષ્ય ઉચ્ચ અવસ્થામાં કદી પહોંચી શકતો નથી. સંસારની સાથે અવિરોધી રહો કારણ કે વિરોધ સંસારની ઉત્કૃષ્ટ વસ્તુઓને આપણી પાસે આવવા દેતો નથી. અવિરોધ શ્રેષ્ઠ વસ્તુઓનું આકર્ષણ બિંદુ છે.

ઈર્ષાનો આંતરિક અગ્નિ । GP-10. માનસિક સંતુલન | ગાયત્રી વિદ્યા

ઈર્ષાનો આંતરિક અગ્નિ । GP-10. માનસિક સંતુલન | ગાયત્રી વિદ્યા

ઈર્ષા એક એવો આંતરિક અગ્નિ છે, જે અંદરોઅંદર જ બીજાની ઉન્નતિ કે પ્રગતિ જોઈ આપણને ભસ્મીભૂત કર્યા કરે છે. બીજાની ભલાઈ અથવા સુખ જોઈ મનમાં જે એક પ્રકારના દર્દનો જન્મ થાય છે તેને ઈર્ષ્યા કહે છે.

ઈર્ષાએક મિશ્ર મનોવિકાર છે, જેનો ઉદ્ભવ આળસ, અભિમાન અને નિરાશાનો સંયોગ થવાથી થાય છે. પોતાને બીજાથી ઊંચા માનવાની ભાવના અર્થાત્ મનુષ્યનો “અહં” એની સાથે જોડાય છે.

ઈર્ષા મનુષ્યની હીણપતની ભાવના સાથે જોડાયેલી છે. આપણી હીણપતની ભાવનાગ્રંથિના કારણે આપણે કોઈ ઉદ્દેશ અથવા ફળ માટે પૂરો પ્રયત્ન તો કરી શકતા નથી, પરંતુ એની ઉત્તેજિત ઈચ્છા કરતા રહીએ છીએ. આપણે વિચારીએ છીએ, “મારી પાસે અમુક વસ્તુ અથવા ચીજ હોત તો ? હાય ! એ વસ્તુ તેની પાસે તો છે, પણ મારી પાસે નથી. એ વસ્તુ મારી પાસે ન હોય તો એની પાસે પણ રહેવી ન જોઈએ.’

ઈર્ષા વ્યક્તિગત હોય છે. એમાં મનુષ્ય બીજાની બૂરાઈ, અપમાન, પતન તથા ત્રુટિની સંભાવનાઓને મનમાં લાવે છે. હરીફાઈ ઈર્ષાની પ્રથમ માનસિક અવસ્થા છે. સ્પર્ધાની આ અવસ્થામાં સુખ, ઐશ્વર્ય, ગુણ કે માનથી કોઈ વ્યક્તિને સંપન્ન થતી જોઈ પોતાની ત્રુટિ પર દુઃખ થાય છે. પછી તે પ્રાપ્ત કરવા એક પ્રકારની ઉદ્વેગપૂર્ણ ઈચ્છા – ઉત્તેજના થાય છે, જે આપણને બીજાથી આગળ વધવા માટે પ્રેરણા આપે છે. સ્પર્ધા ખરાબ ભાવના નથી, એ વસ્તુગત છે. એમાં આપણને આપણી કમજોરી પર દુઃખ થાય છે. આપણે આગળ વધી આપણી દુર્બળતાને દૂર કરવા ઈચ્છીએ છીએ.

હરીફાઈ વ્યક્તિવિશેષ સાથે થાય. ઈર્ષા એમના પ્રત્યે થાય છે કે જેની બાબતમાં એવી ધારણા હોય છે કે લોકોની દૃષ્ટિ એના પર અવશ્ય પડશે અથવા પડતી હશે. ઈર્ષાના સંચાર માટે પાત્ર ઉપરાંત સમાજની પણ આવશ્યકતા છે. સમાજમાં ઉચ્ચ સ્થિતિ મેળવવા, બીજા સામે આપણું નાક ઊંચું રાખવામાંથી ઈર્ષાનો જન્મ થાય છે. આપણી પાસે એના જેવી વસ્તુ ન હોવાથી પણ મનોવિકાર જાગે છે.

ઈર્ષામાં ક્રોધનો ભાવ કોઈને કોઈ રીતે ભળેલો હોય છે. ઈર્ષા માટે કહેવાય પણ છે, “અમુક વ્યક્તિ ઈર્ષાથી બળી રહી છે.’ સાહિત્યમાં ઈર્ષાને સંચારી રૂપમાં સમય સમય પર વ્યક્ત કરવામાં આવે છે. પરંતુ ક્રોધ બિલકુલ જડ ભાવ છે. જેના પ્રત્યે આપણે ક્રોધ કરીએ છીએ, એના માનસિક ઉદ્દેશ્ય તરફ આપણે ધ્યાન આપતા નથી. અસંપન્ન ઈર્ષાવાળો માત્ર પોતાને બીજાથી નીચા ન માનવામાં આવે એના માટે જ વ્યાકુળ રહે છે. ધનિક વ્યક્તિ બીજાને નીચા જોવાનું ઈચ્છે છે.

ઈર્ષા બીજાની અસંપન્નતાની ઈચ્છા પૂરી કરવામાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, તે અભિમાનને જન્મ આપે છે, અહંકારમાં વધારો કરે છે અને કુંઢાવાના તાણાવાણા વણે છે. અહંકારથી હણાવાને કારણે આપણે બીજાની ભલાઈ જોઈ શકતા નથી. અભિમાનમાં મનુષ્યને પોતાની અશક્તિ દેખાતી નથી. અભિમાનનું કારણ પોતાના વિષયમાં ઘણી ઊંચી માન્યતા ધારણ કરી લેવી એ છે. ઈર્ષા એની જ બહેનપણી છે.

ઈર્ષા દ્વારા આપણે મનમાં ને મનમાં બીજાની પ્રગતિ જોઈને માનસિક દુઃખનો અનુભવ કર્યા કરીએ છીએ. અમુક મનુષ્ય પ્રગતિ કરી રહ્યો છે, આપણે એમ જ પડ્યા છીએ અને પ્રગતિ કરી શકતા નથી, તો પછી એ પણ આ રીતે શા માટે પ્રગતિ કરે ? એનું કંઈ ખરાબ થવું જોઈએ. એને કોઈ દુઃખ,રોગ, શોક કે મુશ્કેલી અવશ્ય પડવી જોઈએ. એની બૂરાઈ આપણે કરવી જોઈએ. એમ કરવાથી એને અમુક પ્રકારનો આઘાત લાગશે. આવી વિચારધારાથી નિરંતર મનને ક્ષતિ પહોંચે છે. અશુભ વિચાર કરવાથી સપ્રવૃત્તિઓ તથા પ્રાણશક્તિ ક્રમશઃ ક્ષીણ થવા લાગે છે.

ઈર્ષાથી ઉન્મત મનુષ્ય ધર્મ, જાતિ, નીતિ તથા વિવેકનો માર્ગ છોડી દે છે. ઉન્માદ અવસ્થા જેવી એની માનસિક સ્થિતિ થઈ જાય છે. બીજા લોકોનો ઉન્માદ અને સાધારણ અવસ્થા એને અપવાદ જેવાં જણાવા લાગે છે. મનમાં વિવિધ પ્રકારની નાનીમોટી વિકૃત અવસ્થાઓની ઉત્પત્તિ થાય છે. ભય, ગભરાટ, ભ્રમ – એ તમામ મનુષ્યની ઈર્ષા અને વિવેકબુદ્ધિની ભ્રષ્ટતાથી ઉત્પન્ન થાય છે.

દરેક ક્રિયાની પ્રતિક્રિયા થાય છે. ઈર્ષાની ક્રિયાથી મનના બાહ્ય વાતાવરણમાં જે પ્રતિક્રિયા ઉત્પન્ન થાય છે તે ઝેરીલી હોય છે. આપણી અપવિત્ર ભાવનાઓ આજુબાજુના વાતાવરણને દૂષિત કરી દે છે. વાતાવરણ ઝેરીલું થવાથી બધાનું અહિત થાય છે. જે ઈર્ષાની ભાવના આપણે બીજા માટે નિર્ધારિત કરી હોય છે, તો સંભવ છે કે એની પ્રતિક્રિયારૂપે બીજા લોકો પણ એવી જ ધારણાઓ આપણા માટે કરતા હોય.

ક્રોધ પતન તરફ ધકેલે છે । GP-10. માનસિક સંતુલન | ગાયત્રી વિદ્યા

ક્રોધ પતન તરફ ધકેલે છે । GP-10. માનસિક સંતુલન | ગાયત્રી વિદ્યા

ક્રોધનો ઘનિષ્ઠ સંબંધ મનના અન્ય વિકારો સાથે છે. ક્રોધની માયાજાળમા આપણને યોગ્ય-અયોગ્યનો વિવેક રહેતો નથી અને તેથી મારામારી કરી બેસીએ છીએ . વાતવાતમાં અકળાઈ જવું, લડાઈ-ઝઘડો કરવો તે સામાન્ય બાબત બની જાય છે. જો તરત ક્રોધનું દમન થઈ જાય તો માનસિક સ્વાસ્થ્યની દૃષ્ટિથી સારું છે, પરંતુ તે અંતઃપ્રદેશમાં પહોંચી એક ભાવનાગ્રંથિ બની જાય, તો દુઃખદાયક બની જાય છે. ઘણા સમય સુધી ટકેલો ક્રોધ વેર કહેવાય છે. વેર એક એવી માનસિક માંદગી છે, જેનું અનિષ્ટ ફળ મનુષ્ય દૈનિક જીવનમાં ભોગવવું પડે છે. તે પોતાને સમતોલ રાખી શકતો નથી. જેની સાથે એને વેર હોય છે તેનાં ઉત્તમ ગુણ, ભલાઈ, જૂનો પ્રેમ, ઉચ્ચ સંસ્કાર વગેરે બધું જ ભૂલી જાય છે. એ સ્થાયી રૂપથી એક ભાવનાગ્રંથિ બની જવાથી ક્રોધનો વેગ તો ધીમો પડી જાય છે, પરંતુ બીજી વ્યક્તિને સજા કરવા, નુકસાન પહોંચાડવા અથવા પીડા આપવાની ખરાબ ભાવના મનને નિરંતર બાળ્યા કરે છે.

વેર જૂની માનસિક માંદગી છે, ક્રોધ તત્કાળ અને ક્ષણિક પ્રમાદ છે. ક્રોધમાં ગાંડા થઈ આપણે વિચારવાનો સમય જોતા નથી, વેર એના માટે ઘણો સમય લે છે. ક્રોધમાં અસ્થિરતા, ક્ષણિકતા, તત્કાલીનતા, બુદ્ધિ કુંઠિત થઈ જવી, ઉદ્વિગ્નતા, આત્મરક્ષા, અહંકારની વૃદ્ધિ, અસહિષ્ણુતા તથા બીજાને દંડ આપવાની ભાવનાઓ જોડાયેલી હોય છે.

ક્રોધ મનને ઉત્તેજિત અને તંગ સ્થિતિમાં રાખે છે. જેના પરિણામ રૂપે મન દૂષિત વિકારોથી ભરાઈ જાય છે. ક્રોધથી પ્રથમ તો ઉદ્વેગ ઉત્પન્ન થાય છે. મન એક ગુપ્ત પરંતુ તીવ્ર પીડાથી બળવા લાગે છે. લોહીમાં ગરમી આવી જાય છે અને એનો પ્રવાહ તેજ બની જાય છે. આ ગરમીમાં મનુષ્યનો શુભ ભાવ, દયા, પ્રેમ, સત્ય, ન્યાય, વિવેકબુદ્ધિ બધું જ ભસ્મીભૂત થઈ જાય છે.

ક્રોધ એક પ્રકારનું ભૂત છે, જે સવાર થતાં જ મનુષ્ય પોતાની ઉપર કાબૂ રાખી શકતો નથી. એના પર બીજી જ કોઈ સત્તાની અસર થઈ જાય છે. મનની નિંદનીય વૃત્તિઓ એના પર પોતાની રાક્ષસી માયાજાળ ફેલાવી દે છે. તે બિચારો એટલો બધો હતાશ થઈ જાય છે કે પોતે શું કરી રહ્યો છે તેનું ભાન પણ રહેતું નથી.

આધુનિક મનુષ્યનું આંતરિક જીવન અને માનસિક અવસ્થા અત્યંત વિક્ષુબ્ધ છે. બીજામાં તે અનિષ્ટ જુએ છે, નુકસાન થવાની અનિષ્ટ કલ્પનામાં ડૂબેલો રહે છે. જીવનપર્યંત આમતેમ અથડાતો, કુટાતો, ઠોકર ખાતો જાય છે. શોક, દુઃખ, ચિંતા, અવિશ્વાસ, ઉદ્વેગ, વ્યાકુળતા વગેરે વિકારોને વશ થતો રહે છે. આ ક્રોધજન્ય મનોવિકારો પોતાનું ઝેર ફેલાવીને મનુષ્યના જીવનને ઝેરીલું બનાવી દે છે. એની આધ્યાત્મિક શક્તિઓનું શોષણ કરે છે. સાધનાની સૌથી મોટી મુશ્કેલી ક્રોધ નામનો રાક્ષસ જ છે.

ક્રોધ શાંતિ ભંગ કરનાર મનોવિકાર છે. એકવાર ક્રોધ આવતાં જ માનસિક સ્થિતિ વિચલિત થઈ જાય છે, શ્વાસોચ્છ્વાસ તીવ્ર બને છે, હૃદય વિક્ષુબ્ધ બની જાય છે. આ અવસ્થા આત્મિક વિકાસથી ઊલટી છે. આત્મિક ઉન્નતિ માટે શાંતિ, પ્રસન્નતા, પ્રેમ અને સદ્ભાવ જરૂરી છે.

જે વ્યક્તિ ક્રોધના વશમાં છે તે એક એવા રાક્ષસના વશમાં છે, જે કોણ જાણે ક્યારે મનુષ્યને પતનના માર્ગમાં ધકેલી દેશે. ક્રોધ અને આવેશના વિચાર આત્મબળનો નાશ છે.

સંતુલિત જીવનની વિઘાતક પ્રવૃત્તિઓ । GP-10. માનસિક સંતુલન | ગાયત્રી વિદ્યા

સંતુલિત જીવનની વિઘાતક પ્રવૃત્તિઓ । GP-10. માનસિક સંતુલન | ગાયત્રી વિદ્યા

સંતુલિત જીવનનો શત્રુ આપણો આંતરિક મનોવિકાર જ હોય છે. આ શત્રુ આપણા મનનાં વિભિન્ન સ્તરોમાં નિવાસ કરે છે, જે પ્રત્યેક વ્યક્તિમાં થોડીઘણી માત્રામાં વિદ્યમાન હોય છે. જે મનુષ્ય એનાથી જેટલા પ્રમાણમાં મુક્તિ મેળવી શકે છે તેને એટલો જ સભ્ય અને સંસ્કૃત માની શકાય છે. તેથી મનુષ્યનું કર્તવ્ય છે કે આ શત્રુઓને મનની દુષ્પ્રવૃત્તિઓને શક્ય હોય ત્યાં સુધી નિયંત્રણમાં રાખવી.

આ શત્રુઓ છે – ક્રોધ, ધૃણા, દ્વેષ, કામ, મદ, લોભ તથા મોહ. આ દુર્ગુણોને સ્વચ્છંદતા આપવાથી સંપૂર્ણ શરીરમાં માનસિક ઝેર વ્યાપી જાય છે. બુદ્ધિમાં તમોગુણની માત્રા વધે છે અને મનુષ્ય ભ્રમવશ સત્-અસત્નો વિવેક કરી શકતો નથી. આ શત્રુઓમાંથી કોઈ એક પણ વધી જાય તો સર્વનાશ કરવામાં પૂર્ણ સમર્થ બની શકે છે. આ માનસિક ઝેરને જો બહાર કાઢવામાં ન આવે તો તે ન જીવપર્યંત મનુષ્યની સાથે રહેશે, હંમેશાં એને આંતરિક અિ બાળ્યા કરશે અને કેટલીયવાર જન્મ-મરણ જેવી માનસિ આપશે. મનુષ્યની વિવિધ પ્રવૃત્તિઓમાં આ વિકારો જોવા નળ છે. આ માનસિક ઝેર ઘણું કરીને દુર્ભાવનાઓની માનસિક ગ્રંથિઓ બની જાય છે,મસ્તકમાં સંઘર્ષ ઉત્પન્ન કરી દે છે અને અનેક જટિલ રોગોના રૂપમાં પ્રગટ થાય છે.

આવી માનસિક શત્રુઓથી ગ્રસ્ત વ્યક્તિને એવું જ્ઞાન રહેતું નથી કે એ શત્રુઓ એના કામાં છે કે નહિ, ક્રોધી પોતે નથી જાણતો કે તે ઈર્ષાની ભઠ્ઠીમાં બળી રહ્યો છે. કામી નથી સમજતો કે વીર્યનાશ દ્વારા તે પોતાનું સ્વાસ્થ્ય, આયુષ્ય અને શરીરને જર્જરિત બનાવી રહ્યો છે, કંજૂસ માયાના મોહમાં ફસાઈને વિવેકબુદ્ધિને શૂન્ય બનાવી દે છે. કેટલીક વાર તમોગુણના અધિકારમાં રહેવાના કારણે મનુષ્ય આવા દુર્ગુણોમાં જ સુખ અને સંતોષ માનવા લાગે છે. મનુષ્ય ભ્રમને વશ થઈ વ્યક્તિ, સમાજ, જ્ઞાતિ અને રાષ્ટ્ર સાથે અદેખાઈ તથા ઘૃણા કરવામાં જ પોતાના ગૌરવની રક્ષા માને છે, દ્વેષ કરવામાં પોતાની પ્રતિષ્ઠાની રક્ષા થતી જુએ છે. કામનાઓનું પોષણ કરવાની બાબતને તે પ્રગતિ માને છે. અંદર વસેલ ક્રોધની વૃત્તિને તેજ માનવા લાગે છે. માનનું નામ આત્મસન્માન રાખીને એની રક્ષા કરવાને જ પોતાનું કર્તવ્ય સમજવા લાગે છે, મોહનું નામ પ્રેમ રાખીને જીવનને બરબાદ કરી દેવું એને આદર્શ માને છે. એટલા માટે આ દુર્ગુણો એવા મનુષ્યમાં વધવા લાગે છે.

આ માનસિક શત્રુઓની પરસ્પર ઘનિષ્ઠતા છે. એકની સાથે બીજો સ્વયં આવે છે. એક દુર્ગુણ બીજા માટે મેદાન તૈયાર કરે છે. મોહથી ઈર્ષા અને દાઝ ઉત્પન્ન થાય છે. દ્વેષથી વેરવૃત્તિ, ક્રોધ, મદ અને અભિમાન ઉત્પન્ન થાય છે. ઘૃણાથી દ્વેષનો દુર્ભાવ પેદા થાય છે. આ મનોવિકારોનાં દ્વંદ્ર નાની નાની બાબતો અનુસાર અનેક રૂપમાં પ્રગટ થાય છે. વિકારની મૂળ અનુભૂતિ વિષયભેદ અનુસાર ક્રોધ, ભય, ધૃષ્ણા, મદ, લોભ, મોહ, મત્સર વગેરે મનોવિકારોનું જટિલ રૂપ ધારણ કરે છે.

ઉત્તેજનાનાં દુષ્પરિણામો । GP-10. માનસિક સંતુલન | ગાયત્રી વિદ્યા

ઉત્તેજનાનાં દુષ્પરિણામો । GP-10. માનસિક સંતુલન | ગાયત્રી વિદ્યા

કહેવામાં આવે છે આદિજાતિઓમાં એક મોટી માનસિક નબળાઈ હોય છે, જેને ઉત્તેજના કહેવામાં આવે છે. આદિમ જાતિઓમાં નૃશંસ હત્યાઓ અને મારપીટનું વિશેષ કારણ આ ઉત્તેજના જ છે. જો છોકરો કદાચ પિતા પર ઉત્તેજિત થઈ જાય તો એક જ આવેશમાં એ પિતાની હત્યા કરી બેસે છે. આ જ સ્થિતિ પિતા અથવા અન્ય કુટુંબીઓની છે. ક્રોધ પર તેઓ નિયંત્રણ લાવી શકતા નથી અને ક્ષણિક આવેશમાં હત્યા, મારપીટ તથા ખૂનખરાબી થઈ જાય છે. નાની નાની વાતોમાં લડાઈ ઝઘડા અને કટુતાની અભિવૃદ્ધિ થયા કરે છે. એકબીજા પ્રત્યે વેર, ઈર્ષા, દ્વેષ, ક્રોધ, ધૃણા વગેરે ઝેરીલા મનોવિકારો પોષાતા રહે છે.

ઉત્તેજના શું છે? એનું વિશ્લેષણ કરતાં સમજાય છે કે એ ઉદ્વેગની અધિકતા જ છે. સામાન્ય બે પ્રકારના હોય છે – એક એ કે જેને લોકો ‘“જાડી ચામડી’’ નો કહી શકાય. આવી વ્યક્તિમાં ભાવના ઓછી હોય છે. એને કંઈ કહી દેવામાં આવે, તો પણ એના મનમાં કોઈ અસર થતી નથી. ગાળો દેવાથી કે માનભંગથી પણ તે ઉત્તેજિત થતો નથી. તે ભાવનાના આક્રોશમાં આવતો નથી. ક્રોધ, ધૃણા, ઈર્ષા કે ક્ષણિક આવેશનો એના પર તત્કાળ કોઈ પ્રભાવ પડતો નથી.

બીજા પ્રકારની વ્યક્તિ ભાવુક અને અતિ ઉદ્વિગ્ન હોય છે. માખણની જેમ કોમળ તથા લાજવંતીના છોડની જેમ સંવેદશીલ હોય છે. ભાવનાની અધિકતા એની દુર્બળતા છે. ભાવના અથવા ક્રોધ, પ્રેમ, વાત્સલ્ય, દયા, ઈર્ષા વગેરે મનોવિકારોનો ઊંડો અનુભવ કરવો અને એના એટલા બધા નિયંત્રણમાં આવી જવું કે જેથી સ્વયં પોતાની વિવેકબુદ્ધિ પણ ખોઈ નાખવી, લાભ ગેરલાભ અને અંતિમ પરિણામનો ખ્યાલ ન રાખવો એ એની નબળાઈ હોય છે. જે ગુણ એક કવિ માટે સૌભાગ્યનો વિષય છે તે જ ગુણ જેઓ મનોવિકાર પર નિયંત્રણ રાખી શકતા નથી તેવી વ્યક્તિઓ માટે એક શાપ છે. તેઓ પોતાની ઉત્તેજનાઓ ઉપર વિવેકબુદ્ધિનું નિયંત્રણ રાખી શકતા નથી અને સ્વયં એના વશમાં આવી જાય છે.

ઉત્તેજના એક ક્ષણિક ગાંડપણ છે. એ ભાવનાનું તાંડવનૃત્ય છે, ઉદ્વેગની આંધી છે, ઈર્ષા, ક્રોધ તથા વેરનું એક ભયંકર તોફાન છે, જેને નબળી ઈચ્છાશક્તિવાળી વ્યક્તિ સંભાળી શકતી નથી અને પોતાના ઉપરનો કાબૂ ગુમાવી દે છે.

ઉત્તેજનાની આંધીમાં બુદ્ધિ વિવેકશૂન્ય તથા ચેતનાહીન થઈ જાય છે. તે ઉત્તરોત્તર વધીને શરીર પર પૂરો અધિકાર જમાવે છે. ભાવનાના આવેશમાં નીરક્ષીર વિવેકનું જ્ઞાન અદશ્ય થઈ જાય છે. ઉત્તેજિત સ્વભાવવાળી વ્યક્તિ દૂરદર્શિતાને ખોઈ નાખે છે. કોઈ કોઈ વખત તો એને પોતાની શક્તિનું જ્ઞાન પણ રહેતું નથી. નબળી વ્યક્તિ ઉત્તેજનાનો શિકાર બનીને મજબૂત વ્યક્તિ સાથે ઝઘડી પડે છે. વાતવાતમાં ઉગ્ર બની જાય છે, મારામારી સુધી વાત વધી જાય છે, જેથી ખોટું નુકસાન ઉઠાવવું પડે છે.

જીવનમાં સંતુલનનું મહત્ત્વ । GP-10. માનસિક સંતુલન | ગાયત્રી વિદ્યા

જીવનમાં સંતુલનનું મહત્ત્વ । GP-10. માનસિક સંતુલન | ગાયત્રી વિદ્યા

એક એવી વ્યક્તિની કલ્પના કરો જે હવાના ભયંકર તોફાનમાં ચાલી રહી છે, ધૂળથી એની આંખો પલભર માટે બંધ થઈ જાય છે, અર્ધમીંચેલી આંખોથી એ બીજી તરફ ચાલી જાય છે. યોગ્ય માર્ગ પર જવા માગે છે, પરંતુ માર્ગ સૂઝતો નથી.

આ જ હાલત માનવીના આંતરિક જગતની છે. અંદરોઅંદર જ અનેક વિરુદ્ધ ભાવનાઓનો શિકાર બની રહે છે. પ્રલોભનની માયાજાળ અને વાસનાની આંધી એને ઘેરી રહે છે. વાસનાતૃપ્તિ માટે એ આમતેમ ભટકતો રહે છે. પદભ્રષ્ટ થતો જોઈને એની સારી શક્તિઓ એને સચેત કરે છે. જો તે શક્તિ બળવાન હોય તો એ બચી જાય છે. નહિ તો પતનની ઊંડી ખાઈમાં ડૂબી નષ્ટ થઈ જાય છે.

માનવજીવનમાં અનેક આંતરિક અને બાહ્ય શક્તિઓનું પ્રાધાન્ય છે. ભાવના કહે છે –

“અમુક વ્યક્તિ ઘણી દયાજનક સ્થિતિમાં છે. એની સહાયતા કરો. પોતાનાં સુખસગગવડ અને સાધનોને ન જુઓ. કર્ણ, શિબિ તથા રાજા હરિશ્ચંદ્રનાં ઉદાહરણ જુઓ. આ મહાપુરુષોએ દયા, કરુણા, સહાનુભૂતિ અને દાન દ્વારા મહાન પદ પ્રાપ્ત કર્યું. આપણે પણ એ જ કરવું જોઈએ. પોતાની સગવડો તથા સુખ વગેરેનું ધ્યાન રાખવું ન જોઈએ.”

તર્ક આપણને રોકે છે અને કહે છે, “શું પાગલ થયા છો ? સમજો, વિચારો, મગજથી કામ લો. જો સાધનોનું ધ્યાન છોડીને ખર્ચ કર્યો, બીજાને મોટા મોટા વાયદા કર્યા, તો આફતમાં ફસાઈ જશો. ભાવનામાં વહો નહિ. સમાજ તો રૂપિયાનો આદર કરે છે.”

વિલાસપૂર્ણ ભાવનાઓ કહે છે – “અરે માનવી ! તેં ઘણો જ શ્રમ કર્યો છે, હવે થોડો આનંદ માણી લે, જીવનનો રસ લઈ લે, વારંવાર જીવન મળવાનું નથી.” આમ માનવીના આંતરિક જીવનમાં ભાવના, તર્ક, વાસના, શરીરબળ, આત્મબળ, પ્રેમ, દ્વેષ, ઘૃણા વગેરે પરસ્પર વિરોધી શક્તિઓનું તાંડવ અવિરત ચાલતું રહે છે. જેઓ આ શક્તિઓનો યોગ્ય સમન્યવ કરી શકે તેઓ જ સફળ થાય છે.

જીવનમાં ભાવનાની આવશ્યકતા છે. ભાવના વિનાનો મનુષ્ય માટી અથવા પથ્થરના પૂતળા જેવો બની જાય છે. તર્ક અથવા વિવેકની પણ જરૂર છે. જે સમજી વિચારીને કામ ન કરે, બુદ્ધિથી કામ ન લે તે સાવ પશુ જ છે. એ જ રીતે વાસના,ધૃણા, પ્રેમ વગેરે દરેકનું પોતપોતાના સ્થાન પર મહત્ત્વ છે, પરંતુ સુખ અને સફળતા માનવીની વિભિન્ન શક્તિઓના સમન્વયમાં જ રહેલાં છે. અસંતુલનમાં પરાજય છુપાયેલો છે.

સિકંદર, જુલિયસ સીઝર અને ઔરંગઝેબની અત્યંત મોટી મહત્ત્વાકાંક્ષાઓનું પરિણામ આપણી સામે છે. કર્ણના પતનનું કારણ અતિ ભાવુકતા હતી, રાવણ અહંકારના કારણે મૃત્યુ પામ્યો.

તર્કશીલ, ભાવનાશીલ તથા કર્મશીલ એ ત્રણે પ્રકારના માનવીઓ જીવનમાં અમર્યાદિત સંતુલનથી અસફળ થઈ શકે છે. તેથી એ ધ્યાન રાખો કે આપણા વ્યક્તિત્વના માત્ર એક જ પાસાનો વિકાસ ન થાય, પરંતુ બધાં પાસાં સમતોલ રીતે વિકસિત થાય. અતિરેક ત્યાજ્ય છે. ધ્યેય અને વ્યવહાર, કર્મ અને ભાવના, પરિશ્રમ અને વિશ્રામ, તર્ક અને કાર્ય એ બધાં દ્વંદ્વોના યોગ્ય સમન્વયનું નામ જ જીવન છે.

એકાંગી વિકાસથી થતું નુકસાન । GP-10. માનસિક સંતુલન | ગાયત્રી વિદ્યા

એકાંગી વિકાસથી થતું નુકસાન । GP-10. માનસિક સંતુલન | ગાયત્રી વિદ્યા

માનસિક અસંતુલનથી મનુષ્યના વ્યક્તિત્વનો એકાંગી વિકાસ થાય છે. આપણા પૈકી દરેક વ્યક્તિ માનસિક રૂપથી નવી પરિસ્થિતિઓમાં બંધબેસતા થવાનો પ્રયત્ન કરતી રહે છે. જો આપણે આપણાં ઘર, ધંધો, વાતાવરણ મુજબ આપણી માનસિક સ્થિતિને ઢાળી દઈએ તો કાર્યમાં પ્રસન્નતા અને મનમાં શાંતિ પ્રાપ્ત થાય છે. નહિ તો આપણું મન અતૃપ્ત અને આત્મા અશાંત રહે છે.

ઉદાહરણરૂપે કેટલાક એવા વિચારો અને તથ્યો હોય છે, જેના પ્રત્યે આપણને ઈર્ષા થાય છે. આપણે એ વિચારોથી બચી શકતા નથી. એમ છતાં આપણે એવા જ વિરોધી વિચારો વચ્ચે કામ કરવું પડે છે, તેમની સાથે મિત્રતા બાંધવી પડે છે, ત્યારે જ આપણને માનસિક શાંતિ પ્રાપ્ત થઈ શકે.

મનમાં આંતરિક સંઘર્ષનું કારણ શું છે ? બે વિરોધી વિચાર, બે વિરોધી દષ્ટિકોણ આપણી માનસિક ક્ષિતિજ પર ઉદય પામે છે. આમ છતાં આપણે કામ કરવાનું છે. સંતુલન જ શાંતિનો એક માત્ર  ચોરી કરનાર વ્યક્તિ એના વિચાર, ભાવના અને અંતરાત્મા સાથે સંતુલન સાધી શકતી નથી. એની લાલચ અને મોહની પ્રવૃત્તિ અંતરાત્માને દબાવી દે છે. તે મોહને છોડી શકતો નથી અને પોતે પણ એમાં લપેટાઈ જાય છે. સત્ય અને ન્યાયનો પોકાર દબાઈ જાય છે. પાપમય વૃત્તિનો વિજય થાય છે. શેતાન છોકરાઓ, ભાગેડુ સ્ત્રીઓ વગેરે આવા માનસિક રોગનો જ શિકાર હોય છે. તેઓ માનસિક જગતનું યોગ્ય રીતે સંચાલન અને સંતુલન કરી શકતાં નથી. કોઈ વિચાર એટલો બધો તીવ્ર થઈ જાય છે કે તે વિવેકબુદ્ધિને દાબી દે છે અને એના સ્વભાવનું એક અંગ બની જાય છે.

મનની ક્રિયાઓને ત્રણ ભાગમાં વહેંચી શકાય ઃ (૧) ભાવના (૨) વિચાર (૩) ક્રિયા. એવી બહુ ઓછી વ્યક્તિઓ હોય છે, જેમનામાં આ ત્રણે ક્રિયાઓનું ઔચિત્ય અને સંતુલન હોય. કોઈનામાં ભાવનાનો અંશ વધારે હોય તો એ ભાવુકતાથી ભરેલો હોય છે. એના વિચારો આવેશયુક્ત રહે છે, એની કમજોરી અતિ સંવેદનશીલતા છે. એ નાની સરખી ભાવનાને અતિ મોટી બનાવીને જુએ છે.

વિચારપ્રધાન વ્યક્તિ દર્શનની ભુલભુલામણીમાં જ ડૂબેલી રહે છે. નાની મોટી કલ્પનાઓ એના માનસ ક્ષિતિજ પર ઊગતી અને આથમતી રહે છે. યોજના બનાવવાનું કાર્ય એની પાસે પુષ્કળ કરાવો, પરંતુ અસલી કામની બાબતમાં એ શૂન્ય હોય છે.

ત્રીજા પ્રકારની વ્યક્તિ વિચારે છે ઓછું, ભાવનામાં તણાતી નથી અને કામ પુષ્કળ કરે છે. એ બધાં કાર્યોમાં કોઈ એવું કામ પણ કરી નાખે છે કે જેની આવશ્યકતા હોતી નથી અથવા એના વિના પણ એનું કામ ચાલી શક્યું હોત. પૂર્ણ સંતુલિત વ્યક્તિ એ જ છે જેનામાં ભાવના, વિચાર અને કાર્ય- એ ત્રણેનો પૂર્ણ સમન્વય હોય. આવી વ્યક્તિ માનસિક દૃષ્ટિથી પૂર્ણ સ્વસ્થ હોય છે.

આપણે ‘અતિશયતા’ થી આપણું રક્ષણ કરવું જોઈએ અને એ રીતે અસંતુલનથી બચવું જોઈએ. કહેવાનું તાત્પર્ય એ છે કે અતિ ભાવુકતાના ચક્રમાં પડીને એવું ન કરી નાખીએ, એવા વાયદા ન આપીએ કે જેને પાછળથી પૂર્ણ ન કરી શકીએ. એટલા વિચારપ્રધાન ન બની જઈએ કે બધો સમય વિચારતાં-વિચારતાં, ચિંતન કરતાં-કરતાં જ પસાર થઈ જાય. વિચાર કરવો બરાબર છે,પરંતુ વિચારોમાં જ નિરંતર ડૂબ્યા રહેવું અને કામ ન કરવું એ આપણને માનસિક રીતે આળસુ બનાવી દે છે.

સારી વ્યક્તિના નિર્માણમાં ક્રિયા, ભાવના તથા વિચારશક્તિ એ ત્રણે આવશ્યક તત્ત્વોનો પૂરો વિકાસ થવો જોઈએ. જે વ્યક્તિ કામ, ક્રોધ, આવેશ, ઉદ્વેગ વગેરેમાં પ્રવૃત્ત રહે છે, એણે આવા ભાવનાજન્ય માનસિક રોગોનો ત્યાગ કરવો જોઈએ. જેઓ માત્ર કાગળ પરની યોજના અને તરંગી કલ્પનાઓમાં રચ્યાપચ્યા રહે છે, એમણે સાંસારિક દૃષ્ટિકોણથી પોતાની યોજનાઓની સત્યતા તપાસવી જોઈએ. આ બંને પ્રકારની વ્યક્તિઓએ પોતાનાં કાર્યોને જીવનમાં પ્રગટ કરવાં જોઈએ. મહાન પુરુષોમાં આપણે જોઈએ છીએ કે એમની બુદ્ધિ પૂર્ણ વિકાસ સુધી પહોંચી ચૂકી હતી અને કાર્યશક્તિ ઉચ્ચ કોટિની હતી. મહાત્મા ગાંધીજી આવા સંતુલિત વ્યક્તિત્વનું ઉદાહરણ છે.

અતિ સર્વત્ર વર્જયેત્ | માનસિક સંતુલન । GP-10. માનસિક સંતુલન | ગાયત્રી વિદ્યા

અતિ સર્વત્ર વર્જયેત્ | માનસિક સંતુલન । GP-10. માનસિક સંતુલન | ગાયત્રી વિદ્યા

આપણા પ્રાચીન શાસ્ત્રકારો તથા નીતિકારોએ વારંવાર એ વાત પર ભાર મૂક્યો છે કે, કોઈ પણ કામમાં ‘અતિ’(અતિશયતા)ન કરવી જોઈએ. આ નિયમ ખોટી બાબતોને જ નહિ, અનેક સારી બાબતોને પણ લાગુ પડે છે. કહેવામાં આવ્યું છે કે અતિદાનવૃત્તિને કારણે બલિને પાતાળમાં બંધાવું પડ્યું. સંભવ છે કે કોઈ વિશિષ્ટ આત્માઓ કે જેઓ ખાસ અસાધારણ ઉદ્દેશની પૂર્તિ માટે પૃથ્વી પર અવતર્યા છે, તેમને માટે આ નિયમ આવશ્યક ન હોય, પરંતુ સર્વસાધારણ માટે હંમેશાં મધ્યમ માર્ગ – સંતુલિત જીવનનો નિયમ જ યોગ્ય સિદ્ધ થાય છે.

ભગવાન બુદ્ધે ‘મંઝમ મગ્ન’ અર્થાત્ મધ્યમ માર્ગનું આચરણ કરવા માટે લોકોને ઉપદેશ આપ્યો છે. ખૂબ ઝડપથી દોડનાર જલદી થાકી જાય છે અને ઘણું ધીમેથી ચાલનાર ઈચ્છિત લક્ષ્યસ્થાન સુધી પહોંચવામાં પાછળ પડી જાય છે. જેઓ મધ્યમ ગતિથી ચાલે છે તેઓ થાક્યા વિના, પાછળ પડ્યા વિના ચોક્કસ સમય સુધીમાં પોતાના નક્કી કરેલા સ્થાન સુધી પહોંચી જાય છે.

હાથી જ્યારે નદીને પાર કરે છે ત્યારે પોતાનું એક એક ડગલું સાવધાનીથી મૂકે છે. આગળની જમીન ફંફોળીને એના પર પહેલાં એક પગ મૂકે છે, જ્યારે કોઈ ભય ન લાગે ત્યારે જ એના પર ભાર મૂકી પાછલો પગ ઉઠાવે છે. આ ગતિવિધિથી તે ભારે કામોને પણ પૂરાં કરે છે. જો તે ઉતાવળ કરે તો ઊંડાં પાણીમાં ડૂબી શકે, ક્યાંક કાદવમાં ફસાઈ શકે અથવા કોઈ ખાડામાં ઊંધા મોઢે પડીને પ્રાણ ખોઈ શકે છે. સાથે સાથે જો તે આગળ વધવાનું સાહસ ન કરે, પાણીની વિશાળ પ્રવાહને જોઈ ડરી જાય તો નદી પાર કરી શકે નહિ. હાથી બુદ્ધિમાન પ્રાણી છે. તે પોતાના ભારેખમ શરીરને બરાબર ધ્યાનમાં રાખે છે, નદી પાર કરવાની આવશ્યકતાનો અનુભવ કરે છે. પાણીના વિસ્તૃત ફ્લાવાને અને નદી પાર કરતી વખતે સંભવિત ભયને પણ સમજે છે. આ બધી બાબતોને ધ્યાનમાં રાખીને તે પોતાનું કાર્ય ગંભીરતાપૂર્વક શરૂ કરે છે. જ્યાં ભય જુએ છે ત્યાંથી પગ પાછળ હઠાવી લે છે અને બીજી જગ્યાએથી રસ્તો શોધે છે. આવી રીતે એ પોતાનું કામ પૂરું કરે છે.

મનુષ્ય હાથી જેવી બુદ્ધિમત્તા શીખવી જોઈએ અને પોતાનાં કાર્યો મધ્યમગતિથી પૂરાં કરવાં જોઈએ. વિદ્યાર્થી ગમે તેટલી ઉતાવળ કરે તો પણ એકાદ બે મહિનામાં પોતાની વિદ્યા પૂરી કરી શકતો નથી. જો પૂરી કરે તો પણ એને જલદી ભૂલી જશે. ક્રમશઃ રીતે નક્કી સમયમર્યાદામાં પૂરી કરવામાં આવેલી વિદ્યા જ મગજમાં સ્થિર થાય છે. વૃક્ષ, છોડ, પશુપક્ષી બધાં જ પોતાના નિયત સમયમાં પરિપકવ ફળ આપવાલાયક અને વૃદ્ધ બને છે. જો તે નિયત ગતિવિધિમાં ઉતાવળ કરે તો પરિણામ વિપરીત આવેછે. આપણે આપણી શક્તિ, સામર્થ્ય, યોગ્યતા, મનોભૂમિ, પરિસ્થિતિ વગેરેને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્ધારિત કાર્યો પૂરાં કરવાં જોઈએ.

ઘણું ખાવું,ભૂખથી વધારે ખાવું ખોટું છે. એવી જ રીતે બિલકુલ ન ખાવું, ભૂખ્યા રહેવુ તે પણ યોગ્ય નથી, અતિશય ભોગ ખરાબ છે અને અમર્યાદિત તપ પણ યોગ્ય નથી. અધિક વિષયવાસના આચરનાર ક્ષીણ થઈ અકાળે મૃત્યુ પામે છે. જેઓ અતિશય તપ કરે છે, શરીરને અતિશય ઘસી નાખે છે તે પણ લાંબું જીવી શકતા નથી. અતિશય કંજૂસ હોવું યોગ્ય નથી, સાથે સાથે એવા દાનવીર હોવું નકામું છે કે પાછળથી પોતાને એકએક દાણા માટે બીજા પર આધાર રાખવો પડે. આળસમાં પડી રહેવું પણ નુકસાનકારક છે. તેની સાથેસાથે શક્તિથી વધારે શ્રમ કરી જીવનશક્તિને સમાપ્ત કરવી પણ યોગ્ય નથી. કુબેર બનવાની તૃષ્ણામાં ગાંડા બની જવું અથવા વનમાં દિવસો પસાર કરવા એ બંને સ્થિતિ અનિચ્છનીય છે.

હંમેશાં મીઠાઈ જ ખાવાની મળે તો અરુચિની સાથેસાથે ઝાડા પણ શરૂ થઈ જાય. ભોજનમાં મીઠાની માત્રા બિલકુલ ન હોય તો ચામડી પીળી પડી જાય. વધુ પડતું ઘી ખાવાથી મંદાગ્નિ થઈ જાય પણ બિલકુલ ઘી ન મળે તો લોહી ખરાબ થઈ જાય. બિલકુલ કપડાં ન મળે તો ઠંડીમાં ન્યૂમોનિયા અને ગરમીમાં લૂ લાગી જવાનો ભય રહે છે. વળી કપડાંની વચ્ચે વીંટળાઈ રહીએ તો શરીર કેરીની જેમ પીળું પડી જાય. બિલકુલ ન ભણવાથી મગજનો વિકાસ થતો નથી અને દિવસરાત ભણવાની ધૂનમાં વ્યસ્ત રહેવાથી મગજ ખરાબ થઈ જાય, આંખો નબળી પડી જાય.

કટ્ટર, અસહિષ્ણુ કે સિદ્ધાંતવાદી બનવાથી કામ ચાલતું નથી. બીજાની ભાવનાઓનો પણ આદર કરીને સહિષ્ણુતાનો પરિચય આપવો પડે છે. આંધળા ભક્ત કે અવિશ્વાસુ બનવું એ બંને ખરાબ બાબતો છે. વિવેકપૂર્ણ હંસની જેમ નીરક્ષીરનું પરીક્ષણ કરી સ્વીકાર અને અસ્વીકારનું પૃથ્થકરણ કરવામાં જ બુદ્ધિમત્તા છે. દેશ, કાળ અને પાત્રના તફાવતથી જાતિ, વ્યવહાર અને ક્રિયાપદ્ધતિનો તફાવત કરવો પડે છે. જો ન કરીએ તો અતિવાદી કહેવાઈએ. અતિવાદી મનુષ્ય આદર્શ તો ઉપસ્થિત કરી શકે છે, પરંતુ નેતૃત્વ કરી શકતો નથી.

આદર્શવાદ આપણું લક્ષ્ય હોવું જોઈએ. આપણી પ્રગતિ એ તરફની હોવી જોઈએ. પરંતુ સાવધાન ! અપરિપકવ અવસ્થામાં એવી છલાંગ મારવામાં ન આવે, જેને પરિણામે પગ તૂટવાની  પીડા સહન કરવી પડે. કપરાં કાર્યો પૂરાં કરવા માટે મજબૂત વ્યક્તિત્વની જરૂર છે. ધૈર્યવાનોનું વ્યક્તિત્વ મજબૂત હોય છે. ઉતાવળ કરનારા, ઉછાંછળા, નાદાન અથવા આળસુ નહિ, પરંતુ જેઓ ધૈર્યવાન હોય છે તેઓ જ મહત્ત્વપૂર્ણ સફળતાઓ પ્રાપ્ત કરી શકે છે. તેઓ વિવેકપૂર્ણ મજબૂત કદમ ઉઠાવે છે. અતિવાદના આવેશથી બચી મધ્યમ માર્ગ પર ચાલવાની નીતિ અપનાવે છે. નિયમિતતા, દઢતા અને સ્થિરતાની સાથે સમગતિથી કામ કરતા રહેનાર વ્યક્તિ દ્વારા જ ઉપયોગી સંતુલિત કાર્યો પૂરાં થઈ શકે છે.

%d bloggers like this: